Sunteți pe pagina 1din 260

1

CZU 811.512.165+821.512.165.09(075.3)
G 13

Elaborat n baza curriculumului disciplinar n vigoare i aprobat prin Ordinul ministrului


educaiei (nr. 399 din 25 mai 2015). Editat din mijloacele financiare ale Fondului Special pentru
Manuale.

Comisia de evaluare: Oxana Constantinova, prof. colar, Liceul Teoretic Mihail Guboglo, Comrat;
Maria Cernioglo, prof. colar, Liceul Teoretic Baurci, Ceadr-Lunga; Lidia Iusumbeli, prof. colar,
Liceul Teoretic Copceac, Ceadr-Lunga

Redactor: K. Vasilioglu
Responsabil de ediie: Valentina Rbalchina
Corector: Tatiana Bolgar
Redactor tehnic: Nina Duduciuc
Ilustraii: Daniela Spnu, cu excepia: 123RF.com: Teguh Mujiono pag. 121 dreapta; Payless-
images pag. 121 stnga
Machetare computerizat: Anatol Andrichi
Copert: Andrei Ichim

ntreprinderea Editorial-Poligrafic tiina,


str. Academiei, nr. 3; MD-2028, Chiinu, Republica Moldova;
tel.: (+373 22) 73-96-16; fax: (+373 22) 73-96-27;
e-mail: prini@stiinta.asm.md; prini_stiinta@yahoo.com
www.stiinta.asm.md

Toate drepturile asupra acestei ediii aparin ntreprinderii Editorial-Poligrafice tiina.


Reproducerea integral sau parial a textului din acest manual este posibil numai cu acordul
prealabil scris al .E.P. tiina.

Descrierea CIP a Camerei Naionale a Crii


Gagauz dili hem literatura okumaklar]: 5-inci klas ^ .D. Bankova, .. Baboglu, A..
Stoletnya [et. al.]; Min. Educaiei al Rep. Moldova. Ch.: .E.P. tiina, 2015 (Tipografia
BALACRON SRL). 260 p.
ISBN 9789975679749
811.512.165+821.512.165.09(075.3)

.D. Bankova, .. Baboglu, A.. Stoletnya,


K.K. Vasilioglu, N.. Baboglu. 2010, 2015
ntreprinderea Editorial-Poligrafic tiina. 2010,
ISBN 9789975679749 2015
Sevgili krp dostlarmz!
Siz art]k 5-inci klastays]n]z! ~ekedersiniz renm gagauz dilinin sistemni
kursunu. Bu eni kiyat sizdn isteer, ki olas]n]z dikat, eni materiallar] renrkn,
al]=as]n]z annamaa gramatikada olan pro\esleri, bulas]n]z laf]n iind, laflar]n hem
cmlelerin aras]nda baalant]lar].
Gagauz dili hem Literatura okumaklar] blmnerindn kurulu kiyatta hepsi
var: tekrarlamak ta, eni materiallar]n kurallar] da. Bu kurallara gr siz reneceniz
cmlelerin, szlerin, tekstlerin dooru kurulmas]n], laflar]n yaz]lmas]n] orfografiya
taraf]ndan, leksika, stilistika hem punktua\iya taraf]ndan.
Gagauz dili blmnd koyulr sistemaya diil sade orfografiya kurallar], ama
szle=mk tematikas] da, ang]lar] gittik, siz bdk, geni=leneceklr hem derin-
neneceklr. Sizdn isteniler sade bir i=: herbir temay], kural] al]=as]n]z annamaa da
onu praktikada kullanmaa. Wrenin, paal] dostlar]m]z, ne yaz]l] bu kiyatta; renin,
ne veriler ev; renin, ne istener sizdn, da ozaman hi =pelenmeyin, ani sizdn
]kmayacek redici yada biznesmen, doktor yada injener, menecer yada ba=ka bir
zanaat], nk, dili bilerk, onu dooru kullanarak, herbir zanaat] var nic edenmqq.
Dil o bir yard]mc], tan]=t]r]c], yakla=t]r]c], dostla=t]r]c], baalay]c], herbir i=i
gtrc. Dilsiz i=lr olmaz, baalant]lar baalanmaz, para kazan]lmaz! Unutmay]m
bunu, paal] dostlar]m]z!
Literaturan]n da faydas] bwwktwr, nk sade literatura olur sizi retsin girm
ya=aman]n, szle=menin bl binas]na, ang]s]n]n iind siz bulu=acen]z trl ii hem
bet personajlarlan, kantarlayacen]z redicinin, kafadarlar]n yard]m]nnan personajlar]n
yapt]klar]n]; reneceniz tan]maa, ney deerlr iilik. ]k]=ta siz mutlak greceniz,
ani iilik, dooruluk, insann]k, dostluk, enseyip hay]rs]zl]], steleyip yalanc]l]], gtrerlr
adam] ileri, ]karrlar onu ayd]nn]k yola, yaprlar adam] Adam.
Paal] dostlar]m]z! Herbir zor situa\iyadan `al]=]n insanca `]kmaa. Bnk bo-
eviklr bo=una vak]d] ge`irmeklqn sizi yann]= yola ekerlr. Korunun onnardan! Sade
haliz literatura, ii literatura personajlar] olur pak hem dooru yola ]kars]n.
Kiyad]n avtorlar]

Annalm nannar:

szlk; Halk szleri halkn


sedefleri
soru=lar.

1 fonetika analizi
2 laf]n kurulu=a analizi levent sz ilerletmk
3 morfologiya analizi iin laflar
aarif
4 sintaksis analizi
3
indekilr 23. Konson seslr .............................. 63
24. Vokal garmoniyas ....................... 65
25. Konson garmoniyas ................... 66
26. Alfabet ......................................... 68
Gagauz dili 27. Konson dnmesi .......................... 69
28. Vokal dnmesi ............................. 70
Tema 1. kola ney reder? ................... 8 29. kili konsonnar ............................ 71
Tekrar .................................................... 8 30. V konsonun dooru yazlmas ....... 72
1. Sz paylar ...................................... 8 31. H konsonun dooru yazlmas ...... 73
2. Adlklarn hallanmas .................... 10 32. Y (yot) konsonun dooru yazlmas 74
3. Seslr hem bukvalar ...................... 11 33. Ksm. Urgu ................................. 75
34. Ksm urgusu hem logika urgusu 76
Tema 2. Gagauziya ana tarafmz ..... 13 35. Laflarn sradan-sraya geirilmesi 77
Sz teoriyas. Dil hem sz .................. 13 36. Laflara fonetika analizi ............... 78
4. Gagauz dili (istoriya haberleri Testlr .................................................. 78
ksadan) ................................................ 16
5. Dil hem sz ................................... 18 Tema 6. K hem onun anlm grmn
6. Sz temas ..................................... 21 erleri .......................................................... 80
7. Sz kulturas (btndn tanmak) 21 Sz teoriyas. Sz stilleri ...................... 80
8. Sz situaiyas ............................... 25 37. Sz stilleri (btndn tanmak) . 80
9. Dialog ............................................ 28 38. Lafetmk stili .............................. 83
39. Artistik stili ................................. 84
10. Monolog ...................................... 30
40. Annatma tekstlerin kurulmas ..... 87
Tema 3. Kiyat hem bilgi ....................... 32 41. Obyekti yazdrmak ...................... 89
Dil teoriyas. Sintaksis. Cml .......... 32 42. Trl sz tiplerin bir tekstt
11. Sad cml. Annatma, soru kullan]lmas] .......................................... 90
hem izin cmlelr ................................. 33 43. Tekst analiz ................................ 93
12. Cmlenin ba paylar .................. 35 Testlr .................................................. 94
13. Cmlenin ikincili paylar ............ 37 Tema 7. Kasaba hem onun anlm
14. Sad hem katl cmlelr .............. 38 grmn erleri ..................................... 95
Testlr .................................................. 40 Dil teoriyas. Leksika ......................... 95
Tema 4. Adam hem onun yaamas ...... 42 44. Gagauz dilinin leksikas .............. 97
Sz teoriyas. Tekst ............................. 42 45. Dialekt laflar ............................ 100
15. Tekst. Tekstin paylar .................. 42 46. Laflar]n maanalar]. Birmaanal hem
16. Tekstin dzlmesi (temas], xz okmaanal laflar ................................ 101
47. Sinonimnr, antonimnr,
fikiri) .................................................... 46
omonimnr ......................................... 103
17. Tekstin iindekisini diitirmk .... 50
48. Neologizmalar hem arhaizmalar 104
18. Tekst eitleri (sz tipleri) ........... 52 49. Profesional laflarn hem
19. Annatma ...................................... 53 terminnerin kullanlmas .................... 106
20. Yazdrma ..................................... 55 50. Frazeologizmalar ....................... 107
21. Fikirlem ..................................... 57 Testlr ................................................ 108
Testlr .................................................. 60
Tema 8. Saalk hem sport ................... 110
Tema 5. Zanaat adamn yaamasnda ... 61 Dil teoriyas. Lafn yaps.
Dil teoriyas. Fonetika hem grafika. Laf kuruluu. Orfografiya ............... 110
Orfografiya ......................................... 61 51. Lafn morfemalar kk
22. Sz sesleri. Vokal seslr .............. 62 hem afiks ............................................ 110

4
52. Afikslr ..................................... 112 Cwcq Todur .......................................... 166
53. Laf kuruluu .............................. 115 Karda=lar ............................................. 170
54. Gagauz orfografiyasnda temel Dqdunun hem babunun evi ................. 173
priniplr ............................................. 116 Miflqr .................................................. 176
55. Afikslerin dooru yazlmas Halk twrkwleri ...................................... 177
(vokal garmoniyasna gr) ............... 117 Adet twrkwleri ...................................... 178
56. Afikslerin dooru yazlmas Kolada ................................................. 178
(konson garmoniyasna gr) ............. 118 Traka twrkwsw ...................................... 178
57. Afikslerin dooru yazlmas Lazari .................................................. 179
m hem n konsonnan bitn laflarda ..... 119 Pipiruda ............................................... 179
58. Alnma laflarn dooru yazlmas 119 +aka twrkwleri ...................................... 179
Tema 9. Adam hem ayl ..................... 122 Ke`iciim .............................................. 179
Dil teoriyas. Morfologiya. Koca kar] ............................................. 180
Sz paylar ........................................ 122 Bitki zamandak] halk twrkwleri ............ 180
59. Sz paylar ................................ 123 Oglan, Oglan!...................................... 180
60. Adlk ......................................... 125 ~ekirgq ................................................ 180
61. Adet hem z adlklar ............. 128 W=wdwm ............................................... 181
62. Cann hem cansz adlklar ......... 130 Ay, tepelqr ........................................... 181
63. Adlklarn kurulmas ................. 131 Maani .................................................. 181
64. Adlklarn hallanmas ................ 134 Sxleyi=lerq ........................................... 182
65. Konsonnan bitn adlklarn Bilmeycelqr ......................................... 183
hallanmas .......................................... 135 Avtoru masal ....................................... 184
66. Vokallan bitn adlklarn Padi=aa hem `ift`i ............................... 184
hallanmas .......................................... 138 Okudunuz mu# Dw=wnelim...,
67. K konsonnan bitn okksmn `]k]=lar] yapal]m ................................. 186
adlklarn hallanmas .......................... 140 Tema 2. Yaz]l] literatura. Proza,
68. Adlklarn saabilik formas ....... 142 =iirlqr .................................................. 187
69. Saabilik formasnda adlklarn Nikolay Tanasoglu. Bucak, Bucak .... 187
hallanmas .......................................... 143 Dionis Tanasoglu ............................... 189
70. Yabanc dillerdn alnma Analar.................................................. 189
adlklarn hallanmas .......................... 147 }lkyaz]m geldi! .................................... 189
71. Adlklarn dooru yazlmas ....... 149 Dimitri Kara ~oban ......................... 190
72. Adlklara morfologiya analizi ... 149 Otuz ley ............................................... 190
Testlr ................................................ 151 N]=annar .............................................. 191
Tema 10. Dostluk hem dostlar adamn Panay]rdan........................................... 192
yaamasnda ....................................... 153 Nikolay Baboglu ................................ 193
Sz ilerletmesi ................................... 153 Vani ~ilingir ........................................ 193
73. Nic takrir yazmaa .................... 154 ~i`eklik ba=`as] .................................. 196
74. Nic yaratma yazmaa ................ 155 Ana dilimiz.......................................... 197
Anam ................................................... 198
Literatura okumaklar] Lunga-Lunga, derecik ......................... 198
~iidemnqr............................................ 199
Tema 1. Aazdan halk yaratmalar]. Gavril Gaydarc]. }ki ool .................... 200
Folklor ................................................ 164 Ana taraf]m ......................................... 202
Halk masallar] .................................... 164 Stepan Kuroglu. Kemen`eci ............. 203
5
Kosti Vasilioglu. Gogu=un duuma Gwl-`i`ek dolaylar ............................... 241
gwnw..................................................... 207 Zaman sxzw ......................................... 242
Karaca ................................................. 212 Vasi Filioglu. Bucak ........................... 243
+ann] ol sqn, halk]m!........................... 215 Benim Be=almam!............................... 244
Bucak .................................................. 216 Benim anam ....................................... 244
Brak gitsin ........................................... 216 }lkyaz sesi............................................ 245
Paskellq ............................................... 217 Gwne= .................................................. 245
Mina Kxsq. Dwnnenin temeli ............. 218 Ekmek i`in sxz .................................... 246
Ana toprak........................................... 219 Okudunuz mu# Dw=wnelim...,
Benim taraf]m ..................................... 220 `]k]=lar] yapalim... ............................. 247
Kimq ana biz deeriz ............................ 220
Tema 3. Sxz ilerletmesi. Twrlw
Stepan Bulgar. Karpuz ...................... 221
temalara gxrq yaratmalar ................ 248
Gagauz ustas] ...................................... 223
~evirilmq literatura ............................ 248
Petri ~ebotar. Y]ld]z =afk] ................. 225
Spiridon Vangeli, moldovan
Fenal]k................................................. 226
yaz]c]s] kw`wklqr i`in. Yaamur ............ 248
Kasaba ................................................. 229
Konstantin Dragomir, moldovan
Nastradinin twrkwsw ............................. 230
yaz]c]s]. Bwwk dostlar .......................... 249
Mariya Mercanka. Kucaklan gwne=
George Georgiu, moldovan yaz]c]s].
daadan ................................................. 231
K]= nas]l olacek ................................... 249
Ana dilim ............................................ 234
Yahya Akengin, bwwnkw twrk
~in sabaa ............................................ 234
yaz]c]s]. @Oguz dede@ annatmas]ndan
Todur Zanet. Soru= ............................ 235
bir pay]. Dxrt kafadar .......................... 251
Anama ................................................. 236
Klastan d]=ar] okumaklara deyni
Evlqr .................................................... 236
literatura ............................................ 254
+en oynr gagauzlar! ......................... 236
Dionis Tanasoglu. Gagauzlar ............ 254
Afta gwnneri ........................................ 237
Ana dilimiz ......................................... 255
}lkyaz................................................... 237
Stepan Bulgar. Damgahem n]=an ..... 255
Test. Verili =iirq analiz yap]n ............. 239
Todur Marinoglu. Karayka .............. 257
Todur Marinoglu. Dostluk ................ 240
Okudunuz mu# Dw=wnelim...,
Biyaz fistan giimi= aa`lar .................... 241
`]k]=lar] yapalim... ............................. 258
Lwzgqr oynr ..................................... 241

6
GAGAUZ DL
Tema 1.
KOLA NEY REDER?
Tekrar

1. Sz paylar
1. Yukark] resim bak]p, kurun k]sadan bir dialog. Koyun onun ad]n]. Dzerk
dialoglar], tekstlerinizd kullan]n a=aadak] soru=lar].
1. ocuklar hem k]zaazlar nezaman hem nereyi giderlr#
2. Ne var onnar]n ellerind, arkalar]nda#
3. Acaba, kim onnar iekleri gtrerlr#
4. Ne sorr ilerdeki kk k]z`aaz be=inci klasta wwrenqn =kolac]ya#
5. Netrl ak]l verer =kolac]lar biri-birinq, neyq onnar]n can] s]k]lm]=#
6. Acaba, ne`in gwlwmseer kw`wk k]z`aaz, bakarak bwwywnq#
7. Kim hem ne haz]rlam]= geerid kalan =kolac]#
8. Nein u=aklar =en hem sevinerk giderlr =kolaya#

2. @aarr ayd]nnaa...@ peeti demekli okuyun, sora kendi laflar]n]zlan onu


annatma formas]na evirin. Annad]n, ne bilersiniz =kola iin. Ney reder =kola#
3. Aklnza getirin, ang sxz paylar cuvap eder sorulara: a) kim# ne# b) nesoy#
c) ne yapmaa#
8
Teksttqn karn da ayr yazn soru=lara gxrq: a) predmetleri gxsterqn
sxz payn (adlk); b) predmetlerin nann gxsterqn sxz payn (nannk);
c) predmetlerin iini gxsterqn sxz payn (ilik).
zaamet
aarr aydnnaa... serbest
E=il yaz, ok gne=li,
Ne tez geti gnnerin#
]rpt]n bizi dered,
Serbest oynad]k evd.
Uzun gnnr k]sald],
+kola an] salland]:
Hadi, geliniz =enn,
Eni i=lr renm.
Kapular hem kiyatlar,
A]ls]n siz onnar
Bilim anatar]nnan,
Kendi zaamet yolunnan.
Gelin, gelin ayd]nnaa
Cr sesln sektn Erinizi aaramaa...
Turna da maavi gktn Kiyatlardan tarlada
Kanatlan selm verer, Bereketi toplamaa.
@Uurlar olsun@, siz deer.
(N. Baboglu)
Cr sesln inc, sek sesln
]rpt]n bizi y]kad]n bizi

4. Soru=-cuvap formas]nda dzn dialog urokta. }ki=r ki=i kalk]p, dan]=]n biri-
biriniz verilmi= hem ba=ka soru=larlan.
1. Ang] artistik kiyatlar]n], masallar] hem gazetalar] gagauz dilind
yaz]n okudun# Ang] halk masal]n] taa ok beendin#
2. Ang] sleyi=leri akl]nda tutrs]n#

5. Annad]n, kimi hem ne grersiniz yukardak] resimd# O resim bakarak, dzn


birr tekst te bu laflarlan: klas, =kolac]lar, urok, gagauz dili, aral]k, taftada yazmaa,
yann]=l]k, benim neetim. Teksti adlay]n, tefterlerinizd yaz]n, sxz paylarn belli edin.
6. Yaz]n k]sadan bir annatma, ang]s]nda olsun 78 cml, a]klay]n te bu
temay]: @Wrenmqk y]l]n eketmesinq haz]rlanmak@. Var m] nic annatmaya
tekst dem# Nein#
7. Okuyun Vaninin hem Mi=an]n telefonda lafetmesini. Var m] nic ona dialog
dem# Nein#
9
Alo, Mi=a, snsin mi orada#
Bnim, Vani, bn seni tan]d]m!
Selm, Mi=a! Sn ne i= yaprs]n#
Sabansrs]n, Vani! Bn kiyatlar]m] kaplr]m.
Nein#
Taa isl korunsunnar deyni.
8. A=aadak] annatma teksti okuyun, onun iindeliini annad]n, sora ona ad koyun.
Slyin, ney bu tekst reder, var m] onda dialog# Teksti okuyun rollara gxrq.
Bir ihtqr babucuk sepetln yolca gidrdi. Onun sepedi dop-doluydu k]rm]z] almaylan.
Eh, olsa alay]m almalar]n birisini, d=ndm bn.
Babunun ard]na yava=]c]k yakla=t]m, bir almay] kapt]m da cbm saklad]m.
Babucuk bi=ey grmedi. Ama o tezd durgundu da bana dedi:
~ocucak, senin ad]n nic#
Petrika.
Gzl ad]n var.
Babucuk sepettn ald] en bk almay] da bana verdi.
Buyur, i! Almalar bizim ba=am]zdan.
Bn pek utand]m.
Nein sn almay] almrs]n#
Bn abuk almay] cbmdn c]kard]m, onu sepedin stn s]b]tt]m da kat]m.
Ev eti=tiynn, aalamaa ba=lad]m. (Em. Bukova gr)
9. Verili adlklara uygun nannk ayrn da lafbirlemesi yazn.
Karpuz, tefter, aa, gugu, tarla, wzwm, papoy, xrtw, wwrenici, kosmos, gwl, kola.
Sxzlwk: eni, krmz xlmekli, swtlw, usuz-kenarsz, en, tarakl, dolu ili, atall,
swrwlw, iiri teneli, iki katl, kan ili.
Xrnek: Tepeli ku, uzun pelikli kz.
10. Annad]n, nas]l siz yaz]n dinnendiniz, bkler yard]m ettiniz. Dzn birr
annatma da yazn. Kullann hertwrlw sxz paylarn.

2. Adlklarn hallanmas
1. Bakn aaada iten, terekq, kepek adlklarn hallanmasna. Sxlqyin, nesoy
bu adlklar, nein onnarn afiksleri baka-baka#
iten itenin itenq iteni itendq itendqn
terekq terekenin terekeyq terekeyi terekedq terekedqn
kepek kepqqn kepqq kepqq kepektq kepektqn
2. Aklnza getirin hallar. Belli edin, verilmi sorulara ang hallar cuvap ederlqr.
kim# kimin# kimq# kimi# kimdq# kimdqn#
ne# neyin# neyq# neyi# nedq# nedqn#
3. Verilmi laflardan ayrn da yazn sxz paylarn w direcqq adllkar,
nannklar, iliklqr. Vokallan, konsonnan hem k konsonnan bitqn birqr adlk hallayn.
10
Yazmaa, iekli, oyuncak, eil, tutmaa, penerq, tiken, iii, dwzmqq, tikenni,
yazc, iek, oynamaa, e=illik, oyun, e=ermqq, dwzen, yazd]rmaa.
4. Verili cwmlelerdq, sorular koyup, adlklar dooru hal formasnda yazn.
Belli edin adlklarn haln, n]=annay]p hal afikslerini.
Xrnek: Sr yava-yava inqrdi (derq) su imqq Sr yava-yava inqrdi (nereyi#
neyq#) dereyq (D.h.) su imqq.
1) Karannk daa iindq biz gidirdik bir darack (yolcaaz). 2) Yolcaaz getirdi
uaklar (kww). 3) Bayr wstwndqn var nicq islqq gxrmqq kwwywn ortasnda bulunan
(klisq). 4) Kim isteer islqq yaamaa, o ok vakt lqqzm geirsin (i). 5) Bu papoy
sralar (aalem), onnara olmaz dokunmaa. 6) Gwzwn herbir orbac alr topla-
maa (bereketik) vakta. 7) Toplanlm bereketin eri var: papoyu erletirerlqr
(it), booday pindirerlqr (tavan), kartofileri koyrlar (maaza). 8) Hepsi imeklqr
soframza (kr) geler. 9) (ilik) kimsey kamr, (bela) kimsey armr. 10) Gwz
vakd (baalar) hem (baalar) ok i kr.
5. Verilmi laflardan dwzwn uygun lafbirlemelerini, belli edip adlklarn haln.
Xrnek: Pinmqq (tavan, merdiven) pinmqq (nereyi#) tavana (D.h.) (nedqn#)
merdivendqn (.h.).
Vermqq (koyunnar, alaf), saklanmaa (bordey), karmaa (su, pnar), girmqq
(ier), diktirmqq (fistan, terzi), yazmaa (cwmlq, tefter), patlatmaa (twfek), kaybet-
mqq (para, yol), battrmaa (kymk, parmak), korunmaa (ate), wwtmqq (dermen,
un), gezdirmqq (uak, kucak), okumaa (biblioteka, kiyat), atmaa (gwbwrlqr, ayr),
piirmqq (mancalar, frn).
6. Verili teksti tamannayn etimqz laflarlan, kullanarak sxzlww. Koyulu laflar
belli edin sxz paylar gibi. Adlklarn haln gxsterin.
Tez ... yaz. Geldi ... . Hepsi ... islqq dinnendiktqn sora hazr kolaya gitmqq.
Sentqbrinin ilk gwnwndq ... oldu yortu toplants. lk andan sora ... girdilqr ...
klaslara, bulutular ... wwredicilerinnqn. Bu yl biz ... 5-inci klasta. kolaclar ...
bwwk havezlqn ... wwrediciyi, ... tekstleri, ... sorulara, yazrlar ... . Bwtwn yl ... ok
eni ... kazanaceklar, ... gwnneri geireceklqr, ... dost kendilerinq bulaceklar.
Sxzlwk: uak, gemqq, sevgili, gwz, pak hem taazq, wwrenmqq, kolac, kola,
tefterlqr, uroklar, okumaa, cuvap etmqq, seslemqq, wwrenici, bilgi, eni, interesli.

3. Seslqr hem bukvalar maaza


1. Akl]n]za getirip, annad]n! belli

1. Neyi biz sleeriz hem i=ideriz, neyi d yazr]z hem greriz#


2. S]ralay]n vokal sesleri. Onnar] kendi rneklerinizd bulun.
3. Slyin konson sesleri. Kendi rneklerinizd konsonnar] gsterin.
4. S]ralay]n uzun vokal sesleri, onnar] kendi rneklerinizd bulun.

11
5. Ka bukva var gagauz alfabetind#
6. Ang] bukvalarlan yaz]lrlar vokal hem konson seslr#
7. Laflar nic blnerlr k]s]mnara# rnek verin.
8. Gagauz laflar]nda urgular taa s]k ang] k]s]ma d=erlr# rnek verin.
9. Yazmakta laflar s]radan-s]raya nic geiriler# rnek verin.
10. Ang] k]s]m urgulu say]lr# rnek verin.
2. A=aadak] laflar] alfabet s]ral]]nda yaz]n:
Demir, tekerleklr, be=inci, klas, =kola, gezm, renm, seslem, gercik,
kaba, yaar]n, ila, makaz, nacak, piinir, saak, taraf, ucuz, fayda, harman, aarmaa,
=amata, ]c]ran, aldatmaa, samann]k, virgwl, cuvap`], \]n\ar.
3. A=aadak] teksti tefterlerinizd yaz]n. Sesli hem sessiz konsonnar]n altlar]n]
izin birr hem iki=r izgicikln. Annad]n, nein tekstin ad] @Dava@.
uyanmaa
Dava sleybilm
Todi d=nd grm=, nic dxrt y]ld]z er d=m=. O y]ld]zlar birr buynuzlu
kei olmu=lar. Aan ocucak uyanm]=, tez sokaa ]km]= da hepsin kendi d=n
annatm]=. Bir ddu onu seslemi=. Bitkid Todiy sormu=, ka buynuz ke`iler
eti=meer. ocucak cuvap etmi=: okadar, ka buynuz iki keid var.
Ya, sn sleybilecn mi, ka buynuz keiler bu d=t eti=meer# (T. Marinoglu)
4. A=aadak] laflar] tefterlerinizd yaz]n, uzun vokallar]n altlar]n] izin.
Aalamamaa, ad]m, saat, kaar, maavi, zm, kaavi, maaza, aa, lz]m, diiren,
al]=-veri=, aaz, aalem, baalamaa, =kolac], baar]=, baa=]=, bn, bk, geeri, daalmaa,
dooru, dmk, dn, zeed, ku=, diil, iiliki, ii=i, rdek.
5. A=aadak] cmleleri yaz]n, okuyun, n]=ann] laflara logika urgusunu koyarak.
Poyrazdan suuk lzgr eser. Her gn bulutlar ba=lad]lar gn kapamaa. Gne=li
hava taa s]k sade lend olr. Kimi gnnerd yaamur yaayr. Aalardan, gme-
lerdn sar] yapraklar er d=er. Turnalar, k]rlangalar, s]]rc]klar s]cak taraflara
utular. Gnnr k]sald], gecelr uzad]. Tezd k]= gelecek.
6. A=aadak] laflar] yaz]n, onnara urgu koyun. Kuraldan ang] laflar ay]r]lr#
Onnar]n altlar]n] izin.
Gne=, gd, damar, imirik, bulutlar, gndz, daan]k, k]r]k, ddu, diiren,
lel, y]v]n, yufka, kara, koyu, kolay, komu=u, kusurlu, lampa, maavi, n]=an, nasaat,
semika, seft, daul, dermen, karann]k, samann]k, gld.
7. A=aadak] laflar] k]s]mnara bln, s]radan-s]raya geirm deyni. Ang] laflar]
geirm yok nic, alt]n] izin. Laflara urgu koyun.
Lzgr, erik, enser, ekmek, taliga, gezinm, ila, gittik, odunnuk, aalar,
redici, aarr, kiyat, koyun, kabaats]z, kaun, au, ka=]k, kenars]z, rek, iek,
krp, kraa, kuvetli, maavi, maymun, maya, maaza, =arapana.

12
Tema 2.
GAGAUZYA ANA TARAFIMIZ
Dil hem sz

1. Yukark] resim bak]p, annad]n, ne bilersiniz ana taraf] iin.


Annatmalar]n]zda kullan]n te bu cwmleleri:
1) Biz pek severiz Vatan]m]z] hem ana taraf]m]z].
2) Bizim Vatan]m]z Moldova, ana taraf]m]z Bucak. Gagauziya Moldovan]n
bir bxlwmwydwr.

Bayraamz
Tantanal] dalgalanr
Lwzgerciktq bayrak,
Ondan paal] bizdq hi` yok
Koru onu, Bucak!
Vatan bayraa salt biricik,
Ona emin sqn et,
Ani onu du=mannardan
Koruyacan, elbet.
Maavi gxklqr bu bayrakta Milletin y]ld]zlar]
Oguzlar]n kan]... Yanrlar bayrakta,
Unutma hi` kxklerini, Binnqrlqn y]l dalgalans]n
Tut akl]nda, tan]!.. Bu bayrak Bucakta!
13
Gerbmz
Bizim gerbta duur gwne=, Kemerleder bizim gerbi
Verer taraf]ma s]cak. W` bwwk, iiri, =afkl] y]ld]z.
Girgin sqn ol, halk]m benim! Komu=ularlan dostlukta
Binnqrlqn y]l ya=a, Bucak! Ya=a sqn `ok y]l, gagauz!
Tarlalarda bwwyer booday,
Gerb] sarr olgun ba=ak.
Ba=kalar]nnan barabar
Ya=a hem kuvetlqn, Bucak!
Taraf]mda var `ok baalar
Onu=tan da gerbta wzwm.
Acan gxrerim onnar],
Gwler, dostum, wzwm-gxzwm!
2. K. Vasilioglunun peetlerini Bayraam]z hem Gerbmz okuyunuz. Kendi
laflar]n]zlan yazd]r]n bizim bayraa hem gerb].
3. A=aadak] teksti @Vatan iin@ yaz]n, onun iindeliini s]radan annad]n. Bulun
o laflar], ang]lar]nda vokal garmoniyas] yok, onnar]n altlar]n] izin.
yrak
Vatan iin ayoz
}nsan]n duuma erleri Vatan] hi kimseyin bir zaman da bil akl]ndan
]kmaz, unudulmaz. Vatan herkezin ok sevgili, ayoz eriydir.
Adam aan yabanc]l]kta ya=r, onun can] s]k]lr ana taraf] iin, onu sans]n
eker ana topraa gelsin, dola=s]n, gr=sn Vatan]nnan, evdekilerinnn, h]s]m-
nar]nnan, komu=ular]nnan. Da y]rakta bulunan insan bk havezln, a]k
rekln, sevgiyln herker kendi Vatan]nnan kar=] geler. Bo=una demeerlqr, ki
@adam Vatans]z, nic gk y]ld]zs]z@.
4. Okuyun a=aada verili peeti, onun temas]n] hem z fikirini kendi laflarn]zlan
slyin.

Dayma dlerim geler


Geni= dnn, geni= hem dar bu tombarlak toprak.
Var ok erlr sakl] bendn y]rak:
Kasabalar, klr, =en gne=li gllr
Hem taa, kimnr bilsin, nelr...
Ama geni= dnnenin sade bir k=esind
Bana ad]mca deerlr taa tatl]...
Orada bizim e=ik hem zemperyln kapumuz,
Sergend d ediliimdn lm sakl],
Orada byer bizim o dut aac], ani verirdi

14
Bobama f]=kan dsn bizi zarar iin.
Yollar da orada tozlu koyun srleri
gezer gev=ek,
nnerind d gider saar edeki e=ek ...
Te buydur o k=, ani dayma d=lerim
geler!
Hem geldiim gibi oray] bana saal]k verer.
Send dq, karda=]m, olmal]yd]r l
ba=ka bir er,
Ani dayma-dayma senin d d=lerin
geler#

1. Nas]l k= o, ani sleer =air#


2. Okuyun da annad]n, nelr var o k=ed#
3. Nein onnar] =air unutmr, nein onnar d=lerin geler#
4. Bulun, ne sorr bitkid =air# O soru=a cuvap verin.
5. Siz kendi ana ko=eciinizi beenersiniz mi#

5. Kendiniz birr tekst @Benim sokaam@ yaz]n. Tekstt te bu soru=lara cuvap verin:
1. Sokaan]z]n ad] nicydir# 2. Sizin sokak ang] maaled bulunr# 3. Sokaan]z
geni= mi osa dar m]# 4. Netrl aalar, gmelr, ieklr sokaan aul boylar]nda
byerlr# 5. Sokak boyunda evlr nas]ld]r# 6. Sokaan]zda var m] magazin, apteka,
po=ta yada ba=ka yap]lar#
6. A=aadak] cmleleri yaz]n. Lz]mn] laflar] noktalar]n erin koyunuz.
1. Gn duusunda gk ... 2. Tezd ... duuacek. 3. Biz bk ... ilkyaz gnn kar=]-
lr]z. 4. Gn y]s]dacek bizim ... 5. Biz ... gne=li havay]. 6. U=aklar gr sesln
ana ... iin trk alrlar. ddum
Sxzlwk: gn, k]zarr, severiz, topraam]z], taraf], sevinmelikln. duumaa
7. Ang] soru=lar] var nic koymaa, ki a=aadak] cmlelr cuvap gibi olsunnar#
1. ... # Bizim avtonomiyamza @Gagauz Eri@ deniler. 2. ... # Biz Moldovada ya=r]z.
3. ... # Bn kasaban]n ikinci =kolas]nda renerim. 4. ... # Benim ddum ad]r
kasabas]nda duumu=.
Xrnek: Nelqr var sizin tarafnzda# Bizim tarafmzda var ok emi, terekq hem
wzwm.
8. A=aadak] laflara eklyin lz]mn] afiksleri l, ki onnar cuvap etsinnr
soru=lara neyi# neyq# neylqn# Ana taraf]m]zda ya=amak i`in bu laflarlan 56
cwmlq kurun da yaz]n.
K, deri, dizi, der, gemi, kuzu, kumi, tarla, taliga, kp, araba, kanara, dnn,
alma, =kola, tencer, toloka, ten, tepsi.
Xrnek: kww kwwyw, kwwyq, kwwylqn.
15
9. Annad]n, ang] lafbirle=melerin frazeologizma deniler. A=aadak] cmleleri yaz]n,
frazeologizmalar] bulup, onnar]n alt]n] izin. O laflar]n maanalar]n] a]klay]n.
1. Todi bn i= dersind hi i=lmedi. 1. Todi bn i= dersind sinek tuttu.
2. Lambu urokta i=itmedi redicinin 2. Lambu urokta i=itmedi redicinin
annatmas]n]: o diildi ku=ku. annatmas]n]: o aaz]n] am]=t].
3. Ormanc]lar]n Manisi sakl] laf] 3. Ormanc]lar]n Manisi diildi saalam
tutmazd]. kap.
4. S]]rtma Tanas aarard] kolay ya=as]n. 4. S]]rtma Tanas aarard] y]m]rtan]n
kulubunu.
5. Kati bul alt]n zk istrdi almaa, 5. Kati bul alt]n zk istrdi almaa,
ama cxbwnd paras] hi yoktu. ama cxbwnd lzgr esrdi.

10. Yaz]n kendiba=na tekst, a]klay]p temay] @Nein bn Vatan]m] severim@.

4. Gagauz dili (istoriya haberleri k]sadan)


Gaguz dili, gagauza2 bizim ana dilimiz. O trk aylesindn bir dildir. Bu ayleyq
girer ba=ka twrk halklar]n dilleri d: turkiyq twrk`esi, azerbaycan, trkmen, zbek,
kazah, k]rg]z, tatar hem ba=ka. Hepsi bu dillr, ang]lar] ok benze=erlr1 biri-birin,
bir ayl kurr, sensel dil aylesi. Ama gagauz dilin3 en yak]n trk, azerbaycanca,
trkmenc. Bu dilinin dq aras]nda gagauzlar taa ii annrlar trk dilini.
Trk milletleri derin zamannarda ok vak]t ya=am]=lar Altayda, Aziyada hem
Orta Aziyada. Ozamannar eski trklerin aras]nda ya=arm]= ok trl trk senseleleri.
Onnar]n aras]nda bulunurmu= oguz senseleleri dq gagauzlar]n, trklerin, twrk-
mennerin, azerbaycannar]n hem ba=ka trk halklar]n dedeleri. Onu=tan oguz dili
gagauz dilinin hem kimi ba=ka trk dillerin kkwydwr.
ok vak]t gagauzlar dilini kullanm]=lar yaz]s]z4. Yaz], bekim d, varm]=, ama uzun
istoriya vak]d]nda, bezbelli, kaybelmi=. Gagauz dilinin alfabeti kuruldu 1957 y]lda
kirilik grafikas]nda. Ondan bk fayda oldu: gagauz yaz]l] literaturas]na temel
koyuldu, dzld =kolalara deyni renmk kiyatlar], ba=lad] ]kmaa gagauz dilind
gazetalar, dergilr, radio hem televizion kolverimneri.
1993-wnc y]lda lz]m oldu gagauz dilini geirm latin grafikas]na, neinki
Moldovada da devlet dili geti latin grafikas]na. Trk dili dq taa ok vak]t ileri
latin grafikas]n geirilmi. Da bu dilleri olsun taa kolay renm deyni hem bu
dillr gibi gagauz dili ilerlesin deyni, o da geirildi latin grafikas]na.
1994-wnc y]lda kuruldu gagauzlar]n avtonom blgesi Gagauziya. Ozamandan
beeri gagauz dilin taa bir eni funk\iyas] peydaland]: gagauz dili oldu Gagauziyada
ofi\ial dillerin birisi.
1995-inci y]lda gagauz dilin latin grafikas]nda eni Orfografiya hem punktua\iya
kurallar] tipardan ]kt]. +indi gagauzlar yazr, okuyr kendi ana dilind, renerlr
onu =kolalarda, universitett.

16
Gagauz dili temeldir halk]n btnn kulturas]na. Y]l-y]ldan gagauzlar]n litera-
turas] taa wwsek uura kalkr, kulturas] da ilerleer, gagauz dili d donad]lr ok trl
eni laflarlan.
Ana dilini aara=t]rrlar gagauz bilim izmetileri2. Gelecek vak]t, aan ana dilind
=kolalarda renilecek hepsi obyektlr, aan ana dilind studentlr universitett
zanaat kabledeceklr, aan bk insannar izmetindq ana dilini kullanacek. Onu=tan
gagauz dilini lz]m isl renm, korumaa, sevm.
2014-wncw y]lda gagauz dili orfografiya hem punktua\iya kurallar]na eni redak-
\iya yap]ld].

1. Ang] dillr gagauzaya sensel#


2. Ang] dillr en yak]n gagauzaya#
3. Nezaman gagauzlara yaz] kuruldu#
4. Yaz] kabletmesi nesoy fayda getirdi gagauzlara#
5. Nezaman kuruldu gagauzlar]n avtonom blgesi Gagauziya#
6. Nesoy eni funk\iya kabletti gagauz dili#

1. A=aadak] cmleleri okuyun, sora annad]n gagauz dilinin zellii iin.


* Gagauzlar]n folkloru zengindir. Gagauz dilind eti=ti biz trl halk trkleri,
masallar1, legendalar, cmb=lqr, sleyi=lqr, bilmeycelqr.
* Gagauz dilind laflar gzl terlr, neinki onda var ses garmoniyas], avas],
a]k i=idilmesi.
* Gagauz dili zengin sinonimnrln, antonimnrln, omonimnrln. Onnar] kullan]p,
kolay gsterm trl fikirleri hem duygular]2, kolay lafetm hem yazmaa.
* Gagauz dilind var laf zenginnii, onu=tan ana dilin var nic evirm ba=ka
dillerdn bilinir yaz]c]lar]n en bk hem merakl] yaratmalar]n].4
* Gagauz dili kendiba=]na bir dil, onda var ses sistemas], kendi gramatika
kanonnar], kendi sz paylar], kendi cml kurulmas] hem laf s]ras].

Kanon zakon, kural;


dergi jurnal;
kolverim burada: annatmak, informa\iya vermesi;
zellik spe\ifika.

2. A=aadak] teksti Gagauz Eri okuyun, onun i`indekisini annad]n. }kinci


cwmledq ba= paylar]n] bulun.

Gagauz Eri
Taa eveldqn ok zorluk ekip, gagauzlar Bucak krlarnda kurdu kasabalarn
hem kwwlerini. 1994-wncw ylda gagauzlar devlet uurunda Avtonomiya kazand.

17
Dekabrinin 23-wndq 2014-wncwdq artk 20 yl tamannand, nicq evelki Bucak to-
praanda halkmz Gagauziya avtonom bxlgesini balad dwzmqq.
Bwwn Gagauz Eri avtonom bxlgesi, Moldova Respublikann iindq, verer
kolaylk, gagauz halk korusun hem gelitirsin kendi dilini, kulturasn, de-
delerimizin adetlerini, kursun kendinq uygun yaamak.
Moldovada, Gagauziyada hem snr arsnda yaayan gagauzlar lqqzm
birletirsin kuvetlerini, aniki enidqn dirildip-ilerletmqq ana dilimizi hem kulturamz.
Gagauz olarak, herkezi lqqzm saysn bizim devlet simvollarmz, wwrensin
istoriyamz hem dilimizi, hatrlasn anlm insannarmz. Bizim borcumuz
koruyalm dilimizi, kaaviledelim gagauzluu, zenginnedelim Vatanmz.

5. Dil hem sz
Sz dilin n]=annar], ang]lar] kurulr onun kanonnar]na gr, lz]mn] informa\iyay]
verm deyni. Sz dilin i=lemi, al]=mas], tmesi.
Sxzw dzrkn, insan, akl]na getirip dilin laflar]n] kendi fikirin gr, lafeder,
bir haberi slem yada bir temay] a]klamaa deyni. Szln insan biri-birinnn
anna=r. Szle=mekt pay alannar en az olur olsun iki taraf: avtor hem sz
kabledicisi. Birisi verer informa\iyay], haberi, br d kableder.
Dil ilerleer, aan kullan]lr seslemektq, lafetmektq, okumakta, yazmakta.
Szn iki formas] vard]r: aazdan sz hem yaz]l] sz.
Aazdan sz biz sxleeriz hem sesleeriz. Aazdan sz olur kurulsun ofi\ial du-
rumda hem diil ofi\ial durumda. Aazdan sz diil ofi\ial durumda olr bir yak]n
insannar]n aras]nda (analar]n-bobalar]n, h]s]mnar]n, dostlar]n, komu=ular]n ara-
s]nda). Ofi\ial durumda aazdan szlr kurulr bir i=t bulunan insannar]n aras]nda
(=kolada, tkend, bibliotekada hem ba=ka i=t).
Yaz]l] sz sq doorudulu ok ki=iy. Yaz]l] sz biz greriz hem okuyr]z. Yaz]l]
sz dq, aazdan sxz dq var nic kullan]ls]n monolog hem dialog formas]nda.
Dialog otak]m sz, ani olr iki yada birka ki=inin aras]nda.
Monolog bir ki=inin lafetmesi, sz, ang]s]nda tema btnn vard]r.
Baalant]l] szd, tema a]klamas]ndan kaar, lz]m olsun maana hem grama-
tika baalant]lar], hem olu= s]ralanmas], hem logika uygunnuu.
Baalant]l] szn n]=annar]: derin maana, kompozi\iya uygunnuu, demeklik.
Derin maana gsterer, ani sz merakl], onu seslem, okumaa, yazmaa herbirinin
havezi olur. Cmlelerin aras]nda maana baalant]s] var. Kompozi\iya uygunnuu
belli eder, ani szd dooru erle=tirili olu=lar, avtorun sz, dialoglar, ani onun
dooru eketmesi, ii, bitkisi; ani onda s]raylan a]klanr ba= tema hem mikrote-
malar. Demekli sz belli olr uygun dildqn: onda kullan]lr trl laf evirtmeleri,
frazeologizmalar, epitetlr, uydurmalar hem ba=ka dil kolayl]klar].
Tekst baalant]l] szn bir pay]d]r.
Baalant]l] sz var nic olsun:
* derslerd renicilerin aazdan hem yaz]l] cuvaplar],
* renicilerin takrirleri hem yaratmalar],

18
* bir toplant]da monolog szlr, nasaatlar,
* gazetalarda birkimseyin yaz]lar],
* kiyatlarda annatmalar, ba=ka yaratmalar.
Kompozi\iya dzmk, erle=tirmk, kurmak;
maana, maanal]k laf]n, szn maanas], z.

1. Sz neydir# Onun netwrlw formalar] var#


2. Dialog iin ne rendiniz# Annad]n, rnek verin.
3. Ang] sz deniler monolog# Xrnek verin.
4. Ang] sz deniler baallant]l] sz# Xrnek verin.
5. Annad]n baallant]l] szn n]=annar] iin.
6. Baalant]l] szun rnekleri ang]lar]yd]r#

1. A=aada annatma paras]n] demekli okuyun. Slqyin, bu sz netrlydr,


kim doorudulu#

Pener kolac
(I-inci pay]) imirik

Koli diildi sakat duumas]ndan. Be=inci klasta, gelirkn =koladan, o avtobus


altna dwtw da sakatland].
}lkyazd], aan al]=maktan sora onu ev getirdilr. Sanitarlar erle=tirdilr onu
yatak stn, verdilr ellerini da gittilr.
ocucak ok ker kalkard] penerey da gcenik bak]=lan siiredrdi1. Sabaaln
sokaa ba=lard]lar ]kmaa insannar, alatlayarak i=. ocucak grrdi, nic onnar
kaarak gerdilr avtobusun nndn.
Ge kalannar kaard]lar avtobusa dooru, onnar hi denemzdilr, ani onnar]n
ard]ndan pek yak]n eti=ip-gerdilr ba=ka ma=inalar. ocucaan rkrdi r,
aan o grrdi, nas]l bk insannar, h]zl] geip
ma=inalar]n nndn, ayk]rlard]lar yolu. Vard] nic
bela razgelsin...
Bk insannar]n ard]ndan peydalan]rd] =kolac]-
lar. Aan ocucak grrdi akrannar]n], ekedrdi
siiretm taa ku=ku. O y]raktan tan]yard] hepsini
ocuklar] hem k]zlar]. O ok vak]t bakard], grrdi,
nic onnar =kolaya gidrdilr, makar ki kendisi dq
ba=lad]yd] renm. Ona ev gelirdi redicilr.
Ama onu ekrdi sokaa, istrdi gitm anta elind
kafadarlar]nnan barabar. Aalayacaa ]kard], ama
aalamazd]. etin tutard] kendisini! (S. Bulgara gor)
(Sonu var)
19
Sanitarlar doktorlar]n yard]mc]lar].

1. Annad]n, ang] irkin bela ans]zdan `ocucaan ba=]na gelmi=#


2. Nein onu her sabaa ekrdi penerey# Ne grrdi o
peneredn#
3. Annad]n, nein ocucak gcenik bak]=lan siiredrdi# Ne ol'r
d]=arda#
4. Nein ocucaan r rkrdi#
5. Annad]n, nas]l o ocucak siiredrdi =kolaya gidn akrannar]n]#
6. Nein ocucaan aalayacaa ]kard]#

2. Kendi laflarnzlan yazdrn Kolinin haln: duygularn, kefini, dwwnmeklerini.


3. Yukardak] teksti Pener birka paraya bln, dooru kullanarak abza\-
lar]. Herbir paray] ay]r] okuyun, adlar]n] koyun, sora onnar] tefterler yaz]n.
4. A=aadak] dialogu yaz]n. Slyin, olur mu ona tekst dem# Nein#
Derst cuvap edn Vasiy redici sormu=:
Vasi, nein yaz]c] Stepan Bulgar bu annatman]n ad]n] @Pener@ koymu=#
Neinki, ocucak sakat kalm]=, da o vak]t sade pener onu kah]rdan kur-
tararm]=.
E kimi o pek ku=ku peneredn siiredrmi=#
Akrannar]n].

Annad]n, siz kay]lm]ys]n]z Vasinin cuvab]na# Nein# Bulun tekstt


o erleri, ang]lar]nda slener, ani ocucaan ya=amas] penerey baal]-
ym]=. Onnar] okuyun.

5. Kendiba=]na birr kwwrk dialog yaz]n]z te bu temaya: Yolda kuku olun!


6. Kiyat tkenind renici sat]c]ylan lafetm ekeder. Bu iki ki=inin lafetmesini
kurun. Annad]n, onnar]n sz nas]ld]r# Bl sz nic deniler#
7. Bir k]zaaz aulda lafetti kpecikln, sora o lafetti kendi bk karda=]nnan.
Slyin, birinci sz ba=kalanr m] ikinci szdn# Neyln# Nein#
8. Lambuyu anas] yollam]=, aptekadan ila als]n. Annad]n, nic Lambu sat]-
c]ya lz]m dan]=s]n. Onnar]n lafetmesi iin dzn bir dialog, onu yaz]n.
9. A=aadak] szleri belli edin, nesoy durumda onnar kurulu: ofi\ial osa diil ofi-
\ial m]#
a) karda= hem k]zkarda= anna=rlar, nesoy yapaceklar yakla=an ayl yortusunu;
) urokta redici =kolac]n]n cuvab]n] sesleer;
b) iki ii dostun sokakta sz (onnar]n bitki bulu=mas]ndan ok vak]t geti).
20
10. Yaz]n]z kendi rneklerinizi ofi\ial hem diil ofi\ial durumda szlr iin (kendi
yada ba=kas]n]n ya=amas]ndan).
11. A=aadak] ang] sz ofi\ial, ang]s] da diil ofi\ial durumda:
a) u=aan sz anas]nnan u=ak sleer anas]na, ani onun di=i `eketti ac]maa;
) u=aan annatmas] poliklinikada doktora, ang] di=i ac]yr.

6. Sz temas
}lk ad]m sxz dwzmqk etap]nda sxzwn temas]yd]r. Lqqz]m belli etmqq onu, neyq
xzendirecez sesleyicileri, nelqr onnara interesli olacek. Tema ay]r]lr ya=amak
zorunda, bu ger`ektq xnemni daavalara gxrq. Sxz temas] cuvap eder soru=a: @Ne i=
i`in laf gidecek konu=makta, sxzle=mektq@. Deyecez, @Kultura adetlerini unutmak
i`in@, @Sxz kulturas] i`in@, @Gagauz dilindq gazetalar i`in@ h.b.
Lafedenin neeti olabilqr te bunnar:
informa\iya vermqq, annatmaa bi=ey, a`]klamaa bi=ey, interes uyand]rmaa;
kendi bilgilerini sesleyennerq eti=tirmqq, birbi=ey i`in cuvap vermqq; inand]rmaa
sesleyenneri kendi dooruluunda, xzendirmqq bisey yapmaa; cannand]rmaa h.b.
1. Okuyun teksti. Temas]n] hem xz fikirini bellin edin. Adlay]n teksti da yaz]n tefterq.
Erq, neredq duudun, deniler vatan. Hepsi insannar, ani duudular hep o erdq, hep
o kwwdq, vatanda= say]lrlar. Ne`in mi# Onnara deyni dq hep o kww, k]rlar, derecik,
hep o sokak bu dwnnedq hepsindqn paal] hem gxzql.
Koruyun kendi vatan]n]z]! Ondan taa ii, taa gxzql yoktur! Hat]rlay]n vatanda=lar]-
n]z]! Onnar bizq karda= gelerlqr. Bizim bir anam]z bir vatan]m]z, bir duuma erimiz.
(K. Vasiliogluya gxrq)

1. Ne i= i`in laf gider#


2. Nicq dw=wnersiniz, ang] neetlqn yaz]l] bu tekst#
3. Ne istedi avtor eti=tirmqq okuyuculara#
4. Ang] cwmlelerdq a`]klanr avtorun xz fikiri# Bulun da okuyun
onnar].
5. Nesoy dwzwlw bu cwmlelqr# Ne`in avtor kullanm]= bu durgu`luk
n]=annar]n]# Siz kay]ls]n]z m] avtorlan#
2. Annad]n, nas]l yaz]c]lar okuyucularlan szle=erlr# }nand]r]n, @Pener@
tekstin dayanarak. renin kendi bak]=]n]z] a]klamaa!

7. Sz kulturas (bwtwndqn tan]=mak)


Dil hem sz biri-birin baal]yd]r. Dili kullanarak, insan laflar]n] sleer, kendi
fikirini, duygular]n] annadr. Dild herbir laf]n kendi maanas], kendi n]=an] vard]r.
Dili kullannarak, szle=mkln, yazmaklan insan anna=r biri-birinnn, haber
21
kableder, trl bilgileri, zanaatlar] edinip, ok bk i=leri tamannr. Dili kullan-
makta, sxzle=mektq mutlak lqqz]m dooru hem gxzql laflar] sxlemqq, yazmaa. Say]-
l'r, sxz kulturas]n] lqqz]m tutmaa.
Sz kulturas wwsek uurda olsun deyni, lafedqn lqqz]m becersin sxzwnw gxzql
kurmaa. Bir fikiri iki ker tekrarlamaa olmaz, bir cmled bir laf ok ker sle-
nilmqz. Sxzd kullan]lan laflar anna=]l] lz]m olsun, onnar] d=meer gbrlem
trl eski, dialekt laflarlan yada yabanc] dillerdn al]nma szlrln. Szle=mekt
kullan]lr sade insan aras]nda bilinir, anna=]l]r laflar! Laf szn bir pay]d]r. Laf
hem sz s]k] baal] biri-birin!
Dil kulturas] say]lr sek ozaman, aan o demekliydir, aan ona kat]lr trl
sretli kolayl]klar yara=t]rmaklar, sleyi=lr, e=itli lafevirtmeleri.
Adam]n sz kulturas] byer ozaman, aan o derindn biler ana dilini hem
birka ta yabanc] dil. Bizim gnnerimizd Gagauz Erind ana dili reniler hererd:
u=ak ba=alar]nda, =kolalarda, li\eylerd, universitett. Ama Gagauziya Moldova
Respublikan]n bir pay]yd]r, onu=tan Moldovan]n devlet dilini gagauzlar lz]m
bilsinnr da kullans]nnar herbir formada: sxzle=mektq, yazmakta, okumakta.

Sretli ba=ka zl;


e=itli trl-trl.

Sz kulturas] taa sek uura kalkacek ozaman, aan herbir lafedenin sxzw olacek
taa demekli, taa dooru, taa uygun, yann]=l]ks]z.
Laflar] lz]m slem a]k, cmleleri dzm k]sa, ama dolu, olur-olmaz erd
dii=tirmem temay], cmlelerd laf s]ral]]n] dooru kullanmaa.
Bundan ba=ka, sz kulturas]n] kald]rr trl laf evirtmeleri, sleyi=lqr, frazeolo-
gizmalar hem ba=ka artistik kolayl]klar].

Lafetmekt, istrseydin sxz kulturan] wwseltmqq, d=er becerqsin lafedeni


dq seslem, onun slediini olur-olmaz erd kestirmem. al]=maa annamaa
lafedeni, eer o yann]= ta lafedrs, becerm onu saburlu seslem.

1. Nein dil hem sz baal]yd]r biri-birin#


2. Nein lz]m ana dilini derindn bilm#
3. Nein gagauz dili =indi taa sek uurda bulunr#
4. +kolac]lar lz]m isl rensinnr devlet dilini dq. Ne`in#
5. Ya=amakta, i=lemekt lz]m olacek rus hem ingiliz dilleri dq. Nein#
6. Ang] kurallar] lz]m kullanmaa sz kulturas] sek uurda olsun deyni#

1. Dzn k]sadan dialog, kullanarak sxz kultura kurallar]n]. A]klay]n temay]:


@K]zaaz baa=lr eni dostuna bir palicik@. Dialogu tefterler yaz]n.

22
2. Dzn k]sadan k]zaaz]n monolog szn, ang]s] kar=] gelmi= dru=kalar]n-
nan da annadr onnara, ani okumu= bir pek merakl] kiyat. Monolog szn ad]n]
koyun, tefterler yaz]n.
3. Dzn k]sadan bir dialog, kullanarak lafetmenin kultura kurallar]n]. A]klay]n
temay]: @~ocuklar top oynamas]n] severlqr@. Dialoglu tefterler yaz]n.
4. Dw=wnwp yada sorup analar]n]za-bobalar]n]za, a`]klay]n sxleyi=lerin
maanalar]n]. Birqr-iki=qr sxleyi= yada uygun deyim kendinizdqn annad]n.
Sxleyi=leri tefterq yaz]n, tutup akl]n]zda.
Xrnek: 1. Onun laflar] bitmqz.
2. ~ok laf dermendq.
3. Tuzu-ekmqq i, ama ak]ll] sxzw seslq.
4. Adam] sxzwndqn var nicq tan]maa.
5. }i sxzlqr havezlqn sesleniler.
5. Gagauzlar]n sxzle=mqk adetlerini akl]n]za getirin. S]ralay]n kurallar], ang]-
lar] yard]m ederlqr biri-birini saymaa. Yaz]n onnar] da kullan]n ya=amakta.
Sxz kulturas
(kurallar)
Gxzql durr lqqzm yapasn (olur yapasn, var nicq yapasn):
1. Bwwklerin sxzwnw bitkiyqdqn... .
2. Lafedenin sxzwnw birdqn ... .
3. Sxleyeceykqn biey, ilkin islqq ... .
4. Varkan nicq sxzwnw ksaldasn, lafn... .
5. Sxzwndq kullanasn sade ... laflar.
Sxzlwk: dwwnmqq, kesmemqq, uzatmamaa, gxzql hem annal, seslemqq.
6. A=aadak] teksti Var m] nicq sxzw bozmaa# okuyun, annad]n, ang] laflar
insannar]n sxzwnw bozrlar.

Var m nic sz bozmaa?


}nsannar]n kimisi kimqr kerq kendi sxzwndq anna=]lmaz laflar] kullanr. Kul-
lanarak anna=]lmaz laflar], onnar wwnerlqr, ani taa ii bilerlqr lafetmqq. Anna=]l-
maz laflar] onnar twrlw spe\ialistlerin sxzwndqn alrlar.
Alal]m xrnek avc]lar]n sxzlerini. Avc]lar tav=am]n kuyruuna deerlqr `i`ek.
Herbir avc] ii biler `i`ek laf]n maanas]n], onnar]n birisi dq lafetmeyecek te bxlq:
Tav=am ka`ard], kald]r]p yukar] kural]n] yada odununu kural onnar deer-
lqr tilkinin kuyruuna, odun canavar]n. Ama, eer avc] i=idqrsq te bxlq lafetmeyi:
k]rda bir tav=am ka`ard], kald]r]p yukar] biyaz `i`eeni, o anaayacek, ani tav=am
kald]rm]= kuyruunu da ka`arm]=. Ama ba=ka insan bu sxzw var nicq annamas]n.
Te ne`in lafetmektq twrlw anna=]lmaz laflar]n kullan]lmas]na deniler dil gwb-
wrlemesi, sxz bozmas]. (L. Uspenskiyq gxzq)
23
7. Sesleyip, denqyiniz, yok mu ba=ka dillerdqn al]nma anna=]lmaz laflar akrannar]-
n]z]n yada dostlar]n]z]n sxzlerindq.
8. A=aadak] tekstin Dermenci Karagandi paylar]n] demekli hem duygulu
okuyun, al]n hesaba, nic evel gagauzlar]n kimi adamnar] sava=arm]=lar birka
dil bilm, ama hepsindn ok beenrmi=lr gagauza lafetm.

Dermenci Karagandi diitirmem


(Paras) zeed
Dermen i=lrdi lzgerdn.4 Dermenin saabisi1dq Karagandi drdi ekinneri,
ama pek derin laf]yd]. Kim kllerindn gagauza isl lafedrdi, onnardan dek
alard] az. O taa ok laflan anna=ard]. }nsannar art]k rendiydi onun marfetini diil
sade kynd, ama dolay klerind3 d. Onnar sava=ard]lar slem dermenciy
trl mb=leri, keskin laflar], porezenneri, olmas]n onnara bk dek deyni.
Dermenci Karagandi, gagauzadan kaar, bilirdi taa birka dil: moldovancay], bul-
garcay], rusay]. Bu dillerd d o anna=ard] dolay klerdn geln insannarlan hep l,
=aka, cmb= slemesinnn. Onu=tan yabanc]lar da, sek dek onnardan almas]n
deyni, beendirirdilr kendilerini uygun
laflarlan.
Bir gn lzgr esrdi pek, a=aadan
getirrdi s]cak, da esmesi dnrdi boraya.
Da bu gn kyn bir orbac]s] Karanfil
getirdi bir taliga uval un tm. Kara-
gandi sordu:
Nein l ge geldin, ba Karanfil#
Karanfil bi=ey slmedi, sustu. Kara-
gandi annad], ani Karanfil diil laf]
adam, da istemzdi amaa ona dermeni,
ama, biraz d=np, kolverdi inna.
(M. Kuyumcu)

Porezen cmbw=l annatma, anekdot.

9. A=aadak] soru=lara cuvap slyin yak]n tekstin laflar]na:


1. Nein dermenci Karagandi sevrdi insannarlan anna=s]n dek iin
taa ok laflan#
2. Nicydi onun tabeeti#
3. Ne istrdi o i=itsin insandan#
4. Ang] dilleri bilirdi Karagandi#
5. Nein Karagandi istemzdi Karanfili dermen kolverm#

24
10. Annad]n Dermenci Karagandi tekstin iindekisini s]radan, sora k]sadan.
11. A]klay]n kendi bak]=]n]z], dooru mu yapard] Karagandi, ani istrdi i=itsin
herbirindn keskin hem uygun laflar]# Nein#
12. Bu tekstin temas]n] hem z fikirini bulup, 5-6 cwmledqn bir tekst dwzwn da
tefterleriniz yaz]n.

Laf
Laf o bwwk bir instrument. Laf]n biri var nicq insan] toplas]n da, `il gibi daats]n
da. Ba=ka bir laf var nicq onnar] ay]rs]n da, dostla=t]rs]n da. Laf var nicq izmet
etsin iilqq dq, ama var nicq izmet etsin du=mannaa da.
Tatl] laf var nicq aar hastay] dx=ektqn kald]rs]n. Ama ac] laf saa adam] da olur
mezarlaa gxtwrswn.
Halk]m, paal] dostlar]m! Kullan]n herbir laf] dw=wnwptq. H]zlanmay]n adam]n
wstwnq o laflarlan, nicq k]l]`lan. Unutmay]n: tatl] laf var nicq y]lan] da kendi
deliindqn `]kars]n. Kullan]n laflar] dw=wnekli: nicq doktor ilac] kullanr, adam]n
hastal]]na gxrq.
(K. Vasiliogluya gxrq)
13. Kullanarak sxzlwktqn laflar, tamannayn kurallar da yazn onnar tefterq.
i olur tutasnz akllarnzda da kullanasnz kurallar yaamanzda.
Sxz kulturas
(kurallar)
Gxzql durmr olmaz yapasn (diil lqqzm yapasn, yok nicq yapasn):
1. Bwwklerin sxzwnw ... .
2. Lafedenin sxzwnw dayma-dayma ... .
3. Dwwnmediynqn fikirini bitkiyqdqn, ... lafn.
4. Bir laf ok sra ... .
5. Aalemin vakdn kaybettirmemqq, ... bouna.
6. Sxzwndq kullanasn ... laflar.
Sxzlwk: lafetmqq, kesmqq, durgutmaa, prost hem mndar, ekettirmqq, tekrar-
lamaa.

8. Sz situa\iyas
Bizim sxzwmwz baal] ona, neredq biz lafederiz, kiminnqn lafederiz hem ne`in
bu i=i yapr]z. Ba=ka twrlw demqq, bizim sxzwmwz sxz situa\iyas]ndan `ekiler. Twrlw
sxzle=mqk situa\iyalar]nda biz kullanr]z twrlw sxzle=mqk stillerini, ne`inki dii=iler
bizim sxzle=mqk neetimiz. Sxzle=mqk belli eder ya=aman]n hal]n], da onu=tan insan,
kat]larak sxzle=meyq, lqqz]m als]n hesaba bu n]=annar]. Bwtwndqn bakt]ynan, hepsi
sxz situa\iyalarda te bu komponentlqr vard]r: kim kimq ne i= i`in neredq
nezaman ne`in. Bu komponetleri var nicq tabli\ada gxstermqq.
25
Sxzle=mqk situa\iyas]n]n xzel n]=annar]:
1) pay alannar: adresant, adresat, auditoriya;
2) sxz predmeti, ne i= i`in laf gider;
3) hal: er, vak]t, twrlw =artlar;
4) komunika\iya =artlar]: aazdan osa yaz]l] sxz, yada ba=ka n]=annar;
5) sxz janras]: bilim doklad], konu=mak;
6) neet ne var olacaa bu sxzle=menin sonunda (sxzle=menin `]k]=]).
Sxzle=mqk situa\iyas] o insan]n d]= hem i` aras]nda katl] bir baalant]yd]r, ang]s]
haliz dwrter pay alannar] lafetmqq, anna=maa, biri-birinq kendi dw=wnmeklerini
bildirmqq.
Efektiv olsun deyni sxzle=mqk, lqqz]m hesaba almaa birka` prin\ip:
a) garmoniya prin\ipi sxzle=mqk situa\iyas]nda (sxzwn i`indekisi uysun
sxzle=mqk =artlar]na);
b) sxzle=mqk etiket prin\ipi (lafetmqq sesleyqnnqn bir uurda, saymaa insan]n
bak]=]n], olmaa aktiv konu=makta).
Sxz situa\iyas]n] shemada butak]m var nicq gxstermqq:
ofi\ial
durum
diil ofi\ial

11
Sxz situa\iyas] adresat
1 `ok

lafetmqq
neet annatmaa, bildirmqq
xzendirmqq
1. A=aadak] szlerin formas] nas]ld]r#
a) kiyat okumas]nda,
) mektup yazmakta,
b) avtobus iind lafetmk.
2. A=aadak] szle=mk ntrlydr#
a) televiziondan jurnalistin sxzw,
) telefonda dostunnan lafetmk,
b) urokta soru=lara cuvap etmqk.
Mektup kiyat, ang]s] yollan]lr ba=ka er;
olu= burada: o i=lqr, ani ya=amakta olr.

3. A=aadak] sz masal iin okuyun, sz situa\iyas]n] hem iindekisini annad]n.


Dimu aard] Todi kafadar]n] musaafirl. Wlen vak]d]nda sofraya koydu man-
cay], ekm, ama elind tutard] bir kiyat. Dimu dostuna sordu:

26
Todi, sn bu masal] var m] okuduun yada i=ittiin#
Elbetki, bn onu bilerim, malimdn i=ittiydim.
Bn onu dn okudum, pek beendim, bizim klasta oyu bu masal] sever.
Severlr, neinki masal merakl], neinki burada iki ba=ka-ba=ka harakterd k]z
ddunun hem babunun, kar=]-kar=]ya gsterili hem iki dq bk insan ddu hem
babu, gen l kontrastl] koyulu.
Nas]lm]= onnar, akl]nda tutrm]ys]n#
Babunun k]z] haylazm]=, kal]n zlym=, fenaym]=, ama ddunun k]z] em-
rekmi=, yalpakm]=, i=iymi=.
E, dduylan babu nas]lm]=lar#
Onnar]n da birisi, babu, sertmi=, fenaym]=, k]skanm]=. br sq, ddu, cana
yak]nm]=, yava=m]=, ok ii bir insanm]=.
Hadi, iyelim mancay] da, taa bir ker okuyup, annadacez biri-birimiz, ney
reder bizi bu masal.
Hadi!
4. A=aadak] lafetmk durumunda dialogu okuyun rollara gxrq, sz situa\iyas]n]
bulup, a]klay]n.
Koli =kolaya bwwn pek erken evdqn kt. Neetlendi gesin lelwsunun yanndan,
da Lambuylan barabar kolaya gitsinnqr. Etitiynqn tokatlara, selqm verdi:
Zaman hayr olsun, lelw! Naslsnz# Ver xpeyim elini!
Saa ol, saa ol, Kolicik! Bwwk ocuk olasn! Sarp yalpak uaksn!
Lelw, sizin Lambu kolaya gelecek mi#
Gidecek, gidecek! Olur mu o wwrenmeyi karsn#! Lambu, k, Koli bekleer
seni, be!
Koli, beklq, bqn indi antam alrm da etiecqm seni! baard Lambu.
Aydi gidin, gidin, uaklarm! Wwrenmeniz ii olsun, gwn dq faydal gesin!
5. A=aadak] haber durumunda dialogu okuyun. Onun sz situa\iyas]n] bulup, a]-
klay]n. Kendinizdqn taa 3-4 cwmlq dialoga eklqyin da yaz]n.
Derslr bittiynn, hepsinin nn ]k]p, Simu dedi:
Yaar]n1, saat alt]da, =kolada analar]m]za-bobalar]m]za deyni toplant]2 olacek!
Unutmad]k, bileriz, yalvaracez, gelsinnr!
Ee, kon\ert onnara gsterecez mi#
Elbetki, bn, saat be=t, hepsiniz gelin =kolaya, kon\erd taa isl haz]r-
lanacez.
Gelecez!
6. A=aadak] debre=tirmk durumunda dialogu yaz]n, annad]n, nein onun du-
rumuna bl deniler.
Bn sevrdim =iir yazmaa. Bobam bana dan]=t]: zihirli
Poet, saad]n geldi, bn yarat hem dq sevin! yuva

27
}sl, bobam, bn pazar, bn haylak kald]m.
Otur da ba=la yazmaa, biz ]kr]z ierdn, sana engel etmeyelim deyni.
Saa olunuz.
7. Boban]n hem oolunun aras]nda `ekedilmi= dialogu ilerledin ba=ka situa\i-
yada peeti yazd]ktan sora.
8. Kendiba=]n]za lafetmk tekstini (dialogu) dzn, kullanarak te bunnar]:
a) szn temas]n] Bucak taraf]nda gz renkleri,
) szn situa\iyas]n]:
pay alannar redici hem be=inci klastan renicilqr,
eri klasta,
vak]d] klas]n terbietmk saad]nda.

9. Dialog
}ki ya birka` ki=inin aras]nda szle=mqk dialog say]lr. Dialoga kat]lan ki=inin
laf]na replika deniler. Replikalar biri-birinin maanas]n] taa dolu yapr, onu=tan dialog
szlerd ok ker kullan]lr yar], diil taman cmlelr. O cmlelerd hepsi ba= hem
ikincili paylar] yoktur.
Dialoglu tekstt herkezin replikas] yaz]lr eni s]radan, onnar]n herbirin ba=lant]-
s]nda birr izgi koyulr.

1. A=aadak] dialogu okuyun. Annad]n, kim kiminqn lafeder. Ne`in bu sxzq dialog
deniler. Sxz situa\iyas]n] a`]klay]n.

Resimci Sonicik
Sonic-i-i-i-i-k! Sn nndaysn#
T bn buradaym!
Ya bak, bn sana ne getirdi-i-i-i-i-m!
Ne sn bana getirdin, Tani bat#!
Ya bakalm, tanyacan m#
Tanyacam, elbetki! Bomboni getirdin, da biz barabar onnar iyecez!
Diil tatllk, Sonicik! Bn ne aldm sana, o inilmeer!
Ozaman oyuncak diil mi# Olmal, kukla#
Diil oyuncak ta! Bn aldm sana onu, ne sn en pek seversin!
A-a-a-a! indi annadm! Sn aldn bana boyamaa kiyatk!
Bendn sana baa! al da ren renkleri uydurmaa, bekim, resimci olacan!
Hem bak, zeed duvarlarda yazmayasn!
Saa olasn, batcuum! Bn seni sesleyecm! Duvarlar yazmayacam! Sana
da hi dolatrmayacam, uroklarn yazasn!
2. A=aadak] dialog szn rollara gxrq okuyun, onun temas]n] a]klay]n,
iindeliini annad]n.

28
Oyun "Adam-babadan"
Hey, adam-babadan, nnda senin yuvan#
Benim yuvam erd-toprakta.
Hey, adam-babadan, nein sn dalda durrs]n#
Korkr]m er inm toprak zihirli.
Hey, adam-babadan, nein srersin#
Zihirli sudan itim hem doz-dolay hava bozuk, da soluumu zor almaa.
Kim bozdu soluu# Pak soluk saal]]n dostuydur! Kim zihirledi sular], topraa#
Bn kendim hem benim gibileri. Bizim aars]z tamahl]]m]zlan, yuvam]z]
kendimiz mezar yapt]k.
Nas]l l ana topraam]z oldu biz du=man#
Ak]na, toprak biz ana gibiydi hem bakard] hepsimizi. Ama biz hep taa ok
ondan istedik almaa. Zarar yapannar] zihirln ldrrkn, kendimizi dq zihirledik.

Adam-babadan oyunun ad];


aars]z tamahl]]m]z bitmz, bk tamahl]]m]z.

3. Annad]n, sizin kynzd yada kasaban]zda u=aklar @Adam-babadan@ oyunu


oynrlar m]# Oyunun ba=ka variant] varsayd], annad]n.
4. Annad]n]z, kim kabaatl], ani naturada soluk bozuk, sular hem toprak zihirli.
5. Yukark] dialogun temelindq a]klay]n te bu temay]: @Nered pakl]k
orada saal]k!@
6. A=aadak] dialogu okuyun, ona ad bulup, tefterlerinizdq yaz]n.
Senin dostunun ad] nesoy#
Benim dostumun ad] Lambu.
Neredqn senin o kafadar]n#
O ya=r ~ad]rda. Bir firmada i=leer. O bir ii spe\ialist.
Neredq o `al]=r#
O menecer. Onun var bir gxzql ofisi.
Senin dostun taa s]k kiminnqn i=q gider#
O i=q gider kendi kar]s]nnan.
Kar]s] bilq mi onunnan i=leer#
Xlq, `al]=r Ev dwzmqk firmas]nda, onu=tan onnar barabar i=q giderlqr.

Menecer xnderci, i= buyurucusu;


ofis oda, neredq menecer `al]sr.

7. Yaz]n kendiniz birr dialog, kullanarak te bu sz situa\iyas]n] iki dost yada


iki k]zaaz haz]rlanrlar ilkyaz]n, pazar gn, =kolan]n ba=as]nda fidan, gm hem
iek dikm. Szn temas]: @Naturay] sade adam var nic gxzelletsin@.

29
10. Monolog
Bir ki=inin geni=tn sz (d=nmekleri, anmaklar] ya ba=ka fikirleri) monolog
say]lr. Monolog kullan]lr literatura yaratmalar]nda, taa s]k pyesalarda.
renicilerin dq derslerd aazdan hem yaz]l] cuvaplar]na, toplu=ta lafetmesin
var nic monolog dem.

1. Okuyun teksti.

Bn ksmetliyim
Bqn k]smetliyim, ani duumu=um bu ayozlu erdq, ang]s]n]n ad] Bucak! Bqn
k]smetliyim, ani bu geni= wrekli hem girgin halk]n birisiyim! Bqn k]smetliyim, ani
bqn uslu, `al]=kan hem serbest gagauzlar]n ooluyum!
Bqn `ok hodullanr]m, a`an ba=ka milletlerin aras]nda (bilgi`lerin, politiklerin,
sportsmennerin) durr yada bulunr gagauzlar]n da birisi! Bu gxsterer, ani Gaga-
uziya ya=r, y]ldan-y]la kuvetlener! Bu gxsterer, ani gagauzlar da say]lrlar, hat]r-
lanrlar ba=ka milletlerin aras]nda! Bu gxsterer onu da, ani gagauzlar giderlqr zor,
ama dooru yoldan!
Bqn k]smetliyim, ani bqn dq gagauzum!
(K. Vasiliogluya gxrq)

1. Ka` ki=i kat]l] bu sxzq#


2. Nedqn tan]d]n]z#
3. Kimq dan]=r avtor#
4. Ne isteer avtor okuyuculara eti=tirmqq#
5. Nesoy durgu`luk n]=annar] razgeler teksttq#
6. Nicq dw=wnersiniz, ne hesaplan avtor onnar] kulland]#
7. E siz kendinizi duyrs]n]z m] k]smetli# Nelqr sizi k]smetli yapr#
8. Monolog formas]nda k]sadan cuvap yaz]n bitki soru=a.

2. A=aadak] teksti okuyun. Bulun Kiranan]n monolog szn. Okuyun hem


slyin, nered monolog ekeder, nered d biter.

Annatma GAYDACI fukaara


toplayc
(bir pay)
Kirana otururdu sundurmada, i=lrdi iisini hem dalm]=t] bir uzun d=nmey
kendi ya=amas] iin.
Nezaman, acaba, bu benim adam]m Andrey ak]l toplayacek. Art]k 25 ya=]n-
da, dxrt y]ll]k evli adam say]lr, ama kendi hep taa u=ak akl]nda... Onunkileri,
geindiktn sora, ger gibi toprak brakt]lar. Hem bn dq ona bobamdan iki can]n
eri tarlaylan geldim, iiz taraf]ndan da anam-bobam, topraklar] ilin olsun, beni
kstrmedilr... Bir ba=ka toplay]c] adama d=ydim, bn, beki, bn d olaceyd]m

30
orbac]yka, bekim, kyn zenginnerin yanna=aceyd]m, hem, bekim, popadiyka
bana da selm vereceydi, te nic komu=uyka Marinkaya verer...
Bnseydi durrim tokatta ard]l], geer popaz]n kar]s], baari baksa bizim dq tarafa,
ama gider dik-dik, hi grmedn beni. Ama yok ta ne dem, biz fukaara kald]k,
bnk gnd s, sn fukaaraysan, bil, ani say]lmrs]n da, grnmeersin d.
Taa sora sundurmada oturan Kirana istedi biraz brak]ls]n kendi kah]rlar]ndan
da durgundu i=lemektn.
3. Yaz]n Kiranaya harakteristika, ang]s] belli olr onun monolog szndn.
Cuvap verin soru=lara: kim o# nered ya=r# nein beenmeer adam]n]# ne var
onun neetind#
4. A=aadak] tekstleri okuyun, annad]n onnar]n iindekisini, slyin, neyln
onnar biri-birindn ay]r]lrlar#
I
Simu =koladan ev geler. Y]raktan taa glerk, o anas]na annadr:
Mamo, isteerim sleyim sana bir ii haber. Bn1 gagauz dili dersind
redicimiz2 kald]rd] beni da ok trl soru=lar koydu bana. Bn hepsin soru=lara
nic lz]m cuvap ettim. redicimiz bana koydu bir @onnuk@. Bn pek sevindim!
II
Simu =koladan ev geler, y]raktan taa glerk.
Anas] sordu ona:
Simu, senin bn ne l zn-gzn gler#
Mamo, bend bir pek ii haber var#
Nesoy haber, oolum#
Beni gagauz dili dersind redicimiz kald]rd] da ok trl soru=lar] sordu.
Da sn, olmal], ii nota kablettin#
Bildin. Bn bir @onnuk@ kablettim, ona pek sevindim.
5. Kendiba=]na dzn monolog sz , annadarak bir halk masal]n iindeliini, ang]-
s]n] i=ittiniz malinizdn yada anan]zdan-boban]zdan.

TESTLQR
1-inci test. Monolog neydir?
a) }ki ki=inin lafetmesi.
) Birkimseyin uzun sz bir temaya gr ya kendisi iin.
b) Birka ki=inin biri-birinnn lafetmesi.
2-nci test. Dialog sz, o neydir?
a) Sade iki ya birka ki=inin s]raylan lafetmesi.
) O bir ki=inin kendi-kendin lafetmesi.
b) O bir ki=inin derst cuvab].

31
Tema 3.
KYAT HEM BLG
Sintaksis. Cml

1. Yukark] resim bak]p, kurun birr annatma tekst, a]klay]n te bu temalar]:


@Kiyat okumak bilgi s]z]nt]s]yd]r yada Okumak =afkt]r insana@. Annatmalar]
tefterlerini]z yaz]n.
Annatmalarda kullan]n te bu uygun sxzleri:
Dwnneyi ayd]nnadr gwne=, ama adam] bilgi.
Kiyatta bilgi aara, o nicq alt]n para.
Bilgidqn zarar hi` yok, ama faydas] pek `ok.
2. A=aadak] Uygun sxzleri tefterlerinizdq yaz]n. Beendii sxzleri wwrenin
kiyats]z sxlemqq.

Uygun szlr
Kiyat okumas] suya benzeer, hererdq yolunu bulr.
Bitkiyadan okunmam]= kiyat yolun ortas]nda bulunmak.
Ak]l kiyats]z, nas]l ku= kanats]z.
Kiyatlan ya=amaa kah]r] bilmemqq.
Eveldqn adam kiyatlan bwwyer.
Kiyat okumas] en ii wwrenmqktir (A.S. Pu=kin).
Kiyatlarda bizim =indiki ya=amam]zd]r! Kiyatlar lqqz]md]r hem gen`lerq, hem
ihtqrlara.
32
Seviniz kiyat okumaa, bu i= ilinnedecek sizin ya=aman]z], yard]m edecek anna-
maa sizin dw=wnmelerinizi, duygular]n]z], eer onnar kar]=]k olduysalar, o wwredecek
sizi hat]rlamaa insannar] hem kendi-kendinizi... (A.M. Gorkiy)
3. Okuyun teksti. A`]klay]n fikiri: ne`in lqqz]m okumaa artistik yaratmalar].

Okuyun artistik kiyatlar!


Literatura yaratmalar] bk fayda getirer. Bo=una kimr ker demeerlr insannar
biri-birin: Kim ok okuyr, o ok biler.
Literaturadan gxsteriler insan]n ya=amas], onun d=nmesi hem neetleri, lite-
ratura yaratmalar]ndan anna=]lr istoriya olu=lar], yaz]c]lar]n en derin fikirleri.
Literatura terbieder okuycular] annamaa natura gzelliini, zenginniini, sevm ana
taraf]n], Vatan]n], al]=maa ya=amakta dooru yoldan gitm hem ii adam olmaa,
bm, herbir insannar] severk.
Literatura yaratmalar] uyand]rr =kolac]lar]n reend derin duygular cana
yak]n olmaa, ihtqrlar], sakatlar], yufkalar] gcendirmem, havezln renm
hem i=lem.
Literatura bilgi hem yard]m verer reniciler, dzm kendi bak]=lar]-
n] bu dnned ya=amak iin.

11. Sad cml. Annatma, soru hem izin cmlelr


Sad cml maanayca hem gramatikayca baal] birka` yada taa ok laf, ang]lar]
gstererlr bir dolu fikir. Sadq cwmlq kimqr kerq dwzwlw bir laftan da.
rnek: S]cakt]. Biz yakla=t]k gln boyuna. Hepsimiz sevinrdik gne=li havaya
hem gln duruk suyuna. Soyunduk da atladk su iinq.
Cmlenin var ba= paylar] hem ikincili paylar]. Cmlenin ba= paylar] subyekt
hem predikat, ikincili paylar] tamann]k, bellilik, hall]k. Subyekt hem predikat
cmlenin gramatika temelini kurrlar.
Neet gr sad cmlelr var trl: annatma, soru= hem izin.
Annatma cml deniler o cmleler, ang]lar] annadrlar, sleerlr nes. An-
natma cmlenin sonunda nokta koyulr. (.)
rnek: Gzn gnnr gittik k]salr. Aalardan sar] yapraklar silkinerlr.
Kimr ker alak erler sabaaln duman d=er. Kimi ku=lar urlar s]cak tara-
flara.
Soru= cml deniler o cmleler, ang]lar] gstererlr bir soru=, onnar]n yard]-
n]nnan sorulr nes. Soru= cmlenin bitkisind soru= n]=an] koyulr. (#)
rnek: Ne isteersin almaa bn panay]rdan# Var m] paran# U=aklar, siz nereyi
kars]n]z# Acaba, taa yorulmad]n]z m]#
}zin cml deniler o cmleler, ang]lar] gstererlr lafedenin yalvarmas]n],
istemesini, nasaat]n] ya s]marlamas]n]. }zin cmlelerin bitkisind taa s]k nokta
koyulr.

33
Sad cmlelr slemk sesin (intona\iyaya) gr olur olsunnar duygulu hem
duygusuz. Aan bu cmlelr duyguylan sleniler, onnar]n sonunda duygu n]=an]
koyulr. (!)
Cwmlelerq harakteristika
Sadq cwmlelqr intona\iyas]na gxrq olur olsunnar te bu shemada:
1) . 2) # 3) ! 4) #!
S^v
Xrnek cwmlq Neetq gxrq ntona\iyaya gxrq

1. Gagauziya bizim duuma erimiz annatma duygusuz
hem paal Vatanmz.
2. Ne gxzqldir Bucakta yaz geceleri! annatma duygulu
3. Uaklar, okuyun evdq bu annatmay izin duygusuz
da cuvap verin sorulara.
4. Badi Miti, ya al bir twrkw musaa- izin duygulu
firlerq!
5. Tutrsnz m gagauz adetlerini ay- soru duygusuz
ledq#
6. Arya heptqn mi gidersiniz soru duygulu
yaamaa#!

1. A=aadak] teksttn yaz]n ay]r] sad annatma, soru=, hem izin cmleleri. Annad]n
onnar]n durguluk n]=annar] iin.

Kim nic iledi


+kolada3 uroklar bittiynn1, klasa girdi kdqn bir fermer da dedi:
Ba=am]zda pek ok k]rm]z] patlacan var, yard]m ediniz toplamaa, dek olacek.
Kay]l]z, kay]l]z bl i=! baarard]lar =kolac]lar.
Ama Stepu Dragan, duvar gazetas]n]n redaktoru, hepsindn h]zl] baard]:
Kay]l]z, hepsimiz gidecez, korkmay]n!
Fermer gitti, ama Stepu ans]zdan dedi:
Vasi olak var nic gelmesin bizim-
nn. O pek haylaz ocuk!
+koladan ]kt]ynan, Stepu uz gitti
olak Vasinin evin!
Bn haz]rlanr]m gitm ba=aya3,
=indi tez gidecm, sade isteerim eski ruba
giim stm, dedi Vasi.
Bravo, olak! Bn art]k istrdim
seni gazetada ktlem. Ama =indi seni
metedecm. Sn nas]l i=leyecn#

34
Nas]l ba=kalar]. Ang] i=i buyuraceklar,
onu da yapacam.
Hadi, git, zer ge kalacan, bn dq gazetay]
haz]rlayacam! Sn dq, i=tn geldiynn, annada-
can, kim nas]l i=ledi.
Stepu kald] yaln]z, ba=lad] yazmaa annatma
gazetaya deyni.
Drt saattan sora geldi i=tn Vasi olak.4
E, nas]l i=ledilr =kolac]lar# sordu Stepu.
Pek isl, al]=t] hepsi, dedi Vasi. Bn
bu i= iin =iir d yazd]m. Te onnar:
Ba=aya hepsimiz gidelim!
Teklif etti Stepu.
Hepsi i= ]kt],
Sade Stepu evd kald].
Bu ne# annamad] Stepu.
Bu =iirlr senin duvar gazetana deyni.
2. Yukark] resim bak]p, annad]n, kim nic i=ledi. Ba=a i=ini Stepu sever mi#
3. Annad]n kendi bak]=]n]z]: kimi taa ok beendiniz: Vasiyi mi osa Stepuyu mu#
Nein#
4. Yukark] teksti okuyun zler gr.
5. A=aadak] laflarlan kendiniz dzn da yaz]n annatma, soru=, izin duygusuz
hem duygulu cmleleri: patlacan toplamaa, kazan] doldurdum, para kazand]m,
geeri kalmamaa, hava pek s]cakt], biz sevindik.

12. Cmlenin ba paylar


Subyekt hem predikat cmlenin ba= paylar]. Subyekt deniler cmlenin o ba=
pay]na, ang]s] gsterer, kimin iin hem ne iin sleniler cmled. Subyekt cuvap
eder soru=lara: kim# ne# kimnr# nelr#
rnek: lendn bulutlar gktn kaybeldi. Nelr kaybeldi# Bulutlar sub-
yekt.
Subyekt var nic olsun lafbirle=mesi dq, deyelim: Dduylan babu ya=ard]lar
mercimek evind (masaldan). Ya=ard]lar kim# Dduylan babu subyekt.
Predikat deniler cmlenin o ba= pay]na, ang]s] gsterer, ne yapr subyekt, ne
olr onunnan, ne slener subyekt iin. Predikat cuvap eder soru=lara: ne yapr
(subyekt)# ne eder# kimdir# nedir o#
rnek: Er tav=amnar] ka]n]rd]lar aulun iind. Er tav=amnar] ne yapard]lar#
Ka]n]rd]lar predikat. Vani oband]r. Vani kimdir# obandr predikat.
Predikat cmled var nic dzl olsun bir laftan, ozaman o say]lr sad predikat,
yada iki- laftan, ozaman o say]lr katl] predikat.
35
rnek: K]rlangalar gk tular. tular sad predikat.
Vasi bn =kolaya alatlard] gitm. Alatlard] gitm katl] predikat, dzl
iki laftan.
Subyektlqn predikat cmlenin gramatika temeliydir.

1. A=aadak] teksti yaz]n, cmlelerd subyektlerin altlar]n] bir izgiyln izin,


predikatlar]n iki izgiyln.

Gagauzlarn kulturas
Dwnnedq yar ok twrlw halk. Herkez halkn temeli dil hem kultura.
Gagauzlarn da kulturas yar hem ilerleer. indiki vaktta avtonomiyamzda
alr kultura evleri, bibliotekalar. Kasabalarda hem kwwlerdq ak resim hem
muzka kolalar. adrda bulunr Gagauz millet drama teatrusu. O tayr M. akirin
adn. Komratta ileer oyun ansamblileri @Kadnca@ hem @Dwz ava@. Moldovada
biliner bizim yortularmz @Hederlez@, @Kasm@, festival @Gagauz twrkwsw@ hem
baka konkurslar. Anlm kultura zaametileri Stepan Kurudimov, Marina Radi,
Pxtr Vlah hem bakalar bwtwn dwnneyq gagauzlar bildirdilqr.
2. A=aadak] laflardan cml dzn, ekleyerk onnara eti=mqz laflar]. Cmleleri
tefterler yaz]n, cmlelerd ba= paylar]n]n altlar]n] izin.
1. =menin, suyu, itik, ... .
2. Ba=as]nda, =kolan]n, kazmaa, ... .
3. Yolun, boyunda, fidannar, ... .
4. Gne=li, sevindirdi, hava, ... .
5. Gktn, kara, bulutlar,... .
3. Akl]n]za getirin, a=aadak] soru=lara cuvap verin:
1. Slyin, ang] cmlelr sadq say]l'r. rnek verin.
2. Annad]n sad cmlelerin soylar] iin (e=itleri iin). Verin rnek,
annatma, soru= hem izin cmlelr iin.
3. Sad cmlelerin aras]nda taa nas]l cml var onnar]n slemk
sesin gr# rneklerd gsterin.
4. Ang] n]=annar koyulr sad cmlelerin bitkisind# rneklerd
gsterin.
5. Ang] soru=lara cuvap ederlr cmlenin ba= paylar]# rnek veriniz.
6. Ba= paylardan kaar, cmlenin kalan paylar]na nic deniler# Kendi
rneklerinizd gsterin.
7. Nas]l deniler o cmleler, ang]lar] duyguylan slenilerlr. rnek verin.

4. D=nn da kendiniz dzn w`qr sad annatma izin hem soru= cml, onnar] yaz]n,
subyektleri hem predikatlar] bulup, altlar]n] izin birr hem iki=r izgiyln.

36
5. D=nn da kendiniz dzn be=r sad cml, onnar] tefterleriniz yaz]n,
cmlelerin ikincili paylar]n] bulup, altlar]n] izin.

13. Cmlenin ikincili paylar


Ba= paylar]ndan kaar, sad cmlelerin ba=ka paylar] da var. Onnar cwmlenin
ikincili paylar] say]l'r. Cmlenin ikincili paylar] tamann]k, bellilik, hall]k.
Obyekti gxsterqn hem hal soru=lar]na cuvap edqn (saabilik haldan kaarq) cwmlenin
ikincili pay] tamann]k say]lr.
rnek: Vani musaafirini (kimi#) geirdi sokaa. Peti ald] kiyad]n] (neyi#) masa
stndn. Bu aata (ned#) ok =efteli var. P]nardan su (ne#) getirdim.
Obyektin n]=an]n] gxsterqn da soru=lara nesoy# ang]# kimin# neyin# ka`]nc]#
cuvap edqn cwmlenin ikin`ili pay] bellilik say]lr.
rnek: Eni evin yan]nda vard] bir alak sundurma. Ang] evin# Eni bellilik;
nesoy sundurma# Alak bellilik.
Hall]k cmlenin ikincili pay]d]r, ang]s] gsterer nic, nezaman, nered hem ne
neetln i= olr. Hall]k cuvap eder soru=lara: nered# nn]# nndan# nezaman#
nein# ne neetln# ka ker# hem ba=ka.
rnek: Dered u=aklar t]ynak tuttular. Nered# Dered hall]k. Dn yaamur
yaad]. Yaad] nezaman# Dn hall]k.
Tamann]klar, belliliklr, hall]klar var nic cmlelerd dzl olsunnar birka laftan
da. Bl ikincili paylar] lz]m bulmaa dooru soru= koymas]nnan.
rnek: 1) Biz bekledik musaafirleri bir saat kadar. Bekledik nekadar# Bir
saat kadar hall]k, dzl laftan.
2) Bir tafta erin koyulurdu pard]. Koyulurdu nerey# bir tafta erin hal-
l]k, dzl laftan.
3) Komu=ular]n u=aklar] birisin bir zararc]k ta yapmazd]. Yapmazd] ne# bir
zararc]k tamann]k, kurulu iki laftan.

1. A=aadak] laflarlan kurun da yaz]n birr sad cml, ang]lar]nda olsun ba=
hem ikincili paylar]. Onnar]n altlar]n] izin.
Ba=ay] kazd]lar, ta=]maa yard]mnad]lar, av=amadan okudu, h]zl] yazard], geni=
yol, dooru sledi, yorulunca gezindi, zarar yapmazd], gzleri kama=t], biyaz glmek,
k]rm]z] fistan, emrek oynard].
2. A=aadak] teksti okuyun, ad]n] belli edin. Paylara bxlwp, tefterler yaz]n.
Soru=lar] dooru kullanarak, bulun onda cmlelerin ba= hem ikincili paylar]n].
payaklar
aalem
Dermenin iind Karanfilin kalpaa dola=t] payaklara.4 O sildi gzlerini tozdan
hem payaktan da oturdu bir rm pata.
Karagandi dedi:
37
Sn oturma, git da getir uvallar]n], zer vak]d] kaybederiz bo=una!
Karanfil bu teklifi dq beklrdi. Tezicik indi a=aa da ta=]d] birr-birr uvallar]n]
yukar]. Sora o bo=altt] ekini uvalardan kaplara, da un dlm ba=lad]. Karanfil,
gen o pata oturup, sordu:
Bey, Karagandi, sn bulgarlardan3 ekilersin. Kim seni retti aalemi laflan
saplamaa#
Karagandi sildi gzlerini tozdan hem payaklardan, neinki onnar sarkard]
kiri=tn, svendn, orta direktn. Sora o annatt]1:
Bn te bu dermend kktn taa laf] oldum, neinki tt-mamu gidrdi
i=, beni dq dermen, dduya yollard]lar. Buray] gelrdi trl insan, trl dild laf
i=idilirdi. Bn d kapard]m onu-bunu, da sora te bn isl rendim birka dild
lafetm. Vard] insan dolay klerdn: bulgarlar, moldovannar, ruslar, ingenelr.
ak Ukrainadan gelirdilr musaafirlr un tm... (M. Kuyumcuya gr)
3. A=aadak] sad cmleleri tefteler yaz]n, onnara sintaksis analizi yap]n, ba=
hem ikincili paylar]n altlar]n] izin.
1. }lkyaz]n bizim ana taraf]m]z gxzql e=erer. 2. al]=kan iftilr geni= k]rlarda
pek kmil i=leerlr. 3. Bu vak]tta da kk u=aklar =kolalarda renmeyi brak-
mrlar. 4. Gzn =kolac]lar yard]m ederlr bkler bereketi toplamaa.
Sad cmleyq sintaksis analizini yaparkan, cml paylar]n] te bl izin:
subyekt; predikat;
tamannk; bellilik; hallk.
4. Kau=an gndn bat]da k]rm]z] bulutlar grnrdi.4
bulutlar gxrwnqrdi
(nesoy#) (nedqn#) (neredq#)

k]rm]z] gwndqn bat]da


(nesoy#)

kau=an

14. Sad hem katl cmlelr


Gagauz dilind sad cmlelerdn kaar, var katl] cmlelr d.
Katl] cml dzl iki ya birka sad cmledn da gsterer bir katl] fikir. Onda
olur olsun iki yada taa ok gramatika temeli.
rnek: Bir gn oban aydr koyunnar] ay]ra otlatmaa. Yava=-yava= koyun-
nar eti=erlr isl otlara. Koyunnar otlarm]=lar, oban oturarmu= bir ceviz aac]n
alt]nda. ~oban dinnener, ama kxpeklqr swrwyw bakr.
Bitki iki cwmlq katl], var iki=qr gramatika temeli, dzl iki sad cmledn. Sad
cmlelr kendiba=]na, onu=tan bl katl] cmleler deniler dals]z katl] cmlelr.

38
Sad cmlelr dals]z katl] cmlelerdq var nic birle=sinnqr baalay]c]larlan ya
baalay]c]s]z. Onnar]n shemalar]: 1) [ ], [ ]. 2) [ ], ama [ ].
Aan sad cmlelr diil kendiba=]na da biri-birinq s]k] baal], onnar]n birisi say]-
lr ba= cml, xbwrw dq dal cmlq. Bl cmley deniler dall] katl] cml.
rnek: Bir d yaamur ba=lam]= isem, onu=tan oban sar]nm]= yaamurluu-
na. Aan yaamur dinmi=, gen gne= ]km]=. (Masaldan).
Bu cmlelr ikisi d dall] katl]. Onnar]n var ba= hem dal cmleleri. }kinci
cmled ba= hem dal cmlelr baal] biri-birinnn baalay]c]ylan a`an.
Ba= cml gen gne= ]km]=, ondan lz]m koymaa soru=: nezaman gen
gne= ]km]=# Cuvap: Aan yaamur dinmi= bu dal cml, annadr ba= cmleyi.
nezaman#
Dall] katl] cwmlenin shemas]: (A`an...), [ ].
1. A=aadak] cmleleri yaz]n. Sad hem katl] cmleleri bulup, gramatika temelini
gxsterin.
Koyunnar kaybelmi=. Ne yaps]n ocuk =indi# Ba=lr aaramaa hayvannar], ama
doz-dolayda can-cun yokmu=. Gider, gider ocuk da grer, ani nes uzakta biyaz]-
yr. Can] seviner ocuun, ne kaarak eti=er o er. Ama aldatm]= onu gzleri, neinki
o grm=t biyaz ta=lar]. Acaba, nereyi kat]lar bu koyunnar#!
Oturr ocuk er da ba=lr aalamaa. Ama umut onu hi brakmr. Giri=er o
`ocuk ka]nmaa oyan]-buyan], t]rma=r aaca, ama bi=ey grmeer... Sans]n er
girmi=lr o koyunnar!
Vak]t ge olr, tombarlak ay gkt yukar] ]kr. Bulutlar kaym]=lar, ay ayd]nnat-
m]= ortal]]. Aalardan hem yamalardan er d=rmi=lr uzun glgelr, uzakta sa
canavarlar uluyarm]=lar... Bir topal canavar ocaa yakla=r.
(sz ocuk halk masal]ndan)
2. A=aadak] teksti okuyun, katl] cmleleri bulup, ]kar]n teksttn da ay]r] onnar]
yaz]n.
Aan ilkyaz geler, havalar isl y]s]nr1. K]zlar ]krlar kyn kenar]na da
girerlr bk ukurun iin bak]rlar]n] doldurmaa suylan. ukurun iind bir p]-
nar var4. P]nar]n sereni yok. Su yak]nda1. K]zlar sade uzadr kolunu, onnar]n bak]r-
lar] tezicik suylan dolrlar. Bu su sebepli suymu=, ondan insan imdat grrm=.
Bu suylan k]zlar y]kanrlar, benizleri biyaz olsun hem yanaklar] k]rm]z] olsun
deyni. Sora buray] kar]lar geler, bu sebepli suylan u=aklar]n] y]krlar, onnar saa
olsunnar hem hastalanmas]nnar deyni. }nsan annadr, ani orada kesilmi=, k]y]lm]=
ok askerci, ang]lar] ky du=mandan3 kurtarm]=.
(Sebepli su legendas]ndan)
Sebep priina, motiv, maana;
sebepli su (folkl.) diri su, ila suyu;
imdat yard]m, kurtarmak, ila.

39
3. A=aadak] laflarlan dzn birka` katl] cml. Bu cmleleri yaz]n, birinq
sintaksis analizini yap]n.
ok, gn, lzgr, =kola, aalar, dostum, karda=]m, redici, izmeti.
4. A=aadak] teksti bir-iki s]ra okuyun, adlay]n. Kapay]p kiyad], kendi laflar]n]z-
lan annad]n, kullan]n sadq hem katl] cwmleleri.
Biz ba=`a i`inq girdik. Bir balaban, e=il dall] dut aac]n alt]nda vard] taftadan
kurulu masa. Bu masan]n dolay]nda gxrwnqrdi al`ak skemnelqr. Biz o skemnelerq
oturduk, taazq, pak soluk ba=lad] raatl]k vermqq bizq. Ev saabisi getirdi da koydu
masan]n wstwnq bir sepet alma, ang]lar] k]rm]z]yd] hem gxzql kokard]. Bu vak]t
lwzgqr durdu, gwne= `]kt]. }zmet edqn adam bizi brakt], ne`inki i=idildi kxpqqn
baulamas]. Ba=`aya taa bir musaafir geldi. Biz onu tan]d]k. O bu ev komu=usunun
`ocuydu.
5. Sorulara cuvap edip, yukark] xrnqq gxrq anad]n sevgili kx=eniz i`in. Kullan]n
teksttq sadq hem katl] cwmleleri.
Var m] aulunuzda biz sevgili kxq#
Neredq o bulunr#
Ne tertiplqr var orada#
Nesoy geirersiniz vakd#

TESTLQR
1-inci test. Cmlenin ang paylarna deniler ba paylar?
1. Bellilikler, tamann]klara, hall]klara.
2. Subyektln predikata.
3. iftli laflara.
2-nci test. Ang cmleler deniler duygulu cml?
1. Bir uzun cmley.
2. }ki- yada taa ok sad cmlelerdn dzl cmley.
3. Annatma, soru= hem izin cmleler, ang]lar] duyguylan slenerlr.
3-nc test. Ekin ekr adam yaamur isteer.
Bu cmled n]=ann] laf ang] cml pay]yd]r#
1. subyekt
2. predikat
3. tamann]k
4-nc test. Dn erken komuulardan bir muzka sesi bizim aulumuza t. Bu cmlenin
predikat angsydr?
1. bir muz]ka sesi
2. dn erken
3. =t
5-inci test. Tatl dil ylan da deliindn karr cmled ang laf tamannk?
1. tatl] dil
2. y]lan]

40
3. deliindn
6-nc test. Gagauzlar koruyrlar eski adetleri. Bu cmled ang ikinci paylar yok:
1. tamannk
2. hallk
3. bellilik
7-nci test. Eveldn kalm biz trklr, masallar, maanilr. Ang cml pay var nic gzel-
letsin bu cmleyi?
1. hallk
2. tamannk
3. bellilik
8-inci test. Belli edin katl cmleyi:
1. Regional bibliotekada geer bulumaklar, viktorinalar, prezenta\iyalar.
2. Muzeydq toplu dokumentlqr gxstererlqr yaamay hem aklrlar bizim
istoriyamz.
3. Unikal eksponatlar var Bealma muzeyindq, nereyi havezlqn gider kolaclar da,
bilgilqr dq.
9-uncu test. Aaadak cmlelerin angsnda ikincili pay yoktur?
1. Gugu=lar ev stn kondular.
2. Lzgr ]kt].
3. in sabaaln duman d=t yamalara.
10-uncu test. Aaadak cmlelerin angsnda tamannk var?
1. Gz abuk geldi.
2. U=aklar art]k haz]rlanard]lar =kolaya gitm.
3. Vani `antas]n] dostuna verdi.
11-inci test. Aaadak cmlelerin angsnda bellilik var?
1. Kasaban]n en geni= sokaandan bir uzun avtobus gerdi.
2. len dooru hava y]s]nd].
3. K]=]n gnnr k]salr.
12-nci test. Aaadak cmlelerin angsnda hallk var?
1. Gzwn erken karann]k ker.
2. Birdqn biyaz tombarlak tolu ba=lad] yaamaa.
3. Biz koyunnar] otladard]k.
13-nc test. Aa tauk bir ten dnd grrmi cmled ang laflar cmlenin gramatika
temeliydir?
a) tauk grrmi=; ) aa tauk; b) tenq gxrqrmi=; c) d=nd gxrqrmi=.
14-nc test. Koyunnar baayn yanna geldilr cmled nann laflar ang cml pay
olrlar?
a) Tamann]k.
) Hall]k.
b) Bellilik.

41
Tema 4.
ADAM HEM ONUN YAAMASI
Tekst

15. Tekst
TEKST o bir bxlwk cwmlq, maanayca hem gramatikayca baal] biri-birinq.
Tekstin var bl n]=annar]:
* Tekst o bir yaz]l] baalant]l] sz.
* Tekst bir cmledn yok nic dzl olsun, o dzler en az iki-w` yada taa ok
cmledn, ang]lar] baal] biri-birinnn onnar]n maanalar]na hem strukturalar]na
gr.
* Tekstt gsteriler lafedenin neeti, z fikiri, olu=lar.
* Tekst var nic koymaa ad, ang]s] a]klr onun temas]n] yada z fikirini.
* Dooru kurulmu= tekstin herker btnn var eketmesi, temel pay] hem
bitkisi.
Tekstin paylar: tekstin var eketmesi, temel pay], bitkisi. Bundan ba=ka,
tekstin var ad], temas], z fikiri.
Tekstin ilk pay] eketmesi. Burada slener, ne iin teksttq laf gidecek.
Tekstin temel pay]nda bulunr btn olu=lar, nelr olmu=, belli olr hepsi
personajlar]n yapt]klar], kim kimi enser, kim taa a=aa kalr, kim kazanr, kim
kaybeder hem ba=ka.
Tekstin bitkisind annad]lr, neyln biter i=lem, ]k]= yap]lr hepsin olu=lara.
rnek iin alal]m gagauz halk masal]n] Tamah garga.

42
Bu tekstin eketmesi: Bir vak]tlar varm]=, bir vak]tlar yokmu=, varm]= bir
garga. O tamahm]= hem cans]zm]=, kimseyi ac]mazm]=: zaval]n]n da aaz]ndan bitki
bukac]]n] al]rm]=, hastan]n da ilac]n] irmi=....
Tekstin temel pay]nda annad]lr, nic gargan]n tamahl]] git-gid taa bk olr.
Garga al]s]n]n erin somunu alr, sora, somunu verip, kz alr, kz verip,
gelini alr. }nat gargan]n tamahl]] hi bitmeer.
Tekstin bitkisi masal]n sonunda veriler ]k]=, annad]lr, nic bir gen ocuk
gargay] tfekln kur=una urmu= da gelini kurtarm]=.
Ad] masal]n Tamah garga.
Bu tekstin temas] bitmz tamahl]k, inatl]k. Okuyarkan masal], herbiri annr,
ani tekstt annad]lr diil gargan]n, ama insan]n tamahl]] iin.
Tekstin z fikiri tamah olmamaa, ya=amakta pek tamah olduynan, var nic
can]n] da kaybedsin, nic garga kaybetmi=.
Tekstin herbir pay] eni s]radan `ekediler (abza\).
1. Teksti strukturaya gr ka paya var nic blm#
2. Ne slener tekstin eketmesind# rnek verin.
3. Ne annad]lr tekstin temel pay]nda# rnekt gsterin.
4. Ne gsterer tekstin bitkisi# Verin rnek.
5. Ne rendiniz tekstin ad], temas] hem z fikiri iin#

1. A=aadak] cwmleleri okuyun. Sxlqyin, tekst mi bu osa diil mi#Bulup ona ad, yaz]n.
}lkin biz severiz o eri, neredq biz duumu=uk hem bwwmw=wk. Adam en ilkin tan]yr
kendi evini, aulunu, ba=`as]n]. Akl]nda tutr ba=`an]n herbir `i`eklik erini.
Can]m]z, wreemiz hi` bir kerq dq unutmayacek ana evimizi, u=akl]k oyunnar]m]-
z], =kolaya yolumuzu. Biz beeneriz aul boyunda bwwyqn salk]m aac]n], kwwywn orta
erindqn ge`qn derecii, `x=melerin duruk sucaaz]n]. Bxlq `ekeder ana taraf]na sevda.

1. Sxlqyin, bu cwmlelqr dwzer mi tekst osa dwzmeerlqr mi# Tekst


n]=annar]n] se`ip, argumentleyin.
2. Ang] tema birle=tirer bu cwmleleri#
3. Nesoy var nicq adlamaa bu teksti#
4. Avtorun xz fikiri neydir# Ne istedi avtor eti=tirtmqq bizq#
5. Bulun teksttq da okuyun o laflar], ang]lar] gxsterer avtorun sevgisini
ana taraf]na.
6. Ne neetlqn avtor kullanr laflar] beeneriz derecii, `x=melerin
sucaaz]n].
7. Kendi laflar]n]zlan a`]klay]n ana taraf hem vatan temas]n], kul-
lanarak teksttqn kimi cwmleleri.

2. A=aadak] teksti okuyun, ona ad koyun. Bulun da okuyun onun `eketmesini,


temel pay]n] hem bitkisini.
43
Bir kerq gecq, sabaaya kar=], bqn uykudan ans]zdan uyand]m. Bana gxrwndw,
ani bqn saar oldum. Uyan]p, bqn kapal] gxzlqn dx=eklerdq `ok vak]t seslendim,
sora annad]m, ani bqn diilim saar, bana xlq gxrwndw, onu=tan ki d]=arda bwwk us-
luluk oldu. Butwrlw uslulaa bizdq deerlqr xlw usluluk. Xldw yaamur, xldw lwzgqr,
ba=`ada xldw f]=]rt].
Bqn a`t]m gxzlerimi. Biyaz safk i`ersini doldurmu=. Bqn kalkt]m dx=ektqn da
yakla=t]m pen`ereyq kaardan aulun herersi biyazd]. Dumann] gxktq, pek yukarda,
yaln]z durard] tombarlak ay, onun dolayanda yalab]yard] uzun, sar] =afklar. Acaba,
nezaman ilk kaar yaad]# Bqn saatlar]n yan]na yakla=t]m. Xlq ayd]nn]kt], ani gxrdwm
hem annad]m vak]d]. Saat ikiydi gecq. Bqn uyumaa ba=lad]yd]m gecq yar]s], saat
12-dq. Xlq, ki sade iki saad]n i`indq erin wstw bxlq gxzql olmu=, bim-biyaz k]rlar,
daalar, ba=`alar.
Pen`eredqn bqn gxrdwm, nicq bir bwwk, boz ku= bir aac]n dal]na kondu. Aac]n dal]
salland], ondan kaar ba=lad] silkinmqq. Ku= daldan yava=ac]k kalkt] da u`tu ba=ka
erlerq, ama o daldan kaar dxkwlqrdi, nicq yaamur sinciri. Sora genq herersi sus oldu.
Uyand] Ruvim dostum. O da, pen`ereyq bak]p, kah]rl] dedi:
}lk biyaz kaar pek yara=t] bu erlerq!
Kaardan biyaz, donad]lm]= er benzqrdi bir biyaz duakl] gelinq.
(K.G. Paustovskiyq gxrq)
3. Teksti dooru hem demekli okuyun, annad]n iindekisini yak]n bu tekst.

Pener el
(II-nci pay) baca
Aan aard] abrikoslar, o pi=mand], nein onnar]n penereleri diildi yak]n aalara.
Koli istrdi aalar]n yapraklar]na3 eti=m elinnn, koparmaa bir iecikln1 birka
yaprac]k, can] ekrdi kokmaa onnar], ama, yaz]k, eti=mzdi... Aan sa meyvalar
oldular, onun akl]na ay]n-a]k geldi, nas]l ileri, ayaklar] varkan, o dostlar]nnan, girip
onnar]n ba=alar]na, koparard]lar aalardan sap-sar], k]p-k]rm]z] olmu= meyvalar],
sora, gidip der boyuna, gn kar=] iyrdilr zerdelileri, almalar], yaymannana-
rak... Ama bunnar hepsi gelrdilr, nas]l masaldan. Onun gen ya=lar] gzlerindn
]kard], ama o, ya=lar]n] silip, sava=ard], kimsey grmesin onnar].
ocucak okuyard] kiyat4. Ama kiyatlar da kurtarard]lar onu bir vak]dadan. Kim-
seycik dnned yoktu nic yard]m etsin, aan ekedrdi ac]maa ayaklar], ang]lar]
yoktular.
Bir can salt unutmazd] onu anas]. O sava=ard] oolcaaz]na ilinnetsin ya=amas]n]:
sat]n alard] trl kiyatlar], dergileri, merakl] oynamaklar] ona deyni, ama kendisi
her gn gidrdi i=. Onu=tan bu u=aa kalard] sade pener. }leri onun vard] dost-
lar]. Ama onnar peydalanmazd]lar. Bitki vak]tlarda o sevrdi siiretm bulutlar].
Bulutlar olard]lar te netrl: insan z, ma=ina, dall] aa, iek, taliga... Yorulup,
o uyuyard]. Sade uyuyarkan, unudard] kendi kah]r]n]...
(S. Bulgara gr) (Sonu var)

44
4. Okunmu= tekstt bulun a=aadak] soru=lara cuvap. D=wnn da yaz]n o
cmleleri, ang]lar] cuvap olrlar soru=lara:
1. Ney pi=man olard] ocucak, aan abrikoslar amaa ba=lard]#
2. Abrikoslar]n ieklerin bakarkan, ney can] ekrdi ocucaan#
3. Aan aalar]n meyvalar] olard]lar sap-sar] ya k]p-k]rm]z], Koli
neyi akl]na getirrdi#
4. Nic ikramnard] ocucak dostlar]n]#
5. Nein dostlar] gelmzdilr dola=maa Koliyi#
6. Nein ocucaan gzlerindn ya=lar] akard]#
7. Ne i= daadard] cocucaan kah]r]n]#
8. Kim hi unutmazd] ocucaa#
9. Nein ona kalard] sade pener#
10. Nezaman ocucak unudard] kendi kah]r]n]#

5. Annad]n kendi bak]=]n]z], a=aadak] soru=lara cuvap ederk:


1. Nas]l d=nersiniz, var m] nic dem Kolinin dostlar]na, ani onnar
haliz dost#
2. Kim hem nas]l ocucak iilik yapard], ayaklar] saakan#
3. Nas]l annrs]n]z te bu sleyi=i: Haliz dost belada tan]nr#
4. Nas]l d=nersiniz, nein Koli, ya=lar]n] gzlerindn silip,
sava=ard], kimsey grmesin onnar]#

6. Bu tekstin plan]n] kurun da yaz]n. Plana gr annad]n tekstin iindeliini s]-


radan, sora k]sadan.
7. A=aadak] teksti Ku= swdw okuyun, onun `eketmesini, temel pay]n] hem bitkisini
bulun. Herbir pay] adlay]n, plan] yaz]n. Tekstin i`indeliini plana gxrq annad]n.
kapu
Ku sd isl
Adama, ang]s] `ok twrlw imeklerdqn at]lr, kimqr kerq deerlqr, gwlwmseyerqk:
Beki, sana ku= swdw verelim#
Say]lr, ani ku=larda swt yok. Ama kimi ku=larda swt bulunr. Bak]n, neylqn
doyurrlar ev gugu=lar] kendi kw`wk yavrular]n]. A`an bu kw`wrqk gugu=`uklar
y]m]rtalardan `]krlar, ilk gwnnerdq ana gugu=lar onnar] doyurrlar ku= swdwnnqn!
Bu vak]t ana gugu=lar]n buaz]nda peydalanr biyaz swdq benzeyqn ka=a. Ona insan-
nar deerlqr: Gugu=ta var ku= swdw. Yavrular]na deyni ev gugu=lar]nda ku= swdw
bulunr 18 gwn s]ravard]r, yaban gugu=lar]nda taa da `ok vak]t.
Kw`wk gugu=`uklar sokrlar gagalar]n] anas]n]n buaz]na da xlq doynrlar ku=
swdwnnqn.
45
8. A=aadak] teksti okuyun demekli, duygulu, koyun tekstin bu III-ncw pay]na
taa bir ad, onun temas]n] hem z fikirini a`]klay]n.

Pener
(III-nc pay)
... Bir ker lendn sora kims kapuya urdu. Kolinin anas] i=tydi, yoktu kim
as]n kapuyu.
Kim o# Kapu a]k...
E=il boyada3 kapu a]ld], da ieri girdi bir k]z. O giiyimniydi k]sa etekli =kola
fistan]nnan, onun k]vrak boyu yapard] k]z] taa bk, nekadar vard] halizdn. Kula
salar] hem maavi gzleri iersini =afklan doldurdular. K]z getirdi2 ieri nas]lsa
gzal koku, nesoysa bir d]=ar taazesi. ocuk ilktn denmedi onun gzlerind
korkuyu, ama, aan hesap ald] bunu, kendinin d iind bir ac] duydu. Uzun
kirpiklr, kara ka=lar hem o ku=ku bak]= kestilr ocuun soluunu. Ama bu arada
k]z ald] kendini el.4
Zamannrs]n!
Kebetrs]n!
Sn C]v]rliga Koli mi#
Bnim.
ok isl. Benim ad]m Tan... Nest, beni yollad]lar =koladan, sleyim siz,
ani biz pazara gelecez sana yard]m etm haz]rlamaa uroklar]n].
Bana yard]m etm mi#
Sana!
Da onnar ikisi dq gldlr. Sora k]z oturdu onun yan]na, antas]n] a]p, bir
kiyat]k oradan ]kard].
Oku te bu kiyad], eer beenirsn.
C]v]rliga ald] kiyad]. Alarkan, istmeyerk diidi k]z]n elin. Onnar sustular biraz.
Hadi, bn gidecm, dedi k]z. Pazara gelecez. Kal saal]caklan!
Saal]caklan! dedi ocuk, da onun gzleri yalab]d] sevinmeliktn.
K]z ]kt], brak]p ierd bir para ilkyaz]... (S. Bulgara gr)
9. Yukardak] Pener tekstin (III-wnc pay]nda) bulun eketmesini, temel
pay]n], bitkisini, ay]r]-ay]r] okuyun onnar]. Annad]n onnar iin.
10. Yaz]n kendi bak]=]n]z]: dooru mu yapt] Tan, ani geldi dola=maa C]v]rliga
Koliyi# Nas]l d=nersiniz, kim yollad] Taneyi, kiyat gtrsn C]v]rliga Koliy#
abza
problema
16. Tekstin dzlmesi (temas], xz fikiri) mikrotema
Nas]l renildi ba=lank] klaslarda, tekstin temas] gsterer, ne, nelr iin annad]lr,
ang] problemalar kald]r]lr, a]klanr.
rnek: zaamet iin (zaamet temas]), ilkyaz]n gzellii iin (natura temas]),
dostlar]n yard]m] iin (dostluk temas]), ayled ya=amak iin (ayl temas]), Vatan
46
iin (ana taraf temas]). Bu temalara gr =kolac]lar var nic kendileri birr tekst
kursunnar.
Herbir teman]n olur olsun kk mikrotemalar] da. Herbir mikrotema bk,
geni= temaylan barabar tekstt a]klanr. Geni= temalar taa s]k baal]yd]r tekstin
ad]nnan.
Tekstin z fikiri gsterer, ang] d=nmeyi isteer inand]rmaa avtor, ang] ]k]=]
isteer yapmaa.
rnek: yukarda s]ralanm]= temalar]n z fikirleri var nic olsun: adam] bakr
zaamet, ana taraf]ndan paal] yoktur, dostluun bk faydas] vard]r, ayleyi
sevn ii adam olur, Vatan ekeder evinizin aulundan.
z fikir kimr ker tekstin ad]nnan baal].
Bir tekst kendiniz dzm istrseydiniz, lz]m tutas]n]z akl]n]zda, ani tekst o
bir blk cml, baal] biri-birinnn bir temaya gr hem z fikirin gr.
Cmlelqr teksttq biri-birinq uygun baalant]. Deyecez, herbir ikinci cml dayanr
birinci cmlenin maanas]na hem verer eni informa\iya, ang]s] yard]mnr a]klamaa
tekstin z fikirini. Hep xlq baalanr nc, drdnc hem taa ba=ka cmlelr on-
nardan ileri bulunan cwmlelerq.
Tekst butak]m lqqz]m dwzwlswn: ilkin olur yazmaa tekstin ad]n], plan]n], sora on-
nara gr yazmaa trl olu=lar iin, a]klamaa onun temas]n], eketmesini, temel
pay]n], bitkisini.
Tekstin plan]n] dzm deyni, lz]m:
blm teksti birka maanal] paylara gr,
bulmaa o paylar]n ba= fikirlerini,
o ba= fikirler koymaa birr k]sadan cmlyln ad,
yada tekstt bulmaa paylar]n ba= fikirlerini gsterqn cwmleleri,
yazmaa o cmleleri, nic plan]n punktlar]n].

1. Tekstin temas] ne gsterer#


2. Geni= tema nic a]klanr tekstt#
3. Ney deniler tekstin z (ba=) fikiri# rnek slyin.

1. A=aadak] teksti yaz]n, annad]n, nic o kurulu, koyun ona ad, bulun onun
eketmesini, temel pay]n], bitkisini, z fikirini.
D]=arda i=idildi kedilerin sek sest mulamas]. Bn bakt]m peneredn4.
Komu=u evin ard]nda, balaban aa]n dal]nda, otururdu iki kedi, aac]n alt]nda sa ka]-
n]rd] bir bk kpek. O yar]m saat1 kadar brakmad] kedileri, insinnr aattan er.
Tezd geldi kpn saabisi da koolad] onu evin. Ama kedilr ok vak]t taa otur-
dular aac]n dal]nda3 hem hep bakard]lar o tarafa, nerey kat]yd] onnar]n du=man].
2. }lerledin a=aadak] teksti, yaz]n onu tefterleriniz.
Bn at]m penereyi da grdm, ani gk kaplam]=t] kara-boz bulutlar. Gn
hi grnmzdi...
47
3. A=aadak] tekstin temas]n] hem z fikirini bulun da slyin, sora, onun ad]n]
koyup, tefterler yaz]n.
Saksana insan deer biyaz yann]. Hem dooru da, ani saksan]n iki yan]nda da
tceezleri dbdz biyaz. Ama onun kafas], kanatlar] hem kuyruu l kara, nas]l
gargada. Pek gzldir saksan]n kuyruu uzun, uz, oklava gibi. Hem kuyruu onun
diil dbdz kara, ama biraz da e=il bakr. Gzelcydir bu saksan ku=u! Hem
hi duramr bir erd, hep ur daldan-dala, s]k-s]k tak]rdadarak gagas]nnan, gr
sesinnn. Onu=tan insan dzm= bu ku= iin te bl laf evirtmesi: Saksan sak]r-
sak]rdar, edi bin aa k]p]rdar.
4. A=aadak] tekstin ad]n] koyun, paylar]n] adlay]n, sora tefterler onu yaz]n.
Bulun da slyin onun temas]n] hem z fikirini.
Fevral]n bitkisin yak]n o ayazlar, ani bir ay tuttuydular, heptn y]m]=ad]-
lar. Birka gn av=am st duman d=t, gec vak]d] ufac]k yaamur pufkurdu.
Kaar heptn y]m]=ad]. Sular bo=and]. Derelerdn bulan]k sular buzlan kar]=]k
ay]rlara akard]. Bk buz paralar], kprlerin direklerin dayan]p, y]v]n olard]lar.
Bu zaman u=aklar geln ku=lar] pek bekleerlr. Onnar karaku=lara aalar stnd
taftadan evcz yaprlar. +kolan]n ba=as]nda herbir aata iki=r-r karaku=
evceezi koyulu durr. (N. Tanasoglu)
5. A=aadak] temalar]n birisini ay]r]p, yaz]n tefterleriniz k]sadan tekst:
saksan
1. Baa bozumunda. 2. Gld y]kanmak. 3. +kola yolunda. oklava

Tutunuz akl]n]zda!
Tekstin temas] hem z fikiri birdn-bir a]klanmrlar. Herbir bk hem geni=
teksti var nic blm krk paralara, abza\lara, ang]lar]nda a]klanrlar onun
kk temalar], mikrotemalar]. Ama tekstin paralar], abza\lar] aras]nda da var
maana hem gramatika baalant]lar]. Aan cmlelerin aras]nda yok maana baalant]s],
onnar tekst dwzmeer. Teksttq cwmlelqr aras]nda baalant]lar tekrarlamak laflar]n,
aderliklerin, say]l]klar]n, sinonimnerin, antonimnerin, baalay]c]lar]n hem
pay]c]klar]n yard]m]nnan dwzwler.

Mikrotema pek kk temac]k.

6. Okuyup teoriya materialn, annad]n, nas]l baalant]lar var tekstin paralar]n


hem abza\lar]n aras]nda, nic onnar gsterilerlr yazmakta.
7. A=aadak] cmleleri okuyun. Onnar], biri-birin doku=turup, inand]r]n:
ang]lar]na tekst denilmz, ang]lar]na da denilir. Nein# Tekst kuran cmlelr
ang] laflarlan biri-birin baal]yd]r# Onnar]n altlar]n] izip, ge`irin teksti
tefterlerq.
I. Lambu gitti derey y]kanmaa. Okumak kiyad]n paas] be= ley yapard]. Tef-
terlerd lz]m yazmaa k]vrak hem yann]=l]ks]z.
48
II. Kyn kenar]nda vard] sua yarlar. Onnar yaz]n, bk yaamurlardan sora,
dolard]lar suylan. Bu yaamurlara kdeki u=aklar pek sevinirdilr, neinki s]cak
havalarda gidrdilr orada y]kanmaa.
8. A=aadak] teksti okuyun demekli, duygulu, bln onu birka paraya
mikrotemalar]n a]klanmas]na gr. Paralar]n hem abza\lar]n maana hem
gramatika baalant]lar]n] bulun, onnar iin annad]n.

Pener sokak
(IV-nc pay) krma
Koli t]rmand] penerey da siiretti, taa kaybelinc aalar]n aras]nda bu inc
hem k]vrak k]zaaz. Ertesi gn anas] kald] i=tn da ba=lad] haz]rlanmaa pazar
iin. Haz]rlad] trl tatl]l]klar, pi=irdi k]]rma.
Geldi pazar. ocuk, pinip penerey, siiredrdi sokaa. Yorulduynan, yatt], sora
bakt]-bakt]. }=idip bir ses sokakta, o abuk ba=lard] bakmaa her tarafa.
Mamu, git bak sokakta, bekim,
onnar unuttular1 bizim evimizin no-
merini, yalvarard] Koli. Anas] gitti
sokaa, sora gen geldi.
Yok kimsey, oolum.
Sn isl mi bakt]n#
Bakt]m, oolum.
E, yola ]kt]n m]#
]kt]m.
Anas] gitti kuhney da ]kmazd]
oradan. Oldu saat alt] av=amnen. K]]r-
ma oktan suudu4.
D]=arda oldu karann]k, ama kimsey
l dq urmad] kapuya.
Soyun rubalar]n], oolum! girip
ieri, dedi anas].
E, gelirslr#
Koli soyunmad]. Onnar oturdular, taa bir saat kadar bekledilr.
}yecn mi k]]rma# sordu anas].
}stmeerim, dedi Koli.
Doorudan da o bi=eycik istemzdi. Anas] yatt] uyumaa, Koli sq t]rmand] gen
penerey da sokaa bakard]. Ama gndz grnn k]vrak salk]m aalar] gelirdi ona,
nas]l bir s]ra bk k]rkayaklar gibi, insannar da bcek gibi. (S. Bulgara gr)
1. Nein tekstin ad] Pener#
2. Nein Kolinin gzleri penered kald]# }strdi mi o dostlar]n] gr-
m, onnar]n yard]m]na sevinm# Neredn belli olr onun istemesi#

49
3. Var m] nic dem Taney, ani o cana yak]n k]zaaz# Nein#
4. Acaba, Tan hep bl kendini gtrrs, bdynn, nesoy olur#

9. Yaz]n kendi bak]=]n]z]:

1. Olur mu dem, ani Koli C]v]rliga, bdynn, olacek renik,


cana yak]n, iilik yapan, neetindn at]lmaz hem etin tutan
kendisini bir adam#
2. Neredn belli olr, ani Koli sevrdi iilik yapmaa hem istemzdi
gsterm kimsey kendi kah]r]n]#

10. D=nn, renin kendi bak]=]n]z] slem:

1. Tanenin erind olayd]n]z siz, nic yapaceyd]n]z#


2. Kim taa ok can]n]z ac]yr Kolinin mamusuna m] osa Koliy mi#
3. Kim maana bulrs]n]z#
4. Ney reder sizi bu annatma Pener#

17. Tekstin iindekisini diitirmk


}=lqrkqn tekstlqn, kimqr kerq lqqz]m olr onu dii=tirmqq. Taa s]k te ne dii=tiriler:
annad]c]n]n wzw; olu=lar]n zaman]; annatman]n ba=lant]s] ya sonu h.b.
1. A=aadak] teksti okuyun dooru, duygulu, demekli. Annad]n teksti, onun
iindeliini dii=tirerk: ilkin kendi laflar]n]zlan, kullanarak aderlii I-inci zd bn,
sora kendi laflar]n]zlan, kullanarak aderlii III-nc zd o.
afkl
Daada bk yaamur yaamur
Aan bn kktm, beni daaya2 mantara toplamaa yollad]lar. Bn daaya eti=tim,
mantaralar] toplad]m, ev gitm istedim. Ans]zdan herersi karann]k oldu.4 Yaamur
eketti yaamaa, hem gk grledi. Bn korktum da bir me=q aac]n alt]na oturdum.
imirik3 akt] l =afkl], ani benim gzlerim kama=t]. Bn yumdum gzlerimi.
Neseydi at]rdad] benim kafam stnd, gmbrdedi, sora nes urdu benim ba=]ma.
Bn d=tm da l kald]m, yaamur durunca. Aan kendim geldim, aalardan3 su
damnard], ku=lar]n c]v]ldamas] trdi hem gne= ]km]=t]. Balaban bir me= aac] k]r]l-
m]=t]. Aa]n iindn ttn ]kard]. Benim dolayan]m aa paralar]nnan doluydu.
Rubalar]m dbdz ya=t], gdem yap]=]rd]. Kafamda bir =i= vard] da biraz ac]-
yard]. Kalpaam]1 bulup, mantaralar]m] ald]m da ev kat]m. Evd kimsey yoktu.
Dolaptan3 bir para ekmek al]p, soba stn pindim.

50
Aan uyand]m, soba stndn grdm, ani benim mantaralar]m] kaurmu=lar,
sofraya koymu=lar da im isteerlr. Bn sordum: Siz ne, bensiz mi iyersiniz#
Onnar dedilr:
Sn nein uyuyrs]n, ya# Tez gel da sn dq i! (L. Tolstoy)

Me= aac] grgen aac], pelit aac].

2. Bu tekstin plan]n] kurup, tefterler yaz]n.


3. A=aadak] teksti dooru hem demekli okuyun, onun i`indekisini annad]n. Koyun
ona ad. Bu tekstin xz fikirini bulun. Teksttqn bir dialog ay]r] okuyun.
Wwrenici Bobo`el =koladan evq geldi pek =en hem gwlerqk:
+kolada bwwn pek =endi hem fas]ld]!
Ya, annat, dedi anas].
}lkin bqn ne kald] ge` kalay]m! A`an bizim kxpecik Lavra =kolaya ka`arak
eti=ti, orada art]k bir swrw pali vard]. Karagxz Petrikan]n kxpecii Lupu=or, iki karda=]n
palicii Vulkan hem kxpek Tuzik art]k orada ka`]nard]lar.
~ocuun mamusu brakt] i=lerini bir tarafa:
Da sora ne oldu#
Birinci uroon aral]]nda kxpeklqr saklanba` oynad]lar! Lavra saklanard],
Lupu=or hem Tuzik onu aarard]lar. Sora geldi s]ra bu kxpeklerq saklanmaa, ama
Lupu=or hem Tuzik annamazd]lar, nereyi saklans]nnar. Biz sava=t]k yard]m etmqq
onnara, ama tezdq `an urdu.
Ama taa sora ne oldu#
Bwwk aral]kta kxpeklqr ne kald] dww=swnnqr! Lupu=or aband] Tuziin wstwnq,
Tuzik tq diildi korkaklardan, kalaannan itirdi Lupu=oru. Sora ne`insq onnar ikisi
Lavraya tak]ld]lar. Ama bizim Lavra bir bwwk, balaban kxpek, ondan diil pek
kolay tutunmaa.
Da ne, dww=medilqr mi#
Yok, dww=medilqr!
Da neylqn hepsi bitti#
Bi=eylqn, oyna=t]lar.
Ama kxpeciklqr wwrendilqr mi nesq#
Elbetki! Wwrendilqr hepsini, ne lqqz]md].
Ang]lar]n]#
Te, deyelim, wwrendilqr, neydir o i=lik.
E, ne o i=lik#
Laf, ang]s] i=lemi gxsterer. Deyelim, ka`]nmaa, atlamaa, oynamaa, dalamaa
bu laflar hepsi i=lik.
Wwrenicinin anas] buna pek =a=t]:
51
Ya, ne fas]l i=! Bwtwn kww dolu kxpeklqn, `oyu oyan]-buyan] ka`]nrlar, ama
kimsey annamr, ani onnar art]k bilerlqr, ne o i=lik (}. Dru\aya gxrq)
sebep
18. Tekst eitleri (sxz tipleri) pelikan
Tekst lz]m uygun dzl olsun dil taraf]ndan. Tekst hem sz olur olsunnar
tiptq: annatma, yazd]rma, fikirlem.
Annatma tekst a]klr bir olay], i=lemin s]radan-s]raya ilerlemesini, ry=n.
Yazd]rma tekst gsterer obyektin, olu=un, naturada kartinalar]n n]=annar]n],
a]klr insannar]n patredini hem ba=ka zelliklerini.
Fikirlem tekst annadr trl d=nmeklr iin, gsterer i=lemin, olu=lar]n
sebeplerini.
rnek: I. Annatma tekst. Pelikan ku=u alatlayarak ]kt] suyun kenar]na da ba=lad]
gelm biz dooru. Yolca o grd bir bal]cak, at] bk gagas]n], ald] aaz]na bal]caa,
ba=lad] ak]rdatmaa gagas]nnan, baararak uk. Sora o ba=lad] erind dnm
kanatlar]nnan hem tepinm bacaklar]nnan, ang]lar] rdek bacaana benzrdilr.
(K. Paustovskiyq gr)
II. Yazd]rma tekst. Bulan]k suyun stnd wzrdi bir bk, balaban ku=. Onun
tleri gn kar=] yalab]yard]lar, trl boyada olurdular: limona benzrdilr, sora
turuncu boyaya dnrdilr. Onun kafas]na sans]n birisi yap]=t]rm]=t] uzun gagas]n]
hem bir dq k]rm]z] deridn torba.
III. Fikirlemq tekst. Pelikannar su iin dalmaa bilmeerlr. Nein# Bu alacak
ii bxlq annadrlqr: pelikannarn kemikleri hem derileri aras]nda var uvalc]klar,
ang]lar] dolu soluklan, da uvalc]klar brakmrlar ku=u, su alt]nda zsn. Bu wzerq
pelikannar su altnda duramrlar.
Ama bir uzun tekstt var nic olsun kar]=]k annatma, yazd]rma hem fikirlem
elementleri. Bl tekstlerd elementlerin biri temel olr, taa s]k annatma paylar]
temel olrlar, kalan] yard]mc] say]lrlar.

}=lem obyektin, insan]n i=i;


pelikan lelek gibi bir ku=, lel benzr ku=.

Sz tipleri

Annatma Yazd]rma Fikirlemq

}nsannar]n kefi, Twrlw


}=lem, olay a]- Natura, Annad]lr i=lemin,
patretleri, obyektlqr
klanr s]radan peyzaj olu=lar]n sebepleri
harakteristikas] hem olu=lar

52
1. Okuyup paragraf], annad]n:

1. Ne gsterer annatma tekst# Annad]n, nein I-inci tekst Pelikan


iin annatma tekstiydir#
2. Ang] tekstlqr yazd]rma say]lr# Kendi fikirinizi slyin, nein
II-inci tekst Bulan]k suda zn ku= yazd]rma tekstiydir#
3. Ang] tekstlqr fikirlem say]lr# Nas]l d=nersiniz, nein III-ncw
tekst Pelikannar]n suya dalmamas] iin fikirlem say]lr#
4. Var m] nic bir tekstt olsun annatma, yazd]rma hem fikirlem
elementleri#

ercz
2. A=aadak] teksti tefterlerinizd yaz]n, slyin, ang] tiptn bu tekst. kaar
Tav=am yolu ayk]rlad], yoldan taa s]k k]zak gerdi. Tav=am kendi eski iniin
geldi, taa yukarda ercz ay]rd], kaar] e=eledi. Eni del dooru geerisinnn yatt],
kulaklar]n] arkas]na yatt]rd] da a]k gzln uyuklad]. (L. N. Tolstoy)

iidem kaar alt]nda byn icek;


zmbl l iek, gia\int;
inik delik, berloga;
menev=a fialka (i`ek).

3. A=aadak] tekstin ad]n] koyun, tefterlerinizd onu yaz]n. Belli edin n]sannar]
da slyin, ang] tiptqn bu tekst. Eklqyin taa 2-3 cwmlq bu tekstq.
Mart girdi. Gkt bulutlar aralanmaa ba=lad]lar. Baalarda, kelem erlerd, aa-
lar]n yan]nda iidemnr kaar alt]ndan ]kmaa ba=lad]lar. Gne= ]kt]ka, onnar
kauk gibi arlar. Hep bu vak]t ar menev=alar, zmbllr hem ba=ka ieklr...
(N. Tanasogluya gxrq)
4. A=aadak] teksti okuyun, adlay]n, onun tipini belli edin. Kendinizdqn 3-4 cwmlq
uygun eklqyin, yazd]r]p tav=am]. Teksti yaz]n.
Boz tav=am k]=]n kyn kenar]nda ya=ard]. Aan ge oldu, o bir kulaan]
kald]rd], seslendi. Sora brn kald]rd], b]y]klar]n] dzeltti, kokalad] da geerki
bacaklar] stn kalkt]. Sora derin kaar stnd atlad] bir-iki ker, gen geerki
bacaklar] stn oturdu da bak]nmaa eketti... (L.N.Tolstoy)

19. Annatma
Annatma tekstt gxsteriler i=lemnerin hem olu=lar]n s]radan ge`mesi, a]klanr
onnar]n ry=. }=lemnerin, olu=lar]n ilerlemesi var nic eti=sin konflikt erin
(dart]=mak, d=, uzla=mak erin), ang]s]na deniler kulmina\iya. Bl tekstlerd
kullan]lr uygun laflar, demeklr, laf evirtmeleri, sleyi=, rk fikirlr, ang]lar]
gstererlr dilin zenginniini.
53
Annatma tekst var nic saymaa gagauz halk masallar]n], cmb=lerini, dastan-
nar]n], gagauz yaz]c]lar]n annatmalar]n].

At beygir;
kulmina\iya i=lemin en sek eri, tepesi;
rk burada: uygun, demekli, kmil slenn.

1. Ang] tekstler annatma tekst deniler#


2. Ne gsterer annatma tekstlqr#
3. Akl]n]za getirin annatma tekstlerin adlar]n] gagauz halk masallar]n,
gagauz yaz]c]lar]n annatmalar]n adlar]n].
4. Nas]l d=nersiniz, =kolac]lar]n yaratmalar]na hem takrirlerin var
m] nic dem, ani onnar annatma tekstiydir#

1. Teksti tefterlerd yaz]n, annad]n bu tekstin tipini.


Zena sabaaln pek erken uyand]. O kalkt], giidi1 fistan]n], tarad] salar]n] da
kald]rd] d=ekleri3.
Sora o y]kad] ellerini, zn, di=lerini. Geti kuhney. Orada o idi sabaa ekmeeni,
iti ay da h]zland] =kolaya gitm.
Ama br odadan masa stndn antas]n] al]rkan, o annad], ani anas]-bobas]
yok evd, i=, bezbelli, gitmi=lr. Masa stnd vard] bir kiyat]k, ang]s]nda anas]
yazm]=t]: Zena, =kolaya gideceykn, doyur pilileri@.
2. A=aadak] teksti yaz]n, annad]n, bu nesoy teksttir# Sadq hem katl] cmleleri
belli edip, gramatika temellerini izin. yortu
ya
Bn akl]mda tutr]m benim duuma gnm yortusunu. Aan bn on ya=]m]
doldurduydum, benim kafadarlar]m biz geldi. Onnar beni kutlad]lar, kulaklar]m]
ektilr. Bn d onnar] gzlemyln konuklad]m. Sora bn onnara verdim ay hem
konfeti. Dostlar]m idilr benim saal]]m iin da teklif ettilr, gidelim oynamaa. Biz
]kt]k sokaa da trl-twrlw oyunnar] oynad]k: elik, kama top, futbol.
(M. Kuyumcuya gr)
3. A=aadak] teksti Kar=]gelmqk okuyun, annad]n, nicq onun i=lemi hem
olu=lar] a`]klanr. Var m] nicq demqq, ani o annatma tekst#

Kargelmk
Kxpecik Ka=tanka bir gwbwrlw i`eri girdi, geeri bakarak hem yava=ac]k sala-
rak. O sans]n duyard], ani kiminnqnsq kar=] gelecek. }`eri girdiynqn, bu kxpecik
korkudan geeri sendellendi. Uz ona dooru bir boz kaaz gelirdi, uzun ensesini hem
kafas]n] erq bwkerqk, kanatlar]n] yayarak hem gagas]nnan dalamaa sava=arak. Bu
kaaz]n yan]nda, bir kaba yorganc]]n wstwndq, bir biyaz kedi yatard]. Ka=tankay]

54
gxrdwynqn, bu kedi kalkt], arkas]n] kamburlatt], kuyruunu hem twwlerini yukar]
kald]rtt] da ba=lad] h]r]ldamaa.
Kxpecik taa da pek korktu, ama istqmedi korkusunu gxstermqq da taa wwsek
seslqn `eketti salmaa. Sora, salarak, h]zland] kedinin wstwnq. Kedi taa kamburlatt]
arkas]n] da bacaannan Ka=tankan]n kafas]na urdu. Ka=tanka geeri ka`t], dxrt bacak
wstwnq yatt] da, kafas]n] uzad]p kediyq dooru, taa h]zl] ba=lad] salmaa. Bu vak]t
kaaz, geeridqn yakla=]p, uruverdi gagas]nnan kxpqqn s]rt]na. Ka=tanka kalkt] da
bu kaaz]n wstwnq h]zland]... (A.P. ~ehova gxrq)
4. Dzn da k]sadan yaz]n bir annatma tekst. Onun temas]: @Ceviz aac]n
glgesind dinnenmk@.

20. Yazd]rma
Yazd]rma tekstlerd yazd]r]lr trl obyektlqr, naturadan kartinalar, onnar]n
n]=annar], gxsteriler adam]n, personajlar]n patretleri ya harakteristikas], veriler olu=lar]n
trl zellikleri. Yazd]rma tekst a`]klr, nesoydur predmet# netwrlwydwr o#

Gagauz yaz]c]lar] taa s]k yazd]rma tipindq tekst kurrlar, aan onnar isteerlr
naturann gzelliini gsterm. +kolac]lar da olur kendiba=]na yazd]rma tekstleri,
yaratmalar] dzsnnr, bir kartinaya ya bir resim bakarak. Yazd]rmal] yaratma
yaz]lr, kimi personajlar]n patredini a]klayarkan.
rnek iin alal]m yazd]rma teksti Laalq
Bizim baamzda erkencq bir laal am]=t].4 iek k]rm]z]yd], ama y]raktan o
benzrdi bir sar]-k]rm]z] yal]ncaa, ang]s] sans]n =]lard] otlar aras]nda. in incecik,
uzun yaprac]klar] a]kt]lar, ama her taraftan dik, kaskat] dururdular. in dibind
vard] bir damnac]k su, ang]s] gn kar=] yalab]yard]. iek lzgerciktn yava=ac]k
sallanard] iki tarafa, sans]n bi=ey d=nrd... Yoktu nas]l may]l olmayas]n bu i!

zellikleri kendilikleri.

1. Ne annad]lr yazd]rma tekstlerd#


2. Nezaman yaz]lr yazd]rma tekstlr# rnek verin.

1. A=aadak] teksti tefteriniz yaz]n, adlay]p onu. Annad]n, ang] tiptn bu tekst.
Bulun cmleler-d ba= hem ikincili paylar]n], onnar]n altlar]n] izin.
Bizim ba=am]zda kirez aac] iek at]. Biyaz, bcerk ieklerdn aac]n dallar]
grnmeerlr. Havalar pek s]cak. Tezd ieklerin biyaz yaprac]klar] er d=eceklr,
da onnar]n erin aac]n dallar]nda kck e=il kireziklr peydalanaceklar. On-
nar gn-gndn olrlar hep taa tombarlak hem bcerk, sora kirezlr dbdz
sararrlar, yava-yava kzarrlar, sora da k]rm]z] olrlar.

55
2. A=aadak] teksti okuyun. Annad]n, ang] tiptqn bu tekst.
kelemelr
Tarafm diier ayrk
Evellr Bucak bir ol tarafm]=. Siirek otlayacaklardan kaar, az bi=ey byrmi=
onun uvalar]nda.
Aan bizim dedelr erle=mi= Bucakta, skm=lr o kelemeleri, srm=lr,
paklam]=lar tarlalar] ay]r]ktan, buzaal]ktan, yaban yulaf]ndan da eketmi=lr
booday, pap=oy, mercimek, arpa, yulaf ekm, baa koymaa, fidan dikm.
Yava=-yava= Bucaan =ekili dii=mi=, gzellenmi= engin meralar, yap]nm]= klr.
+indi Bucak tan]nmaz toprak. Baalar, meyvalar, tarlalar nekadar gzn
kaplayabiler. }nsan bk bereketlr bder Bucakta.4 Bk gelir verer baalarlar,
ba=alar. Hepsini bunu insannar kazand], i=i milletlr gagauzlar, bulgarlar, mol-
dovannar hem taa ba=ka halklar, ang]lar] bk dostlukta ya=rlar biri-birinnn.
(G. Gaydarc])

Dars]k can s]kletli; mercimek fasl soyundan bir toom;


ol bo= uva; uva l er, nered bi=ey bmeer;
ay]r]k l ot, p]rey; =ekili formas], z;
buzaal]k l ot; engin geni=, pek bk;
kelem i=lenmedik k]r, srlmedik.

3. Yukark] Taraf]m dii=er tekstin temas]n] hem z fikirini bulun, onnar iin
kendi fikirinizi yaz]n.
4. A=aadak] teksti Gxldq okuyun. Belli edin, ang] tiptqn bu tekst.

Gld
}htqr kaazlar, gxrwp bizim motorlu kay]]m]z], ba=lad]lar oyan]-buyan] =wpeli
gezinmqq. Bir kaaz ensesini uzatt] b]c]lara dooru. Bana gxrwndw, ani bu kaaz sxledi
b]c]lar]n kulaana: ~abuk saklan]n su alt]na!
Ana kaazlar gxkq kalkt]lar da ba=lad]lar u`maa doz-dolay gxl sular]n wstwndq.
Biz b]c]lara yakla=t]k. B]c]lar osaat kaybeldilqr su i`indq.
Bqn dooru annam]=]m, ne s]marlad] onnara ihtqr kaaz]n birisi. Biz `ok bakt]k
suya, ama b]c]lar] gxrqmedik. Su i`indqn onnar wzerqk `]kt]lar taa gxlwn xbwr
kenar]na yak]n, bizim kay]]m]zdan hayli y]rak. Biz onnar] brakt]k, aydad]k kay]]-
m]z] xtqq. Ana kaazlar tezicik kondular b]c]lar]n yan]na. (}.S. Mikitova gxrq)

Kay]k rus`a: lodka.

5. Resimq bak]p, birqr k]sadan tekst yaz]n]z, a`]klay]n te bu temay]: Ne`in bqn
severim natura gxzelliini# Tekslerdq kullan]n sxleyi=leri: Gxzellik dwnneyi kurtar]r,

56
ncq zanaat `irkinnii enseyqr! }ncq zanaatl]k `ekeder aulumuz ba=`as]ndan,
kww kenar]ndan@ hem ba=ka.

21. Fikirlemq
Fikirlem tekst taa s]k gsterer sebepleri, ne iin hem ne zer yaratmada, tek-
stt personajlar trl-trl kendilerini kulland]lar, nein kimi ilqr olr ya olmr
yaamakta, nedqn ekiler olaylar hem baka diiilmeklqr. Fikirlem tekst cuvap eder
soru=lara nein olr bi=ey# dooru mu oldu# nicq lqqz]m olsun# ne`in#

+kolac]lar da var nic fikirlem tekst dzsnnr, cuvap edrkn okunmu= yarat-
man]n bitkisind bulunan soru=lar]na.
Fikirlem tekstlerd yaz]c]lar ok ker kendi bak]=]n] gstererlr yaratman]n
temas] hem z fikiri iin. Kendi bak]=lar]n] direklem deyni, onnar vererlr trl
fikirlem, argumentli d=nmeklerini.
rnek: N. Tanasoglunun annatmas] @Bucak, Bucak...@
+kola]lardan da isteniler, ki onnar da bilsinnr yazmaa fikirlem yaratma
hem fikirlem takrir.

1. Neyi gsterer fikirlem tekstlr#


2. Ne neetln kullanrlar yaz]c]lar yazd]rma hem fikirlem tekst
paylar]n]#

1. Okuyun bu paray, sxz tipini belli edin. Var m nicq saymaa onu tekst# Ang
nannara gxrq#
Kim diitirer tarafmz?
Gagauzlar]n ana taraf] y]l-y]ldan dii=er. Ne`in mi# Neinki onnar pek severlr
renmeyi, okumay], bilgiyi. Kiyat]l]k gagauz milletin hat]rl]ym]= taa eveldn.
+indi gagauzlar]n aras]nda var agronomnar; insannar], hayvannar], ku=lar] al]=t]r]c]
doktorlar, injenerlr, bilgi i=ileri hem ba=ka zanaat]lar.
57
Onnar hem ok taa ba=kalar] kiyat okumas]ndan bilgi edenerlr, da o bilgilrln
ya=amay] ilinnetm sava=rlar.
2. Yaratrn yukark teksti Taraf]m dii=er bu tekstlqn. Ne i onnarda birtwrlw#
Neyq lqqzm kiyatlk# Ne kuvet verer o# Kapayn kiyad] da yazn aklnzdan, nicq
gagauzlarn ana taraf yl-yldan diier.
3. Hazrlann, koyulu sorulara toplayn cuvap-material.
Nelqr diiti tarafmzda bitki 1015 yl#
Ne kuruldu gagauzlara deyni# Nesoy status verdilqr halkmza#
Vatanmzn ad nesoy#
Ang simvollar gagauzlarda var#
Bilim-wwretim uurunda ne eni ald gagauz uaklarna#
Kim gagauzlara yardmc olur ileri dooru#
Nelqr yapabilirsiniz, ki ya=amay] ii tarafa dii=tirmqq#
Nesoy ilerleyecek bizim avtonomiyamz gelecek vaktta#
Kim cuvap olacek bizim topraamz iin#
4. Kullanarak sxzlwktqn laflar hem toplanlm haberleri, bir yaratma yazn
Gagauziyan]n kuvedi verili plann punktlarna gxrq: 1. Bucak taraf bwwn. 2. Gxzql
hem ak]ll] u=aklarda Gagauziyanun kuvedi. 3. Dostlukta tarafmz ilerleyecek.
Sxzlwk: Avtonomiya, Moldova Respublikas, Gagauz Eri, Halk Topluu,
Bakannk komiteti, ba kasaba, Komrat Devlet Universiteti, izmet etmqk, patriot,
Vatan, ana toprak, bayrak, gerb, gimn, wwrenmilik, deputat, milletlqr, halklar
arasnda annamak, birlik, dostluk, zaamet, yardm.
5. Okuyun =iiri @Kaval@, annad]n kendi laflar]n]zlan, ne duygular uyand]rr kaval.
yrak
Kaval b
Bu brnck sesi dnney nndan olur gelsin#
Ang] fas]l i= bu demet duygular] olur benzesin#
Ani gelerlr can]ma boldan#
O ses garip, zg, usul i=idiler,
al]p bir kolundan seni cennet ba=as]nda2 o gezdirer.
Oradan da getirip, fas]l d=lr sana sleer.
Hava dner, dner, dner...
Sans]n am]= lwlqkalar, gllr1,
sans]n suya inerlr srlr.
Sora y]rak erdn3 lzgr fleer,
Hava dner, dner, dner...
Sans]n btn dnn dolmu=
a]k iekln... Sana da ne lz]m
doyum ekmekln, aan
hava dner, dner, dner#...
Aan dnn gzlln serpili,
58
sn d kaval sesinnn semeli.
Aalr o seninnn barabar
hem d gler, hasta cannara da
o mehlem dker,
Hava dner, dner, dner...
Eer varsayd] asl] blr
bu dnned3,
Haliz kavald]r te o, ani
bleer, bleer, bleer...
6. A=aadak] soru=lara cuvap veriniz.
1. Lz]m m] insana doyum ekmekln, aan dnn gzlln serpili
hem sn dq kaval sesinnn semeli# Cuvap edin =iirin s]ralar]nnan.
2. S]ralay]n =iirin laflar]nnan, ang] gzelliklr var kaval sesind#
3. Nein kaval sesini seslrkn, insan doyunmaktan da vazgeer#
4. Bulun s]ray], ang]s] gsterer, ney evirer insan] kaval sesi#

Cennet ray;
mehlem ila.

7. Ne`in muz]ka lqqz]m insana# Verili temaya dwzwn plan da yazn bir mini-
yaratma. Haz]rlay]n cuvaplar aaadak sorulara da kullan]n i=inizdq.
Gagauzlarn yaamasnda muzka nekadar sk xter#
Ang sralarda muzka xter#
Nein muzka lqqzm insana#
Nesoy instrumentlerdq gagauzlar severlqr almaa#
Sizin senseledq muzkac var m#
Vardr m gxrdwwnwz yakndan bir muzka instrumentini#
Sizq muzkadan var m fayda# Sevindirer mi o sizi#
Var m nicq demqq, ani muzka yardm eder insana yaamaa#
Sxzluk: kemenq, gayda, daul (doba), ennendirer, rtma, oynadr, wreemi
doldurr, canm eker, uslandrr, kef, aaladr, kadnca, duygulu, garmoka, kaval.
8. Yaz]n]z da al]n]z hesaba: kiyat bilmeyn adam]n ya=amas] zengin dq olsa
varl]k taraf]ndan, ruh taraf]ndan o diil dolu, o fukaarayd]r!

Tutunuz aklnzda!
Televizor, kino, radio, kiyatlar, gazetalar, natura, muz]ka, oyun, resim, literatura
hepsi bunnar hem herbir inc zanaat insana hep l lz]m, nic sofram]zda karn]-
m]z] doyurmak iin iyintilr.
9. Dw=wnwn da a`]klay]n fikirinizi yaz]da @Ne verer adama bilgi@#
59
TESTLR
1-inci test. Ney tekst deniler?
1. Bir katl] cmley.
2. Bir sad cmley hem iki- lafbirle=mesin.
3. }ki yada taa ok cmley, ang]lar] baal] maanalar]na gr hem gramatika kuralla-
r]na gr.
2-nci test. Tekstin z fikiri taa sk nered aklanr?
1. Tekstin eketmesind.
2. Temel pay]nda.
3. Bitkisind.
3-nc test. Tekstlerd ang laflar dzerlr cmlelerin maana hem gramatika baalantlarn?
1. Dialekt laflar].
2. Baalay]c]lar, aderliklr, pay]c]klar, sinonimnr, antonimnr.
3. Ba=ka dillerdn al]nma laflar.
4-nc test. Tekstin abzalar nic baal?
1. Lafibrle=melerinnn.
2. Mikrotemalar]na gr, cmlelerin maanalar]na gr.
3. Bir laf grupas]nnan.
5-inci test. Tekstt abzan nic strukturas?
1. Var eketmesi hem bitkisi.
2. Dzl lafbirle=melerindn.
3. Kurulu frazeologiya laflar]ndan.
6-nc test. Ang dil taa yakn gagauz dili?
1. Trk dilin.
2. Azerbaycan dilin.
3. Trkmen dilin.
7-nci test. Angsydr gagauz dilinin eni funkiyas?
1. Milletlr aras]nda lafetmk dili.
2. Gagauziyan]n ofi\ial dillerin birisiydir.
3. Gagauzlar]n lafetmk dili.
8-inci test. Neydir bir tekstt en tecil?
1. Tekstin bir abza\.
2. Tekstin bitkisi.
3. Tekstin z fikiri.
9-uncu test. Tekst, o neydir?
a) O bir uzun cml.
) O birka lafbirle=mesi.
b) O bir baalant]l] sz, ang]s] birka yada ok cmledn kurulu.
10-uncu test. Nic tekstin ad yada bal lzm olsun?
a) Tekst olur mutlak ba=l]kl], onun n]=ann] temas]n] ya z fikirini gstersin.
) Tekstin ba=l]] hi yok nic olsun.
b) Tekstin ad] var nic uymas]n onun iindeliin.

60
Tema 5.
ZANAAT ADAMIN YAAMASINDA
Fonetika hem grafika. Orfografiya

1. Yukark] dxrdwncw resim bak]p, yaz]n bir annatma tekst, ang]s]n]n ad] olsun
@Saa ol, doktor!@ yada @Bolni\ada@. Cuvap verin a=aadak] soru=lara:
1. Nered doktorlan kar=]gelmk2 olr#
2. Nein doktor sesleer taa bir kerq bolni\adan `]kan cocucaa#
3. Kimi o korumaa sava=r#
2. Yaz]n, ne bilersiniz doktorlar]n i=leri iin, a]klay]n te bu fikiri: @Doktorun
zanaat] pek lz]m@.
3. Kalan resimnerq bak]p, annad]n]z, ne bilersiniz wwredicilerin, ev dwzwcwlezin
hem a=`]lar]n zanaatlar] iin.
4. Annad]n, nered al]=rlar analar]n]z-bobalar]n]z, ba=ka h]s]mnar]n]z# Ang]
i=i onnar yaprlar# Sn ang] zanaat] taa ok beenersin#
5. A=aadak] uygun sxzleri zanaat i`in okuyun, onnar] akl]n]zda tutun.
Edenecqn zanaat, olacan kanaat.
Zanaats]z adam sakatt]r.
Senin yoksa zanaat]n, aalemin yok kabaat].
6. Duygulu hem demekli okuyun. Aklnza getirin, ang sorulara cuvap ederlqr
adlklar. Bulun da sxleyin adlklar.
Onu metet!
Kim erkendqn kra gider,
Toprac derin swrer,
Kim haydad keskin puluu
Hem `ekti ok susuzluu;
61
Kim ekin bwwttw uygun,
Wwttw bulgur, kqqmil un,
Kim piirdi kaba somun,
Bu beterq oldu yorgun...
Ona saalk sqn dua et,
Ekmek iin onu metet!
S. Koca
7. karn bu peettqn da yazn temel formada o adlklar, anglarn maanas
gxsterer unu: a) iftilik avadann; b) ekmek; c) fiziolocik duygular. Sralar
doldurun yakkl adlklarlan sxzlwktqn.
Sxzlwk: xrek, diiren, aalk, yorgunnuk, borna, malay, orak, kola.
8. Bulun peettq uzun vokallan hem ikili konsonnan laflar].

22. Sz sesleri. Vokal seslqr


Fonetika dil bilgisinin bir pay], ang]s]nda reniler sz sesleri, onnar]n zellii
hem dnmesi.
Gagauz dilind var 41 ses, onnar]n aras]nda 20 vokal ses hem 21 konson ses.
Vokal seslqr te bunnard]r: [a], [], [], [e], []], [i], [o], [], [u], [] dar (diil
uzun); [aa], [], [], [ee], []]], [ii], [oo], [], [uu], [] uzunnar. Uzun vokal
sesleri yaz]da gsteriler iki=r bukvalarlan, ama ses onnarda birdir.
Vokallar a]k sesln slenilerlr. Gagauz dilind var iki trl vokal seslqr:
1. }nc [], [e], [i], [], []. Onnar sans]n inceleder, y]m]=adr yan]nda bulu-
nan konsonnar] iki taraftan da: gxz [gxz], bel [bel]; gez, z, keskin, kemik,
srpe=ik, lzgr.
2. Kal]n [a], [], []], [o], [u]. Onnar]n yan]nda duran konsonnar `etin sleniler.
Xrnek: alma [alma], aral]k [aral]k], s]z]nt] [s]z]nt]], yazr [yazr].

1. Fonetikada ne reniler#
2. Ka ses var gagauz dilind#
3. Slayin vokal sesleri, diil uzunnar].
4. S]ralay]n uzun vokal sesleri.
5. Ang] sesler deniler inc vokallar# Kendi rneklerinizd bulun.
6. Ang] sesler deniler kal]n vokallar# rneklerd gsterin.

1. A=aadak] tekstin paras]n] tefterler yaz]n. Laflarda vokal hem konson sesleri
bulun. }nc hem kal]n vokal seslerin altlar]n] izin bir hem iki izgicikln.
kaarcaazlar
Kaar yaayr! biyaz
D]=arda bn taa sabaalndan kaar ba=lad] yaamaa. Gkn yukars], bulutlar]n
a=aas] sans]n doldu krk, tombarlak kaarcaazlarlan. Poyrazdan lzgercik kaar-
62
caazlar] uurdard], trl-trl dndrrdi, er d=rdrdi. Tezd biyaz kaar rtt
sokakta kara yolu. Evlerin stleri, e=iklerin basamaklar], aullar hem sundurmalar
bim-biyaz oldular.
2. A=aadak] laflarda uzun vokal sesleri bulun, izin onnar]n altlar]n], dzn o
laflarlan be= cml da tefterler yaz]n.
Aac]n dallar], aar k, biyaz kaar, maavi gk, taaz piinir, dooru slem, kk
ool, iilik yapmaa, oyunu siiretm.
3. A=aadak] teksti okuyun. Bxlwn onu birka paya, adlayn onnar. Plana gxrq
annad]n tekstin i`indeliini. }ncq vokall] hem kal]n vokall] laflar] bulup, onnar]
tefterlerinizdq ay]r] yaz]n.
Gwnwn birindq bqn gidqrdim derq boyunda yolcaazdan da bir gwmq alt]nda bir
kirpi gxrdwm.
Kirpi dq beni gxrdw, tezicik sar]n]p, bir yumak gibi oldu. Bqn dwrttwm onu
`izmenin ucunnan.
Kirpi wfkelendi da kendi iinelerinnqn urdu `izmemq. Bqn `izmqmnqn itirdim
kirpiyi derq i`inq. Kirpi su i`indq a`]ld] da derenin xbwr kenar]na ba=lad] wzmqq.
Kirpi benzqrdi bir motkurcaa, sade onun arkas] doluydu diil `itinaylan, ama
iinqylqn. (M. Pri=vinq gxrq)

23. Konson seslqr


Nas]l rendiniz, gagauz dilind var 21 konson ses.
Konson seslqr te bunnard]r: [b], [c], [], [d], [f], [g], [h], [j], [k], [l], [m], [n],
[p], [r], [s], [=], [t], [\], [v], [y], [z].
Sesin ]kmas]na gr onnar]n aras]nda var =amatal] hem sonor seslqr. Sonor
seslqr bunnard]r: [l], [m], [n], [r], [y]. +amatal]lar olur olsunnar sesli hem sessiz
konsonnar:
1. Sesli konsonnar [b], [c], [d], [g], [j], [y], [l], [m], [n], [r], [v], [z].
2. Sessiz konsonnar [], [f], [h], [k], [p], [s], [], [t], [\].
Konsonnar]n aras]nda var ]ftli hem iftsiz.
iftli konson sesleri: [b] [p], [c] [], [d] [t], [g] [k], [j] [=], [v] [f],
[z] [s]. Kalan] iftsizdir.
Konsonnar]n taa oyu [b], [f], [g], [k], [l], [m], [n], [p], [r], [s], [v] slenilerlr
iki trl: ya etin, yada y]m]=ak.
Aan bu konsonnar]n yannar]nda razgeler kal]n vokal sesleri [a], [], []], [o],
[u], ozaman onnar etin sleniler. rnek: [karpuz], [dondurma], [burada] bu
laflarda hepsi konsonnar etin sleniler.
Aan sa bu konsonnar]n yannar]nda bulunr inc vokallar [], [e], [i], [],
[], onnar y]m]=ak sleniler. rnek: kmr, kelebek, kertikli bu laflarda hepsi
konsonnar y]m]=ak sleniler: [kxmwr], [kelebek], [kertikli].
Konsonnar [c], [], [y] herzaman y]m]=ak.

63
1. Ka konson ses gagauz dilind var#
2. S]ralay]n sesli konsonnar]. Nein onnara sesli deniler#
3. Slyin sessiz konson sesleri. Nein onnara sessiz deniler#

1. A=aadak] laflar] tefterler yaz]n, konsonnar]n alt]n] izin. Ang] konsonnar


laflar]n maanalar]n] ba=ka-ba=ka yapr# Kendinizdqn 23 xrnek bulun da yaz]n.
Aba aga, tut dut, kosa koza, kk gk, ad]m ad]n, gn gm, d
t, giri= kiri=, kes ses, toz boz, sa ka.
2. A=aadak] teksti tefterler yaz]n, 56 laf konsonnarlan bulun, sesli konsonnar]n
altlar]n] izin birr, sessiz konsonnar]n iki=r izgicikln.

nek hepsin vermeer st


}nek fermas]nda beni koydular kaymaklar] hem swtleri ta=]maa. Bu i=i bqn
bilqrdim, onun kolay]n] ald]yd]m. Ama onnar] erinq getirdiynqn, lqqz]md] ko=ulay]m
twrlw i=lerq. Ba=ka i=lerq fermada bana zorcayd] al]=maa. Bqn diildim s]na=]k
hayvanc]laa. Bezbelli, onu=tan, ani bobamda evdq bir inektqn kaarq, ba=ka bir dq
mal gxrmediydim. Taa u=akl]]mda yaz]n otladard]m inqq, ama ozamandan beeri
yoktur hayvannar] bakt]]m.
Geldiydi s]ra Altayda i=lemqq inek fermas]nda brigadir. Ozaman seftq denedi-
ydim saamaa bir inek, ama ba=a `]karamad]yd]m. Sak]na-sak]na `ekettiydim
hayvan] saamaa, ama bir dq damna swt inek vermediydi.
(S. Ekonomova gxrq)

1. Ang] tiptqn bu tekst#


2. Ne annadr avtor#
3. Ne`in inek vermedi swt#
4. Kolay m] hayvan bakmaa# Ne`in#
5. Ne zorluu var bu zannat]n#
6. S]ralay]n bu zanaat]n ii taraflar]n].
7. Kim var nicq ay]rs]n hayvanc]l]k zanaat]n]#
8. Siz nesoy zanaat kendinizq dw=wnersiniz ay]rmaa#
9. Kimdqn gxrdwnwz ya i=ittiniz bu zanaat]#
10. Annad]n kendi ya=aman]zdan bir olay, nicq seftq denediydiniz
yapmaa bir i=i.

3. A=aadak] laflar] tefterler yaz]n, etin hem y]m]=ak slenn konsonnar] bulun,
onnar]n altlar]n] birr hem iki=r izgicikln izin. Annad]n, nein onnar y]m]=ak
ya etin slenilerlr.
var ver; fayda fid;
bay]r bir; kalmaa gelm.
64
4. Laflara taaz, samann]k, ekmek, gzlem yap]n tefterlerinizd fonetika
analizi. Yaz]n, ka bukva hem ka ses var herbir lafta, bulun herbir lafta kal]n inc,
uzun, urgulu urgusuz vokallar]; sesli sessiz, etin y]m]=ak hem ikili konsonnar].

24. Vokal garmoniyas


Gagauz dilind, nic dq ba=ka trk dillerind, laflarda kullan]lr ya salt kal]n
vokallar, yada salt inc vokallar. Eer laf]n ilk k]s]m]nda varsayd] kal]n vokal,
brlerind dq hem laf]n afikslerind dq lz]m olsun kal]n vokallar.
rnek: kar-puz-lar, o-tuk-lar, u=ak-lar-]m]z-da hem ba=ka.
Aan sa laf]n ilk k]s]m]nda inc vokal bulunr, kalan k]s]mnarda da inc vokal-
lar lz]m olsun.
rnek: =i-rit-lr, el-le-rin-d, t-le-m, gn-ne-rim hem ba=ka.
Bu kurallara deniler vokallar]n garmoniya kanonu.
Vokal garmoniyas] bozulr al]nma laflarda.
rnek: a-te=, i-nan, ra-di-o, ta-li-ga, l-z]m, maa-vi hem ba=ka.
Kimi katl] laflarda vokal garmoniyas] yoktur.
rnek: karagz, ilkyaz, delikann], nekadar, nezaman, nn] hem ba=ka.
1. A=aadak] soru=lara cuvap haz]rlay]n, okuyup kurallar].

1. Ang] laflarda kullan]lr salt kal]n vokal# Kendi rneklerinizd


gsterin.
2. Ang] laflarda kullan]lr salt inc vokallar# rnek veriniz.
3. Slyin bika al]nma laf, ang]lar]nda vokal garmoniyas] bozulr.
4. Gagauz dilinin ang] laflar]nda vokal garmoniyas] yoktur#

2. A=aadak] cmleleri tefterleriniz yaz]n. Bulun o laflar], anglar]nda vokal


garmoniyas] bozulr, onnar]n altlar]n] izin. Annad]n, nein onnarda yok vokal
garmoniyas].
1. Ayled o u=aklar] beenerlr, ang]lar] analar]n]-bobalar]n] sesleerlr. 2. Maavi
gkt yoktu hi bir bulut`uk ta. 3. Gagauzlar]n eski adetleri pek gzldir. 4. Maale-
mizd ok dostum var. 5. Kati davalar] kolay hesaplr. 6. Miti anas]n] sevindirdi,
deyip, ani =indn sora uslu oturacek uroklarda. 7. }lkyaz]n stlr abuk e=erer.
8. Yolda karagz k]zaaz yard]m edrdi bir ihtqr dducaa torbas]n] ta=]maa. 9. in
sabaaln gkn gnduusu taraf] k]p-k]rm]z] olmu=tu. 10. Gnbat]s] taraf]ndan lzgr
biz dooru gelirdi.
3. A=aadak] laflar] ay]r]n, bakarak kal]n hem inc vokallara, da yaz]n iki grupaya
vokal garmoniyas]na gr:
Ayva, a=], a=aa, gd, gre=m, datmaa, denem, evelki, zarars]z, enilem,
zarzavat], dinnenm, zeedelem, dm, kken, korkmaa, kelebek, korunmaa,
kprm, krp, paal], rt, rm, sabaak], sayfa, terlem.

65
4. A=aadak] teksti okuyun, onun iindekisini k]sadan annad]n, bulun o laflar],
ang]lar]nda vokal garmoniyas] yoktur.

Harman ii
Birka` gwndqn sora vekil teklif etti, alay]m wstwmq harman i=lerini. Harman
vak]d] da swrtqrdi iki-iki bu`ak ay. Hayli vak]t ge`qrdi, toplay]nca hem erle=tirincq
teneyi. Yulaf ge` olard] da bi`ilqrdi biraz e=illi. Onun tenesini atard]k y]v]ndan-
y]v]na, ani k]zmas]n. Kurutmak tehnikas] dayma bozulard] da eti=tirqmqzdi terekeyi
kurutmaa. Boodaylan i= kolayd], `wnkw ekilqrdi az.
Bu i=q halizinq yap]=t]yd]m. Gwndwz i=lqrdim kar]larlan, ani saurard]lar terekeyi.
Gecq vak]d] taa `ok adamnarlan i=lqrdim. Ta=]yard]k ekini ambara. Ka`]nmas]
`oktu, `wnkw olurdu kimi bozgunculuk tehnikada. Ama harmanda `al]=ard]m bwtwn
havezlqn.
(S. Ekonomova gxrq)

1. Harman vak]d] nezamand]r#


2. Ne il=qr yap]lr bu vak]t#
3. Kim k]rda i=leer, ki terekq bwwtmqq#
4. K]r i=lerini bilersiniz mi#
5. Kolay m] k]rda bwtwn gwn i=lemqq#
6. Nicq ilinnener k]r i=leri#
5. A=aadak] @Telefonda lafetmk@ dialogu ilerledip, yaz]n, izerqk vokal garmo-
niyas]z laflar].
Alo, selm! Kirana, snmiysin#
Bnim, bnim, Oli, bn seni tan]d]m!
Pek isl, istedim sormaa sana, Kirana, nein dn gelmedin =kolaya#
...
6. D=nn da yaz]n tefterler 10 laf, ang]lar]nda olsun sade kal]n vokal hem
taa 10 laf, ang]lar]nda sade inc vokal, 10 laf, ang]lar]nda yok garmoniya.

25. Konson garmoniyas


Gagauz dilinin laf dii=ilmesind hem kurulmas]nda i=leer konson garmoniya kanonu.
Te onun z: aan laf]n kk biter sesli konsonnan ya vokallan, ona yamanr afiks, ang]s]
hep sesli konsonnarlan ekeder.
rnek:
ak]l ak]l-l]; p]nar p]nar-dan; ev ev-lr;
k]r k]r-lar; al al-d]; bir bir-dn; hava hava-da; teknq tekne-dq.
Aan laf]n kk biter sessiz konsonnarlan, onun dii=ilmesind hem kurulmas]nda
yamanr afiks, ang]s] ekeder hep sessiz konsonnarlan.

66
rnek:
ak ak-t]; bi bi-ti; ka ka-t]; kiyat kiyat-s]z; ses ses-siz; pat pat-tan;
i= i=-tn; ku= ku=-`aaz.

1. A=aadak] laflar] tefterleriniz yaz]n, laflar]n afikslerini bulun da annad]n


konson garmoniyas] iin.
kkennr
ta
Baa baalar, ta= ta=lar, ta=tan, demir demirdn, slk slktn, amur
amurdan, laana laanadan, aul aullar, ku= ku=ta, erik erikt, dip dipt,
dam damnar, gn gnnr, don donnar, duman dumannar, kken kkennr,
raat raats]z, bulut bulutsuz.
2. Verili sleyi=leri yaz]n, c]kar]n n]=ann] laflar], bxlwn onnar] k]s]mnara da
annad]n, nas]l korunr konson garmoniyas].
1. Su ien ylan da dokunmaz. 2. Ucuz mal]n dad] az, paal] alan aldanmaz.
3. Varsa ekmn, ver ekmekiy. 4. Adam dostsuz, nic insan umutsuz. 5. Bilgisiz
ya=amaa sade eri kaplamaa.
3. Verilmi= laflara eklyin twrlw uygun afiksleri konson garmoniyas]na gr.
rnek: daul daulda, e=ik e=iktn.
Aul, pat, ev, ven, kuzu, erik, e=ek, aa, dana, duvar, otluk, el, kol, susak,
kilim, p]nar, kazan, armut, alma, dal, buz, sincir, at]r]k, sepet, gn, bay]r, tavan,
kiri=, tauk, iek.
4. Laflara eklyin lz]mn] afiksleri konson hem vokal garmoniyas]na gr.
rnek: somun somundan, ekmek ekmektn, yaprak yaprakl.
Odun, gbr, kilit, baa, ip, elek, toloka, k, kasaba, =efteli, soluk, omuz, diz,
karpuz, gk, kirez, st, slk, kaz]k, susak, biber, kemik, ta=, u=ak, dost, toz, hay-
van, filcan, horoz, lmek.
5. A=aadak] tekstt bulunuz o laflar], ang]lar]nda bwtwn garmoniya, ang]lar]nda
garmoniya bozulr. Adlay]n teksti. Annad]n, nicq siz ge`irdiniz Eni Y]l yortusunu.
dal
tel
Biz Eni y]l iin =kolada haz]rlad]k bir amcaaz. Gzellettik onu trl oyuncak-
larlan. Dallar]na kaar erin ast]k pamuk. K]zaazlar dizdi trl yalab]k tellr, sora
koyduk ama bir uzun girlnda ok elektrika lampac]klar]nnan. Aan redicimiz
bay Todur elektrika =afk]n] ekledi, bizim `amcaaz]m]z sans]n dirildi. U=aklar kar=]-
lad]lar amda =afklar] @yu-u-u!@ baarmaklar]nnan.
am]n dolay]nda oynad]k, =ennendik, bilmeyc sledik. Bizim be=inci klas]n
Eni Y]l yortumuza geldi Ayaz Ddu da. Onu biz tez tan]d]k bizim fizkultura
redicimiz giiyinmi=ti Ayaz Ddunun rubalar]n]. uval]ndan o hepsimiz ok
baa=]= verdi. Yortumuz merakl], gzl geti.
67
26. Alfabet
Gagauz dilinin alfabeti 1993-wnc y]lda latin grafikas]na geirildi. Alfabett
herbir ses veriler birr bukva. Herbir bukvan]n var kendi eri. Gagauz dilinin
alfabetind var 31 bukva. Te netrl onnar erle=tirili:
1. Aa 5. 9. Ff 13. }i 17. Mm 21. Pp 25. Tt 29. Vv
2. 6. Dd 10. Gg 14. Jj 18. Nn 22. Rr 26. | 30. Yy
3. Bb 7. Ee 11. Hh 15. Kk 19. Oo 23. Ss 27. Uu 31. Zz
4. Cc 8. 12. I] 16. Ll 20. 24. += 28.
Bk bukvalar hem laflar]n ba=lant]s]nda kullan]lmrlar. Uzun vokal seslr
gsteriler ikili bukvalarlan aa, , ee, , ]], ii, oo, uu, , .
Onu=tan laflarda: torba 5 ses, 5 bukva [torba];
lzgr 6 ses, 6 bukva [lwzgqr];
yaamur 5 ses, ama 6 bukva [yamur], neinki uzun ses [a ] ikili bukvaylan
gsteriler.

Uzun ses [] yaz]lr iki vokallan sade bir lafta tgn: 6 ses, 7 bukva [t
gn].
dal
1. A=aadak] laflar] alfabet s]ral]]nda yaz]n: tel
len, f]r]n, alg]c], =peli, ]c]ran, harman, unutmamaa, t]k]z, stle=, razgelm,
pirin, okumaa, nezaman, maaza, lelek, k]saltmaa, yabanc], i=i, inanmaa, zee-
delem, cmb=, jurnal, enidn, d]=arda, girm, baalamaa, adamaa, vagon, laalq.
2. A=aadak] laflar] yaz]n, vokal bukvalar]n altlar]n] izin, kendiniz ]k]= yap]n,
nein bu laflar]n maanalar] ba=ka-ba=ka olrlar. Dzn onnarlan be=r cml.
Dar dur, drt drt, bol bal, gez gz, dil dal, yaka y]ka, sor sr,
g ge.
3. A=aadak] laflar] tefterler yaz]n, konson bukvalar]n altlar]n] izin, slyin, ang]
konsonnar bu laflar]n maanalar]n] dii=tirerlr. N]=ann] laflarlan cml yaz]n.
Aba ada aga, koza kosa, tut dut, ad]n at]n], adam ad]m, gn gm,
d t, suumaa kuumaa.
4. Verili zanaat adlar]n] alfabetq gxrq tefterq yaz]n, uygun bukvalar] nokta erinq
yaz]n. Dwzwn 3-4 cwmlq sevdii zanaatlar]n]z i`in.
Trakt...rist, inc...ner, d...rmenci, wwr...dici, agr...nom, k...mbayanac], vet...rinar,
s...t]c], m...necer, baac..., t...rzi, yur...st, odunc..., j...rnalist, =of...r, ila`...], `x=m...
ci, b...rber, p]narc..., kuy...mcu.
5. Okuyun bilmeyceleri. Birqr bukva dii=tirip, tan]y]n, nelqr sakl] bu laflarda.
Cuvaplar] yaz]n, konson sesleri `izin.
1. }lk bukva dii=iler:
1) g bukvaylan o herbir `i`eklii gxzelleder, k bukvaylan neredq Pepele=ka
oynamaa sever;
68
2) g bukvaylan o gwne=tqn bizi koruyr, b bukvaylan o insan]n toplu ya=amak
erini gxsterer;
3) t bukvaylan ona sofrada banrlar, b bukvaylan k]=]n ayazda sularda tutulr;
4) d bukvaylan orada `ok aa` var, b bukvaylan orada `ok wzwm var.
2. Ortada bukva dii=iler:
1) k bukvaylan onu nacaklan yarrlar, r bukvaylan onunnan dwwnq insan]
`aarrlar;
2) l bukvaylan denizdq kalkr duvar gibi, m bukvaylan hayvana koyulr n]=an
gibi;
3) e bukvaylan sincirdq baal] gezer, w bukvaylan sabunnu su wstwndq wzer;
4) t bukvaylan imqq bi=ey gxsterer, = bukvaylan neylqn imqq gxsterer.

27. Konson dnmesi


Gagauz dilind laflar]n bitkisind bulunan p, t, konsonnar laf]n ba=ka forma-
s]nda vokallar]n nnd dnerlr b, d, c konsonnara.
Konson dnmeleri.
rnek:
PB
kap kab]n kab]m; cxp cxbwn cxbwn;
dip dibi dibin; cuvap cuvab]n cuvab]na;
TD
git gidecek gidiniz; drt drd drdnc;
dat dadr dad]nda; =irit =iridi =irid;
C
u ucu ucunda; aa aac] aaca;
eki ekici ekic; gen genci genc.
Yabanc] (al]nma) laflarda da var kolay olsun bl dnmelr, ama yazmaa lz]m
te butak]m:
klub kluba klubta; zavod zavoda zavodlar; bank bank]n bankta
hem ba=ka.
1. A=aadak] cmleleri tefterleriniz yaz]n, bulun o laflar], ang]lar]nda konson
dnmesi var, o konsonnar]n altlar]n] izin.
1. Eni dolap kuhney s]]mad]. 2. Buz dolab]na bn dondurmay] koydum4.
3. Bir bk kap verdilr biz, zmnn onu doldural]m deyni. 4. Biz kazannarlan
getirdik zmneri da o kab]n iin dktk. 5. uval]n dibi sklm=t. 6. O f]-
]ya lz]m dip erle=tirilsin. 7. Aa stn konmu=tu s]]rc]klar1. 8. Aac]n dallar]n]2
k]rmaa olmaz. 9. Biz diiliz al]=]k cxpswz don ta=]maa. 10. Gezinm ok vak]t, el-
lerini cxbwnd tutarak.
2. A=aadak] laflar]n formalar]n] dii=tirin l, ki olsun konson dnmeleri. O
laflar] tefterler yaz]n, konsonnar]n altlar]n] izerk.
69
Kiyat kiyad]m; saat ... ; kola ... ;
kilit kilidq; kire ... ; kanat ... ;
eki ... ; st ... ; pili ... ;
hesap ... ; tokat ... ; armut ... .

28. Vokal dnmesi


Gagauz dilind te bu vokal dnmeleri var:
1. e; ee
Laflar]n formalar]n] dii=tirrkn, urgusuz vokal hem qq dner e hem ee vokal-
lara (urgu alt]nda dnmeer e vokala: sesl seslqyin, sl slqyin).
rnek: gec gecelr; evd evdekilr; pililr pilileri; sesl seslem,
sesleer; bn beni hem ba=ka.
Urgusuz uzun vokal uzun ee vokala dner.
rnek: gvq gveeniz.
2. a
Vokal a dner vokala sade i=liklerdq =indiki zaman formas]nda.
rnek: ba=la ba=l-r; topla topl-r; atla atl-r hem ba=ka.
1. A=aadak] cmleleri tefterler yaz]n, bulun da `izin o laflar], ang]lar]nda
vokal dxnmesi var.
1. Uroktan ]kt]ynan, bekl kafadar]n] da bil =koladan ev gidiniz. 2. Biz her
gn bekleeriz, gne=li, s]cak hava olsun. 3. Gelm biz oynamaa ozaman, aan
bn uroklara haz]rlanr]m. 4. Dostum, ok vak]t biri-birimiz gelmem yak]=maz.
5. Tellr geriliydi iki aac]n aras]nda. Biz denmedik telleri, neinki karann]k art]k
krdi. 6. Getirm bana kt haber. 7. Urokta tez getirmeerim akl]ma te o kurallar],
ang]lar]n okuduydum evd. 8. Musaafirlikt kendi prost nazlar]n] sakla. 9. Kim
saklr aalemdn k]smetini, ona insan maana bulr. 10. Hadi, ba=la resimnem!
11. Vasi ba=lr yazmaa tekst.

Naz inatl]k, prost tabeet.

2. Okuyun teksti da adlay]n onu. Ay]r] `]kar]n da yaz]n o laflar], ang]lar]nda


vokal dxnmeleri olr.
Simucuklarda varm]= on ke`i. K]=]n ke`ilqr ba=lam]=lar olaklamaa. }lkin pey-
dalanm]= iki alaca olac]k.4 Onnar]n ann]c]klar]nda varm]= birqr biyaz n]=an, nicq y]ld]z.
Damda w=wmesinnqr deyni, onnar] alm]=lar kufneyq. Kufnedq onnar xlq =amata
kald]rarm]=lar, sans]n orada on-onbe= kukona wwsek xk`eli emeniylqn gezinqrmi=.
Olac]klar]n gxz`eezleri nicq gwven yalab]yarm]=lar. Onnar xlq diriymi=lqr, xlq
=evik, xlq zulum, ani birersi kalmazm]=. Pen`erq wstwnq dq pinqrmi=lqr, soban]n
wstwnq da t]rmanarm]=lar...

70
}lkyaz]n, hava y]s]nd]ynan, swrwyw `]kararm]=lar otlatmaa. Uroklardan sora
Simucuk gwdqrmi= onnar] tolokada. Bir av=am, ke`leri aula kapad]ynan, `ocucak
demi= bobas]na:
Bqn art]k =kolaya gitmeyecqm. Ke`ileri sabaalendqn gwdecqm.
Ne`in, oolum# sormu= bakas].
Bqn isteerim ke`ici olmaa. Ne lqqz]m bana =kola#
+kolas]z ke`ici olabilqrsin, demi= bobas], ama adam olmayacan, u=aam.
(K. Vasiliogluya gxrq)
1. Ne gelmi= Simunun akl]s]na#
2. Ne`in o xlq istemi=#
3. Ne demi= Simuya bobas]# A`]klay]n onun laflar]n].
4. Nicq dw=wnersiniz, bundan sora Simu ne karara geldi#
5. Ne`in lqqz]m ilkin =kolay] ba=armaa da sora zanaat ay]rmaa#

29. }kili konsonnar


Gagauz dilindq laflar] kururkan yada formalar]n] dii=tirirkqn, onnarda var nic
peydalans]n ikili konson.
}kili konson gagauz laflar]nda yaz]lr ozaman, aan laf]n kk yada temeli kon-
sonnan biter, afiks tq hep bu konsonnan ba=lan]lr.

rnek: att] topu: at kk, -t] afiks;


uzun kollu ocuk: kol kk, -lu afiks;
yummaa gzlerimi: yum kk, -maa afiks;
=ennik yapmaa: =en kk, -nik afiks;
odunnuk balaband]: odun kk, -nuk afiks;
duttan inm: dut kk, -tan afiks.

Tutunuz aklnzda!
Ba=ka dillerdn al]nma laflar]n kxkwndq gagauz dilind ikili konsonnar yaz]l-
mr.
rnek: kasa, milion, gram, ton, grupa, programa, kolona, kurikulum, presa,
komer\iya, gramatika hem ba=ka.

Bu kural]n d]=]nda kalr arab-pers dillerindn al]nma laflar, ang]lar]nda yaz]lr


ikili konsonnar.
Ornek: Allaa, dnn, millet, vallaa, ma=alla hem ba=ka.

Kurikulum programa;
ma=alla bravo.
71
1. A=aadak] cmleleri tefterler yaz]n, uygun bukvalar] hem afiksleri erletirip.
Laflarda ikili konsonnar] izin.
izmeti
samannk
1. }lkyaz]n gne=li havalarda ekin... k]rda tez e=ererlqr. 2. Sport meydan]nda =ko-
lac], kald]r]p kol...]n] yukar], topu tuttu. 3. Bizim klas... izmetilr her gn paklrlar.
4. ocuklar, iki grup... blnp, futbol oynamaa ba=lad]lar. 5. Saman... alt]nda
bwwmw= mantarc]k. 6. Bwwk sepet... vard] elli alma. 7. Yallara, ballara, kei pindi
dal...a (trkdn). 8. Vasi bozuk radio a...arat]n] dzd. 9. Gezintid bizi yol...ar
trl sapa erler gtrd. 10. Aan sn biz gelmi=tin, o saat...a bn yoktum evd.

Yalak l kap, ang]s]ndan hayvannar su ierlr.

2. A=aadak] laflar] tefeterleriniz yaz]n, bulun onnarda konson dnmelerini,


dnn konsonnar]n alt]n] izin.
Armut armu...u armu...lar;
cuvap cuva...]m cuva...a cuva...lar;
renk ren...i ren... ren...li;
cenk cen...in cen... cen...i;
eki eki...i eki...lr;
st s... s...;
tokat toka...]n toka...ta.
3. A=aadak] cmleleri tefterleriniz yaz]n, noktalar]n erin koyun lz]mn]
konsonnar].
1) Nasti yard]m eder anas]na ka...lar] y]kamaa.
2) Aalar]n ka...uunu soymaa olmaz.
3) Kuhney koyduk bir dola...]k. Dola...] usta yapt].
4) Bak]r]n di...i delinmi=. Bak]ra lz]m di... .
5) Stadiona gi...medik. Lz]m gi...elim ev.
6) Bu soru=a cuva... verin. Cuva...] bekleerim.
7) Genecik oldum, gari... oldum.
4. Dznz birr cml a=aadak] verili laflarlan, ang]lar]nda var konson
dnmeleri: u - ucu, uluk. Cmleleri yaz]n.

30. V konsonun dooru yazlmas


Konson v adet dilimizd yufka i=idiler, kimqr kerq dq heptn d=er. Eni kural-
lar]m]za gr laflar]n taa oyunda v konson yaz]lr.
V konsonu lz]m yazmaa mutlaka te bu laflarda: av, avc], avlanmaa; suvazla-
maa, suva (duvar] suva), tav=am, av=am, av=amnamaa; duvarc]k, savsak, gv,
ven, dven, hava.

72
Kural d]=]nda: v konson yaz]lmaz te =u laflarda: suan, kuan, duak, tauk, daul,
aul, kaun, sua (diil derin) suamaa (paalar]n]), autmaa, aurt, kau=, kau=maa,
saurmaa, saurgun. aaramaa
1. A=aadak] cmlelerdq laflarda ka]r]lm]= bukvalar] dooru yaz]n: yallara
1. Komratta muzeyd renicilr grm=lr bir eski d...en. 2. Varl]] lz]m koru-
maa, onu olmaz sa...rup-samaa. 3. Sport meydan]na her a...=am toplanrlar ocuklar.
4. Lzgerli havada a... =amnen sivri sineklr kaybelerlr. 5. Kim iki ta...=am]n ard]-
na kacr, hi birini dq tutamr (sleyi=). 6. A... elin, de... elim, gel, ku=, gu...
eim (oyunda saymak). 7. Gn ka...=unca, karann]k kverdi. 8. gn oldu
ha...a yaamurlu gider. 9. Der su...yd], ama bal]k vard] ok. 10. Kk karda=]m]
biz masallan a...durduk. 11. Bu y]l]n btn a...lumuzu su...n ektik.
2. A=aadak] laflarlan birqr cwmlq kurun. Bu laflar]n dooru yaz]lmas] i`in annad]n.
Tav=am, av=am, duvarc]k, suannar, tauklar.
raametli
yaan
31. H konsonun dooru yazlmas anatar
Gagauz dilind h konson pek yufka i=idiler. Yazmakta yann]=l]k olmas]n deyni,
lz]m bilm te bu kurallar]:
1. Kimi laflar]n ba=lant]s]nda h konson, yufka da i=idils, mutlak lz]m yaz]l-
s]n:
rneklr: hava, hay]r, hat]r, havez, hepsi, h]zl], hayvan, hamut, haz]r, haber,
hay]r, hergel, hal, hep, horoz, hem, havez, harman, ha=lak, ha=lama, hafta, hasta,
haylak, hardal, haylaz, haram, haran] (bk ven).
2. Bu kuraldan d]=ar] ]kr te bu laflar, ang]lar]n eketmesind h yaz]lmr:
a=, a=], ang]s], ang], ac], ac]ms], asl], en, enge, eer (baalay]c]), endez, elbet
(elbetki), oloy, izmet, arpa, astar, armut, ar=]n, ayva, oru.
3. Baka dillerdqn alnma laflarda ortadan h dwmw da zamanda gagauz dilindq
yazlmer:
pelivan, anatar, laana, raamet, yaan], raametli, maasuz, zaamet.
Ama bu kuraldan da kimi laflar d]=ar] `]krlar: kah]r, mahkul, ah]r, ahenk.
4. Laf]n sonunda h konson yaz]lmr: sabaa, paa, isl. Ama var iki- laf,
ang]lar]n] lz]m akl]nda tutmaa: silh, =ah, gnah.

Ahenk =ennik.

1. Yaz]n]z tefterler birka cml laflarlan hafta, armut, kah]r, horoz, anatar,
yaan] da annad]n]z h konsonun dooru yaz]lmas]n].
2. Hallay]n]z tefterlerinizd birlik yada okluk say]s]nda laflar]:
haber hem hayvan.
73
3. A=aadak] teksti tefterleriniz yaz]n, neredq lqqz]m, h konsonu koyun da izin.
Annad]n h konsonun dooru yaz]lmas] iin.

Zanaat ayrmaa hazrlanmak


Bn #az]rlanr]m kendim zanaat ay]rmaa.4 Kktn renerim yapmaa o
i=leri, ang]lar] reem uyr. #erzaman hava s]cak olduynan, bn bk batma yard]m
ederim trl i=leri yapmaa: e=il kartofilerin s]ralar]ndan #ardallar] yolmaa, #arman]n
boyunda otlar] kurutmaa, p]nardan su #]zl] getirm. #aftada ker biz su dkeriz
patlacannar]n3, biberlerin, #]yarlar]n kklerin. Bizim p]nar]n suyu #i diil #ac].
Bywmner #ep lz]m su ta=]maa, ozaman onnar tez kxkle=erlqr1. Bu i=leri bn
bk #avezln yapr]m. Pek severim ba=a ieklerini otlardan kurtarmaa, fidannar]n
kklerini kazmaa, onnar]n kimisini batmnan bil #a=lamaa. kolay bitirdyinqn,
isteerim gitmqq wwrenmqq agronom. Bqn pek beenerim toprakta ilemqq, iek
#alamaa, zarzavat hem emi bwwtmqq.
4. A=aadak] laflarlan kurun da yaz]n lafbirle=melerini, verilmi= rnekler
bakarak. Annad]n h konsonun dooru yaz]lmas] iin.
Hava, hasta, hat]r, hepsi, h]yar, ha=lak (`ay), hamur, haylak, anatar, laana, zaamet,
maasuz, kah]r, (`in) sabaa.
rnek: hava havaya sevinm; hasta hastay] dola=maa.

32. Y (yot) konsonun dooru yazlmas (laf]n `eketmesindq)


iilik
1. Bukva y (yot) laflar]n ba=lant]s]nda yaz]lr kal]n vokallarlan. ila
rnek: yard]m, y]m]rta, yorgan, yumak, yaar]n, yuurmaa, yuurt. iiri
Kuraldan d]=ar] ]kr laflar: yr, yrim (sevgilim). Bu laflarda inc vokallar]n
nnd y (yot) yaz]lr.
2. Gagauz dilindq lafetmekt inc vokallan `ekedqn laflar dayma yotlu sle-
nilerlr, ama yaz]da bu y (yot) gsterilmeer, yaz]lmr.
rnek: el (kol), el (yabanc] birkimsey), ev, er, edek, elek, emeni, el, ek,
elli, elsim, em, emm, ekm, ekmek, ekin, iilik, ii=i, iilm, iiri, iy,
ikona, ikram, ila, ilerki, n, br, dek, z, rdek, k, l, t,
rt, zek, tm; zk, zm, t, len, renm, z (surat), klk,
sek.
1. Kendiba=]na dzn cml, kullanarak a=aada verili laflar]. renin bu laflar]
dooru yazmaa, izin onnar]n alt]n].
Ekmek, iilik, ikona, el, ila, ikram, iiri, len, zk, sek.
2. Xrnek verin kal]n vokallar]n y (yot) konsonnan dooru yaz]lmas] iin.
3. }nc vokallar]n y (yot) konsonnan dooru yazmas]n]n rneklerini verin.

74
4. Slyin, ang] laflar ilk kuraldan d]=ar] ]krlar# Dzn onnarlan cml,
cmleleri tefterleriniz yaz]n.
5. A=aadak] cmleleri tefterleriniz yaz]n. Bulun da annad]n, ang] laflar]n
ba=lant]s]nda y (yot) lz]m yaz]ls]n, ang]lar]nda da yaz]lmr. Orfogramalar izin.
1. S]]rc]klar ev #stn kondular. 2. Bk yaamurdan sora sokaan orta #rindn
sel gitti. 3. Kaynad]lm]= yaan]dan mamu orba #apt]. 4. #abanc] tarafta insan]n
oyu beenmeer #a=amaa. 5. Kklr herzaman #ol vererlr bkler hem ihtqrlara.
6. Ku=lar]n #uvalar]n] olmaz bozmaa. 7. Yaz]n gxldq, deredq #]kanmaa lz]m sade
s]cak havalarda. 8. Gk grlemesi #]raktan-#]raktan i=idildi. 9. Ol utancak, yorgan]-
na gr uzan. 10. Dostum alm]= =kolaya iki kaynanm]= #]m]rta. 11. #ortuda biz
dinnendik hem =ennendik.
6. Verili lafbirlemeleri tefterlerq geirin, noktalar erindq, lqqzmsayd, yazn
bukvalar V, H, Y. izin orfogramalar.
Bwwklerq ...atr gwtmqq, aptekadan ...ila almaa, w...endq su ystmaa, ...amur
yuurmaa, ...mrta kaynatmaa, bostanda ka...un imqq, ...oru tutmaa, musaafirlerq
...ikram yapmaa, yakc su...an paklamaa, islqq ...aber yollamaa, sar iekli ...ardal,
beygiri ...edek almaa.
7. Verili laflara antonim bulun da yazn. Orfogramalar izin.
Alak .., ufak .., tauk .., yava .., gelin .., derin .., sabaa .., eremet
.., saa .., dxek .., bwwn .., tatl .., kxtwlwk .., duumaa (gwne) .. .

33. Ksm. Urgu


Laflarda seslr slenmeerlr ay]r], birr-birr, ama dzerlr kk-kk laf
paralar]n], onnar k]s]m saylr: ma-kaz, ma-kaz-lar, tuz-luk, tuz-luk-lar, lz-
ger-ler-dqn.
K]s]m laf]n bir pay] ya paycaaz]yd]r. Onnar bir vokal sestn hem birka kon-
son sestn dwzwler. Vokallar var nic bir setn dzsnnr k]s]m], konsonnar yaln]z
k]s]m dzmeer. Herbir k]s]mda mutlaka lz]m olsun bir vokal ses: o-tur (o ilk
k]s]m, bir vokal sestqn, tur k]s]m, sestn: iki konson, arada da bir vokal u).
ok k]s]mn] laflarda k]s]m]n birisi taa sesli hem taa h]zl] slener, bl k]s]mnara
deniler urgulu ya deeriz, ani o k]s]ma urgu d=er.
Gagauz dilind urgu taa s]k d=er laf]n sonunku k]s]m]na.
rnek: a-k]l-l, -re-di-ci, k]r-m]-z, bu-lt, r-dk, ca-na-vr, a-r, b=, ol,
st, gl, ss.
Ama pek siirek kimi laflarda urgu olur d=sn ilk k]s]ma da: ss-et-m, s-bur-
lu, m-mu, m-sa, l-lek, k-zak, dw-dwk.
Uzun vokallar dzerlr bir k]s]m: aa, baar-maa, bk-lr, mu-saa-fir.
Herbir k]s]mda lz]m olsun mutlaka bir vokal. Laf dart dzl drt sestn,
ama k]s]m] salt bir, neinki salt bir vokal] var (a).
75
Al]nma laflarda urgu kalr o k]s]mda, ang]s]na o d=er z dild. rnek: =k-la,
a-rif-m-ti-ka, m-sa, l-l, i-u, b-t hem ba=ka.
Katl] laflarda urgu bitki k]s]ma d=meer. rnek: n-za-man, n-in, n-re-yi,
n-re-li, n-in-ki, n-tr-l, hr-ke-r, n-ta-k]m, kz-kar-da=.
1. A=aadak] laflar] tefterler yaz]n, koyarak onnara urgu n]=annar]n] hem bxlwp
ksmnara. sznt
sprc
Ta=]maa, ta=l]k, yaamur, tara=lamaa, s]z]nt], sprc, sallanmaa, sabunnamaa,
raatlanmaa, pi=man, piinir, n]=annamaa, samann]k, maal, mez, me=, memleket,
kuytulanmaa, krp, ko=maa, kken, kotlon, korunmaa.
2. A=aadak] laflar]n urgular]n] dii=tirin, al]n hesaba, ani onnar]n maanalar] da
bu zer dii=erlr. Annad]n bu laflar]n maanalar] iin, dzerk lafbirle=melerini.
rnek: ha=lam ha=lma.
Alma alma, koyun koyun, kimsey kimsey, kal]n kal]n, koyma koyma,
bi=ey bi=ey, birerd birerd, bireri bireri, sabaa sabaa.

34. Ksm urgusu hem logika urgusu


Lafta k]s]m]n birisini sesln ay]rmas]na urgu (k]s]m urgusu) deniler:
Lnka, Panti, mali, alma, biber, laana, pap=oy.
Cmled sesln (maanayca) en nemni laf]n ay]rmas]na logika urgusu deniler:
Vasiy ald]lar eni kiyatlar]. Maniy sat]n ald]lar eni kiyat. Sandaya =koladan
verdilqr bu eni kiyatlar].

1. Okuyun teksti. A]klay]n, neyln ba=kalanr k]s]m urgusu logika urgusundan


n]=ann] laflarda.
1) Ma=i rener pek isl.
2) Koliy alm]=lar bi`ikleta.
3) uvallar] dermen taligaylan gtrm=lr.
4) Petri yapmam]= evdeki i=lerini.
5) U=aklar oynrlar =kolan]n aulunda.

Bulun dooru intona\iya hem ses seklii n]=ann] k]s]mnar] hem laflar]
okumaa, a]klayarak (inand]rarak) kendi dooruluunuzu.

2. Okuyun testleri. Bulun dooru cuvap, inand]rarak kendi dooruluunuzu. Ang]


s]rada kural dooru# Yaz]n dooru cuvab] tefterinizd, argumentleyerk kendi cuvab]n]z].
a) Lafa, ang]s] slener sek sesln, logika urgusu deniler.
) Cmled sesln bir laf]n ay]r]lmas]na logika urgusu deniler.
b) Lafa, ang]s] cmled maanaya gr taa nemni hem ba=ka laflar]n aras]nda
sesln ak\entlener, logika urgusu deniler.
76
35. Laflarn sradan-sraya geirilmesi
Yazmakta kimqr kerq lqqz]m olr laflar] s]radan-s]raya gecirmqq. Ki bu i=i dooru
yapmaa, lqqz]m kurallar] bilmqq.
1. Bir s]radan ba=ka s]raya laflar geiriler sade k]s]m-k]s]m.
rnek: ga-ga-uz, el-di-ven, e-kir-g, ba-l]k-], ka-ra-gz, bu-lyon.
2. Birk]s]mn] laflar] olmaz blm da geirm ba=ka s]raya. Birk]s]mn] laflar
kal]r btn ya o s]rada, ya btn geirilir xbwr s]raya.
rnek: kurt, ku=, ad, s]rt, s]]r, saa, suuk, zeet, uur, diil, ii, st, saa, kaar.
3. Kimi ikik]s]mn] laflar] da olmaz blp-geirm s]radan-s]raya, eer o laf]n
ilk k]s]m] sade bir vokal sestn dzlys.
rnek: ad]m, ak]l, ate=, aul, ani, aan, ayak, ocak, oya, aalem, len, iki-le-
m (ama diil i-ki-le-m) len-nik (diil -lennik), e=ek (diil e-=ek), elek (diil
e-lek) hem ba=ka.
4. S]radan-s]raya laflar] yazmakta geirrkn, uzun vokallar] olmaz ay]rmaa
biri-birindn.
rnek: maa-za (diil ma-aza), maa-vi (diil ma-avi), laa-l (diil la-al), mu-saa-fir
(diil mu-sa-afir) hem ba=ka.
5. Laflarda bulunursa ikili konson, onnar]n birisi kalr, br geiriler eni s]raya.
rnek: an-na-maa, dat-t]m, kes-sin, tt-sn-nr, r-sn-nr.
6. Olmaz blm da geirm s]radan s]raya abreviaturalar], k]saltma l laflar]n]
hem anna=]lm]= k]saltmalar].
rnek: BMO (Birle=ik Milletlr Organiza\iyas]), 5 kg, 30 km, 10 sm, 2015 y]l
hem ba=ka.
1. A=aada verili laflar] yaz]n, izgiikln bxlup k]s]mnara l, nic lqqz]m
geirm onnar] s]radan-s]raya. koraylk
ennik
Patlanga, sprm, bilmeyc, eti=tirm, karanfil, iek, pap=oy, puluk, anatar,
kitlem, renm, kes, para, dooru, kaavi, l, taliga, lzgr, y]m]rta, kiyat,
kollar, =ennik, samann]k, korayl]k, onnar, tellr.
2. A=aadak] laflar] tefterleriniz yaz]n, annad]n, var m] nic onnar] s]radan-s]-
raya yazmakta geirm. Eer olmazsa, slyin nein# klr
ennr
Adam, erik, gl, tuz, k]rk, amur, aalem, ka, git, gez, otur, kor, kaar, kaaz, gl,
, u=ak, len, sek, iin, inek, inan, inat, im, iiri, iki, ii=i, aaz, aa, ac], azar,
au, aurt, oya, olak, dek, kz, mr, t, ot, 50 kg.
3. A=aadak] laflar] bln k]s]mnara l, nic olur onnar] s]radan-s]raya
geirm. O laflarlan yaz]n lafbirle=mesi, rn kullanarak.
rnek: Sarm]saklamaa sar-m]-sak-la-maa paay];
sarsalamaa, saurtturmaa, ekettirm, seslettirm, sivrilttirm, sallamaa,
kollamaa, siiretm, tamannamaa, anna=abilm, hallamaa, nm, tm,
seltm, topallamaa.
77
36. Laflara fonetika analizi
Fonetika analizini yapmak iin lz]m ilkin laf] blm k]s]mnara da slem,
ka k]s]mn]yd]r bu laf, bulmaa urgulu k]s]m], k]s]mnar] payla=t]rmaa sesler da
herbir sesq harakteristika vermqq.
Lafta yaa-mur var iki k]s]m, urgu d=er ikinci k]s]ma yaa-mur.
}lk k]s]mda (yaa-) var bir konson y (yot), y]m]=ak sesli bir dq vokal ses [] uzun,
kal]n vokal (burada ses bir, ama bukva iki, neinki uzun vokal iki bukvaylan yaz]-
lr, ama bir ses gsterer).
}kinci k]s]m (-mur) dzl sestn, herbir bukva gxsterer bir ses: [m] sesli,
etin; [u] kal]n vokal, urgulu; [r] sesli konson, etin.

Yaz]l] fonetika analizi


ad]rda bk yaamur yaad].
1

Yaamur1 yaa-mur
y [y] kon., sesli, y]m]=ak;
a
[a] vok., kal]n, uzun, urgusuz;
a
m [m] kon., sesli, etin;
u [u] vok., kal]n, urgulu;
r [r] kon., sesli, etin;
6 bukva, 5 ses.
Gz1 korkr, ama ellr yapr. (Sleyi=)
Gxz gxz
g [g] kon., sesli, y]m]=ak;
x [] vok., inc, urgulu;
z [s] kon., sessiz, y]m]=ak;
3 bukva, 3 ses.
1. Yap]n yaz]l] fonetika analizi laflara: ilerd, kleri, `otuk.

TESTLR
1-inci test. Aaadak laflarn anglarnda vokal garmoniyas var? Annadn, nein var.
1. Dondurard].
2. Eti=tirmedik.
3. Yalvarard]lar.
4. Lz]m.
2-nci test. Aaadak laflarn angsnda vokal garmoniyas yok? Annadn, nein yok.
1. }nsan.
2. Razgetirm.
3. Taliga.
4. Sevindirm.

78
3-nc test. Gagauz alfabetind ka bukva vardr?
A) 25 ) 30 B) 29 C) 31
4-nc test. Gagauz dilind urgunun eri adet lafn ang ksmnda bulunur?
1. Laf]n sonunku k]s]m]nda.
2. }lkinki k]s]m]nda.
3. }kinci k]s]m]nda.
5-inci test. Aaadak laflarn angsnda urgu yann koyulu?
1. Zambk.
2. +eftel.
3. Armt.
4. ekerdk.
6-nc test. Aaadak rneklerd bulun, ang laf dooru ksmnara paylatrlm?
1. Dipt-.
2. Al-t].
3. B]ld-]rk].
4. oc-ucak.
7-nci test. Aaadak verili cmlelerin angsnda var yann yazl laflar.
1. Komrat Gagauziyan]n ba= kasabas]yd]r.
2. Tarakl]da bulgarlar ya=r.
3. Bis bostandan getirdik birka karpusuk.
4. rdeklr dered sessiz zrdilr.
8-inci test. Aaadak laflarn angs dooru yazl.
1. Demeycek.
2. ryecek.
3. Ylen.
4. Oroz.
9-uncu test. Aaadak sralarda laflarn anglar vokal garmoniya kanonuna uymaz? Nein?
a) Kalem, biyaz, taksi, asker.
) Sar], soluk, sokak.
b) Nered, herkez, nein, p]nar, tarla.
10-uncu test. Aaadak laflarn angsnda var sade sesli konsonnar?
1. ukur.
2. Tekerlek.
3. Kei.
4. Garaj.
11-inci test. sl dnp, bulun o laf, angs aaada yazl sade sessiz konsonnarlan.
1. Danac]k.
2. St.
3. Becerikli.
4. Otuzuncu.

79
Tema 6.
K HEM ONUN ANILMI
GRMN ERLER
Sz stilleri

1. Yukark] resim bak]p, a=aadak] soru=lara cuvap yaz]n:


* Bu resimd nelqr grersiniz#
* Bu kyn sokaklar]n] beenersiniz mi# Nein#
* Bu kwwywn evleri nas]ld]r# Taa ne bu sokaklarda var#
* Sizin kynzn neresind =kola, tkn, kultura evi hem po=ta bu-
lunr#
* Siz kwwywnwzw seversiniz mi# Ne`in#
* Ne o kww zenginnii#
* Var m] nicq demqq, ani kww naturann gxbqq#

37. Sz stilleri (bwtwndqn tan]=mak)


Uzun vak]tta dwzwlw da belli bir sferada insan]n sxzle=mesindq kullan]lan dil
kolayl]klar]n sistemi stil say]lr. Cwmnq ya=amakta twrlw hesapta erle=tirili tekstleri
kullanrlar her tarafta: bilim, ofitial izmet, artistik hem yarad]c]l]k, ya=ay]= uurlar]nda.
Herbir stilin var ay]r] harakteristikas]:
a) kullan]lmak sferas];

80
b) temel funk\]yas];
c) dil xzellikleri;
d) spe\ifik formalar] (janralar]).
Alarak hesaba sxzle=mqk neetini (birkimseylqn konu=maa-lafetmqq, birkimseyq
bi=ey annatmaa, birkimseyi bi=eyq xzendirmqq), belli ediler iki soy stil lafetmqk
stili hem kiyat stili.
Lafetmqk stilindq ge`er hergwnkw lafetmqk evdekilqrlqn, sokakta insannan,
yak]n ki=ilqrlqn ya ba=ka birkimseylqn diil ofi\ial erlerdq.
Kiyat stilin birka` `e=idi var: bilim stili, ofi\ial izmet stili, publi\istik stili hem
artistik stili.
Bilim stili kullan]lr bilim sferas]nda. Bu stildq yaz]l] bilim aara=t]rmalar],
monografiyalar, wwrenmqk kiyatlar], konferen\iyalarda dokladlar, bilim artikollar].
Bxlq tekstlerdq kullan]lr bilim terminneri: klasifika\iya, gipotenuza, gramatika,
kvadrat, konson, metafora h.b.
Ofi\ial izmet stili administrativ, ofi\ial devlet izmetindq kullan]lr. Bu stildq
yaz]l] zakonnar, instruk\iyalar, bilidirim, ofi\ial dokumentlqr. Bxlq tekstlerdq ofi\ial
terminnqr kullan]lr: kuvetlqr, cuvap`]l]k, bakann]k, protokol h.b.
Publi\istik stili kullan]lr cwmnq-politika sferas]nda. Bu stildq yaz]lr gazetalarda
cwmnq ya=amaktan haberlqr, jurnallarda artikollar; radio hem televizion kolverim-
nerindq haberlqr, diskusiyalar, bwwk toplant]larda dan]=maklar publi\istik stilindq
dwzwler. Bxlq tekstlerdq taa s]k kullan]lr laflar: vatanda=lar, gagauz oollar], parla-
ment, dooruluk, ana taraf]m]z, kwwlw insannar, so\ial yard]m], erindeki kuvetlqr h.b.
Artistik stili kullan]lr artistik literaturas]nda. Bu stildq yaz]lr bwtwn twrlw jan-
ralarda (roman, uzun annatma, k]sa annatma, peet, poema h.b.). Artistik tekstlerindq
avtor twrlw dil kolayl]klar]nnan okuyucular] duyguland]rr, onnar]n dw=wndwrer,
milletlik annay]=]n] hem patriotluk duygular]n] olu=turr.

Diil ofi\ial erlerd neofi\ialnaya obstanovka;


nasaatlar dokladlar, tekliflqr;
kolverim peredaa, v]pusk;
dilekelr zayavleniya, yalvar]m kiyatlar];
bildirim obyavlenie;
rapor ott, doklad.

Sz stilleri

Lafetmqk Kiyat

Bilim Artistik Publi\istik Ofi\ial izmet


81
2. A=aadak] teksti @Benim kym@ okuyun, onun iindeliini annad]n. ~]kar]n
da yaz]n tefterq 12 sadq cwmlq, 12 dq katl]. Gramatika temelini gxsterin. Bulun
da okuyun o cmleleri, ang]lar]nda var virgwl, annad]p durgu`luk n]=annar]n].
Sxz stilini belli edin. tkn
panayr
Benim kym maal
Bn pek severim bizim kymz. Burada ya=r anam-bobam, karda=lar]m,
k]zkarda=lar]m, malim hem h]s]mnar]m.
ay]r boyunda bulunan kymz sarr alma hem =efteli ba=alar], gr
baalarlar. Kyn ortas]nda, bir balabanca erd, biyaz]yr bizim bk klisemiz.
Onun an tmesi, pazarlarda, yortularda, kyn herbir maalesind, sokac]]n-
da i=idiler. Klisey yak]n =kolam]z hem kultura evimiz bulunrlar. +kolan]n
yan]nda stadionumuz hem poliklinikam]z.
Kymz iki paya bxlerlr bir derecik hem bir dq geni= asfalt yol. Ky-
mzd gezn avtobuslarlan ba=ka kler hem kasabalara var nic gitm.
Kyn sokaklar] uzun, sokak boylar] dolu salk]m, vi=nq, ceviz aalar]nnan hem
gl ba=alar]nnan. Onnar sans]n gmm=lr balabanca, biyaz kireli hem =iferln
rtl evleri. Evlerimizd var elektrika =afk], gaz hem telefon.
Yaz vak]d] kymz pek gzl, onun renkleri kyn insannar]n] hem musaa-
firlerini sevindirer.
3. A=aadak] dialoglar] lafetmak stilindq ilerledip-yaz]n.
I.
Vani, sn nered ya=rs]n#
Kd.
E, kynzn ad] nic#
...
II.
Kati, senin anan nered i=leer#
K panay]r]nda.
E, senin#
...
4. Annad]n sizin kynz iin, cuvap edip soru=lara:
1) Slyin, beenersiniz mi kendi kynz# Nein#
2) Neredq bulunr kwwywnwz#
3) Nesoy gxrwmnw erlqr var#
4) Neylqn an]lr kwwywnwz#
5) Evlqr, sokaklar hem yollar kwwdq nesoydur#
5. Yaz]n k]sadan tekst, a]klay]n temay]: @Kymdn paal], gzl erlr bu
dnned yoktur@, @Kwwywmwzwn gxzql hem gxrwmnw erleri@.
Yard]mc] laflar: duuma erim, kw`wk vatan]m, senselelqr, geni= k]rlar, tavlu
topraklar, baalar, `ift`ilqr, kww muzeyi, sayg]l] vatanda=lar, ak]ll] gen`lqr.
82
6. iftilik zanaat]ndan laflarlan dzn da sora yaz]n bir krk tekst:
traktorcu, booday, pap=oy, kombayna, uzun ba=aklar, k]rda, ay]rda, sar] koannar,
getirm, saurmaa, kletm hem ba=ka.

38. Lafetmk stili


Lafetmk stili kullan]lr o tekstlerd, ang]lar]nda gxsterili ierd, sokakta, aulda
hem ba=ka diil ofi\ial erlerd szle=mk. Lafetmk stilin var te bl n]=annar]:
* o kullan]lr insan]n komu=ular]nnan, h]s]mnar]nnan, kafadarlar]nnan hem
ba=kalar]nnan lafetmesind;
* bu lafetmenin neeti slem biri-birin haber, d=nmk, say]klamak;
* lafetmk var nic olsun iki yada birka ki=i aras]nda;
* lafetm deyni ay]r]lr bol, serbest, en anna=]l] laflar.

1. Ang] sz stilin deniler lafetmk stili#


2. Ang] stiller deniler kiyat stili# S]ralay]n.
3. Slyin, ang] tekstlerd kullan]lr lafetmk stili#
4. Var m] lafetmk stilin n]=annar]# Slyin onnar].

1. A=aadak] teksti demekli okuyun. ~]kar]n da yaz]n cmlelerin gramatika


temellerini. Slyin, ang] stild yaz]l] bu tekst. Nein#
kutlamaa
Malimiz baalamaa
Pazard]. Vasi otururdu sokakta, aul boyunda skemned. Onunnan yanna=]k
oturard]lar Todi hem Mani, karda=-k]zkarda=, Vasinin komu=ular].
Vasi dedi:
Dn grdm sizin malinizi, o ba=ada gezinirdi. O taa diil okadar ihtqr, sans]n
saa-selm, bana bir alma verdi.
Bizim mali pek iilik yapmaa sever hem o pek yalpak, dedi Todi.
Biz onu pek severiz, o biz ok masal annadr! nd Mani.
Siz maliniz yard]m edersiniz mi# sordu Vasi.
Elbetki, biz malimiz yard]m ederiz ba=ada i=lem, iekleri y]slamaa,
dedi Todi.
Ama siz unutmrs]n]z m] kutlamaa malinizi yortularlan hem onun duuma
gnnnn# gen sordu Vasi.
Yok, unutmr]z. Biz herzaman onu kutlr]z, yortularda malimiz iek
baa=lr]z, dedi Mani.
2. Yukardak] Malimiz@ tekstin temas]n] hem z fikirini bulun da slyin.
3. Yukark] @Malimiz@ tekstindn ]kar]n da yaz]n birqr annatma, soru= hem
izin cmlq. Bu teksti rollara gr okuyun.
4. Kendiniz kurunuz bir k]sa dialog lafetmk stilind te bu temaya gr: @Bizim
komu=ular]m]z@.
83
5. A=aadak] teksti Tekerlek okuyun demekli hem duygulu.
laabm
Tekerlek rendelem
Kiru art]k be=inci klasta renrdi, o pek sevrdi kendi Miyli ddusunu. Onun
boyu balaband], elleri bkt hem kaaviydi. Ddunun s]k]l] yumuruu bir kuzu kafas]na
benzrdi. Kiru =koladan geldiynn, ilkin gidrdi ddusunun i= odas]na da osaat
bulurdu, ne lafetm sevgili Miyli ddusunnan:
Ddo, sorard] Kiru, nein bizim laab]m]z Tekerlek#
Laab]m]z, Kiru, bizim zanaat]m]zdan geler. Taa benim ddum da ustaym]=. Te
bn dq hep ustal]klan uru=r]m: dzerim taliga, kapu, pener hem ba=ka taa ustal]-
klar yapr]m. Hep bu zanaat] te senin boban da kullanr hem te sn dq, =koladan
geldiynn, ilkin benim yan]ma gelersin.
Beenerim, nas]l sn yonrs]n, rendeleersin, dedi Kiru, bizim redicimiz
dq sleer, ki zanaat, o nic bir alt]n blezikmi=. Ama isl zanaat] olmaa deyni,
lz]mm]= ilkin ok =kolada renm, ok kiyat bilm.
Elbetki, oolum, ok bilmk, derin kiyat]l]k zanaat]n temeliydir. Te bizim
dq aylemizin eski zanaat]m]z taliga dzmk, buradan da laab]m]z kald] Tekerlek.
Kd taligas]z ifti nic adam elsiz-ayaks]z.
2. Yukardak] tekstt, nas]l d=nersiniz, ang] stili taa ok kullanm]= avtor:
artistik osa lafetmk stilini mi#
3. Yukardak] teksti annad]n]z kendi laflar]n]zlan, bulunuz onun z fikirini.
4. D=nnz, olur mu sayal]m, ki bu tekst reder, nas]l lz]m zanaat ay]rmaa.
5. Annad]n, netrl zanaat ay]racen]z siz, bdynn.

39. Artistik stili


Artistik stili kiyat stillerindn birisiydir. O kullan]lr artistik yaratmalar]nda:
annatmalarda, =iirlerd, masallarda, dastannarda. Bu stildq olur gsterilsin yarat-
malarda ya=amaktan trl insannar, olaylar. Bundan ba=ka, bu stilln yaz]c]lar
a]klrlar okuyuculara kendi duygular]n]. Bu stild kullan]lr emo\iyal] laflar hem laf
evirtmeleri: epitetlr, yara=t]rmaklar (uydurmalar), metaforalar hem ba=ka.
Artistik stillind yaz]l] tekstlerd kullan]lr trl uygun laflar: epitetlr, meta-
foralar, yara=t]rmaklar (uydurmalar), alegoriya, giperbola, trl lafbirle=meleri,
laf evirtmeleri. Bl laflar artistik kolayl]klar] say]lr.
Epitet o bir predmet, insan, olu= iin n]=ann] laf, ang]s] a]klr onnar]n
maanas]n], vererk sret hem emo\iya.
rnek: delikann] ocuk gen ocuk; alt]n adam pek isl adam, bitmz
mr uzun mr, alaca kah]r bk kah]r hem ba=ka.
Metafora deniler o laflara, ang]lar] ekimni annamas]nda kullan]lrlar. Metafo-
rada obyektlerin ya olu=lar]n harakteristikas], benze=mesi gsteriler. Metafora nas]l
bir btn resim verer kolayl]k yaz]c]ya pek k]sadan slem kendi duygular]n] ya
d=nmesini.
84
rnek: lzgerin kanatlar] (uydurun: horozun kanatlar]);
reem aar kt (prost oldu);
gzm ili=ti (gxrdwm);
can]m] yakt] (gwcendirdi);
yaamurdan sora ba=a gler (taazelendi, e=erer);
tutu=tu dannar (k]zard]).
Uydurma artistik szn l bir formas], ang]s]nda yanna=t]r]lr, uydurulr
iki obyekt, iki i=lem yada iki grm biri-birin.
Uydurma laflar]n aras]nda var nic olsun maana baalant]s] gibi, kadar, nica
hem ba=ka laflar]n yard]m]nnan.
rnek: 1) Ona yakla=t] dev gibi adamnar. (Masaldan). 2) Kafam demirli kadar
oldu. 3) Tilkinin pap=oyu alt]n gibi tenelr. (Masaldan). 4) O kk karda=]n]
l sevrdi, nic gugu=lar]n] seversin. 5) Yaamur yakla=ard], gkt bulutlar oldu
kara, nic kmr.
Alegoriya birkimsey iin ya bir predmet iin ba=ka trl slem. Deyecez,
fabulalarda twrlw hayvannar iin, kular iin annad]lr, ama biz annr]z, ani orada
insannar iin sz olr.
rnek: aan deerlr: @Sn ke`iysin@, biz annr]z: @Sn inats]n@; aan deerlr:
@Sn tilkiysin@, biz annr]z: @Sn =iretsin@;
Giperbola bltmk, artistik szn xlq bir formas], ang]s] pek bk yapr
predmetleri, kahramannar], i=lemi. Bltmk taa ok masallarda, sleyi=led kul-
lan]lr.
rnek: P]t]ra=]n bir gz elek kadarm]=. (Masaldan).
Dev adam], ta=] s]ks]n, suyunu `]karaceym]=. (Masaldan).
Geler Cumaa-Babusu, bir enesi erd, br gkt. (Masaldan).

}=lem deystvie; urumnar greklr;


fabula basn;
kahraman geroy, personaj;
uydurma yara=t]rmak.

1. Yukark] kurallar] okuyup, cuvap verin a=aadak] soru=lara.

1. Neydir o epitet#
2. Ang] laflara metafora deniler#
3. Ang] laflara uydurma deniler#
4. Ney deniler alegoriya, ney d giperbola#

2. A=aadak] cmleleri yaz]n, onnarda metaforalar], epitetleri, uydur- sessiz


malar] bulun, o laflar]n altlar]n] izin. aalem

85
1. Bn kk karda=]m] ak]la koydum, s]marlad]m, ierd =]marmas]n.
2. Att]m1 bir ta= yamaca3, urdum bir ku= alaca (maanidn). 3. Yalpak kuzu
iki anadan emrmi= (sleyi=). 4. Su uyuyur, du=man uyumaz (trk sleyi=i).
5. Yaban rdekleri l sessiz zrdilr, sans]n onnar] sade lzgercik ay-
dard]. 6. Ate= yanmayan erd ttn olmaz.4 7. ay]r boyunda der yay]ld].
8. Yaz] biln birerd kaybelmz. 9. Lzgr esmeyinc, yapraklar k]m]ldamaz.
10. Eni elektrik lampas] gn gibi yalab]tt] iersini. 11. Keskin b]aklan ekm
pay ettilr. 12. Yortuda adamnar keskin =arap itilr. 13. @Lafetm yann]=, aalem
glecek, duvarlar]n da var kulaklar]@, dedi bana mamu.

3. Okyuyn teksti. Bulun artistik kolayl]klar]n]. Annad]n, ne`in kimisinq deerlqr,


ani elleri alt]n.

Mamunun elleri altn


Bir gwn Lqnkac]k i=itmi= dqdusundan, ani onun mamusunun elleri alt]n kesqrmi=.
K]z`aaz bilqrmi= asrt]k, ne o alt]n. Bobas]n]n kolunda yalab]yarm]= alt]n saat. Ma-
musunun kulaklar]nda hem parmaklar]nda alt]n kwpelqr hem wzwk sarararm]=lar.
Lqnka uzaktan-uzaa ba=lam]= gxzletmqq, nezaman mamusu alt]n kesecek. Ama
u=ak sade gxrqrmi=, nicq mamusu bir par`a hamurdan gxzql-gxzql gxzlemelqr,
pla`intalar, ekmeklqr yaparm]=. Bir par`a plattan gxzql-gxzql rubac]klar ona hem
karda=`]]na dikqrmi=. Bir =amar kadar erdq gxzql-gxzql patlacannar, biberlqr bww-
dqrmi=... Ne dq elinq almasa k]sa vak]d]n i`indq gxzql i=lqr olarm]=.
Sade birka` y]ldan sora, a`an biraz bwwmw= hem ak]llanm]=, Lqnkac]k annam]=
bu laflar]n derin maanas]n].
(K. Vasiliogluya gxrq)
4. A=aadak] teksti dikat okuyun, annad]n s]rac]klan onun iindekisini.
baa
Klerd anmak adetleri ikona
Bizim klerimizdq ihtqrlar ok severlr kendindn sora bir anmak brakmaa.
Taa evellerdn onnar dzrdilr x=m, p]nar, kpr, gidrdilr Hac]laa. Hac]l]k
say]lr }erusalim taraflar], nered }isus Hristos ya=am]=, sora lmdn dirilmi= da
gkler kalkm]=. Hac]l]ktan geln insannar]n adlar] da Hac] kalarm]=. Te nein
=indi dq klerimizd var laaplar @Hac]@,@Hac]oglu@; var adlar Hac] Tanas, Hac]
Kiru, Hac] Petri. Ama, kim yapard] bir p]nar, x=m, kpr, onnar]n da adlar]n]
ta=]rd] bu yap]nt]lar. Deyelim, kimi klerd te bu adlar var: Kara Paninin p]nar],
Moda Todurun x=mesi, Petru= }lienin kprs.
Bundan ba=ka, gagauz klerind anmak iin trl baa=]=lar veriler. Baa=]= olur
klisey dq yap]ls]n. Kongazda klisey deyni ihtqr]n birisi, ani varm]= paras], yapt]r-
m]= resimciy bir ikona, resimnettirmi= onu klisenin bir duvar]na, alt]nda da yazd]r-
m]= ad]n], ki o da unudulmas]n. Hep an]lmak iin eveldn kalm]= adet yapmaa
allahl]k: kesm kurban, bir bua da, onu pi=irip, doyurmaa btn ky. Bunun-

86
nan diil sade ay]r] insannar, orbac]lar an]lrlar, l btn klerimiz dq anmakta
bulunrlar.
Anmak, an]lmaklar onnar mrn uzanmas]yd]r.

Dikat ku=ku;
allahl]k bk kurban.

kpr
5. Annad]n]z, ne beendiniz bizim eski gagauz ihtqrlar]n adetlerindn: m
Nein onnar al]=rlar dzm trl bk i=lr x=m, p]nar, kpr#
Onnar yaln]z bir ki=iy mi izmet ederlr#
Sizin kynzd dq var m] butrl an]lmak yap]lar] (p]narlar, x=melqr)#
Yaz]n onnar]n adlar]n] tefterleriniz.
Neyln an]lr sizin kynz#
Annad]n]z kyn hat]r yapan adamnar] iin.

40. Annatma tekstlerin kurulmas


Annatma tiptn tekstlr annadrlar olaylar], i=lemi s]raylan biri-biri ard]na. An-
natma tekst olur olsun lafetmk stilind ya artistik stilind.
Annatmak teksti dzler bir maasuz shemaya gr: tekstin ceketmesi, i=lemin
dn, sora ileri doorusu, taa sora kulmina\iyas], bitkid d i=lemin zlmesi.

1. A=aadak] teksti okuyun, onun iindekisini annad]n, tekstin plan]n] dzp,


tefterleriniz yaz]n.

ki kafadar
Vladi hem Miti renrdilr be=inci klasta.4 Onnar]n evleri1 y]raktayd]lar
biri-birindn, ama =kolada bu u=aklar her gn bilydilr. Tan]=t]yd]lar taa birinci
klastan, aan onnar]n rediciykas] oturttuydu u=aklar] yanna=]k ilerki s]raya. Miti
=kolada taa ilk gndn3 gsterdiydi kendisini a]k hem becerikli, Vladi sq biraz aar
ba=l]yd], ama usluydu. O renmekt kimi i=leri zorca annard] hem verilmi= =kola
i=lerini oya yapard] da, geeri kalmas]n deyni, hep bakard] kafadar]n]n tefterin.
Miti havezln yard]m edrdi Vladiy, nas]l becerrdi: verrdi, yazs]n ondan haz]r
hesaplanm]= davalar], kimi s]ra kendisi yapard] Vladinin i=ini.
rediciyka Mitiyi s]ka azarlard], neinki o hepsindn ileri klasta i=ini ba=ar]p,
ekedrdi =]marmaa. rediciyka annard], ani Mitinin Vladiy yard]m etmesi bu
=evik u=aa biraz usland]rard], da slediydi Mitiy, ani kafadar]n i=ini yapmak, ona
haz]r hesaplar] gstermk diildir haliz yard]m hem dq haliz dostluk. Vladiy lz]m
gsterm sade yolu, da o kendisi hesaplas]n davalar]n].
Miti annad]yd] rediinin nasaat]n], da kafadarlar ba=lad]yd]lar herkez kendi-
ba=]na taa isl renm. }kisi dq birtak]m notalar] kabledrdilar. }=lerini klasta

87
hem evd bil yapard]lar. +kolada renicilr may]l olard]lar Mitiyln Vladinin
dostluuna.

+evik u=ak emrek u=ak, =eremet u=ak;


i=lem deystvie, i=in ry=.

1. Kimi beendiniz Vladiyi mi osa Mitiyi mi# Nein#


2. Nein Mitiy kimr ker uroklarda takaza olurmu=#
3. Nas]l busoy iilik olur krlk getirsin# Slyin kendi d=nmenizi,
verin l bir rnek.
4. Nas]l annrs]n]z te bu sleyi=in maanas]n]: @Ku=lar belli umakta,
insannar da dostlukta.

2. Bulunuz bu tekstin stilini. Neredn belli, ki o artistik stilind#


3. Bulunuz da okuyunuz bu artistik tekstind @}ki kafadar@ onun eketmesini,
sora dnn, taa sora uzanmas]n], kulmina\iyas]n] hem zntsn.
4. A=aadak] teksti @Kirpicik@ okuyun, onu birka paraya bln maanalar]na
gr, paralara ad yaz]n. Sora uydurun sizin plan]n]z] a=aadak] dzlm= plannan.

Kirpicik
in-sabaalen benim yancaaz]mda kims k]m]ldatt] aalardan er d=mw=
yapraklar]. at]rdad] bir kuru dalcaaz.4 }=idildi f]=]rt]. Bn bak]nd]m da grdm,
ani iki ad]m a=]r] bendn kaard] krk, boz bir kirpi. Onun iinelerind2
vard] birka e=il, tombarlak almac]k. Kirpi girdi bk otlar alt]na da oka
vak]t orada e=indi, bezbelli, erle=irdi. Birazdana o ]kt] otlar iindn da gitti
nereyis kendi i=in. Tezd1 geeri dnd, getirerk bu sefer krk daa ar-
mutuklar]n]. Bir minut kadar kirpi =peli bakt] bana dooru, drp ka=lar]-
n], sora girdi kendi deliin. Aan ]kt] oradan, o gen bakt] bana kendi kk
gzeezlerinnn. Aan dbdz ayd]nnand], kirpicik geldi almaylan, yakla=t]
bana pek yak]n da sans]n pufurdad]. Bl o teklif etti beni, gideyim alma im.
Almalar durard] sapl] onun iinelerind3.
Ertesi gn hepsi enidn tekrarland]. Kirpicik sans]n yana=m]=t] ta=]maa bana
imeelik getirirdi ba alma, ba armut.
(. Zbana\kiyq gr)

Bu tekstt var maana pay], mikrotema, onu=tan, onnara ad


koyduynan, tekstin plan] te btrl olur:
1. Yaprak f]=]rt]s].
2. Nas]l kirpicik imeelik kendin haz]rlard].
3. Ertesi gn.

88
41. Obyekti yazdrmak
Yazd]rma tekstlerdq twrlw obyektlerin, naturada kartinalar]n n]=annar] a`]klanr,
adam]n, personajlar]n partretleri ya harakteristikas] veriler hem olu=lar]n twrlw
xzellikleri gxsteriler. Kullan]p twrlw dil kolayl]klar]n], bxlq tekstlerdq avtor laflan
yazd]rr insan], hayvannar], naturay], predmetleri h.b.
Yazd]rma teksttq gxsteriler, nesoydur, netwrwydwr bu obyekt.

insan] yazd]rmak: hayvannar] yazd]rmak:


simas], wzw-gxzw, bak]=], sa`lar], gxrwmw, gwwdesi, gxzleri,
sxzw, giiyimneri, harakteri burnusu (kalaa), derisi (twwsw),
(tabeeti), wrqq, boyu, xrwyw=w h.b. tabeeti h.b.
Yazd]rma tekst
naturay] yazd]rmak: predmetleri yazd]rmak:
hava (a`]k, yaamurlu, dwrwk, bu- gxrwsw, material, rengi, formas] (tom-
lutlu, `iskin), gxk, gwne=, bulutlar, barlak, kx=eli, uzun), yap]lmas] (kon-
aa`lar-`i`eklqr, dolayl]k, renklqr h.b. struk\iyas]), faydas], xzellikleri h.b.

1. Bulunuz a=aada verili teksttq obyektin yazd]r]lmas]n]. Slyin o obyekti,


s]ralay]n onun n]=annar]n].

Benim en sevgili oyuncaam


Ne islqqydi o vak]t, a`an bqn kw`wktwm! Ne =endim bqn hem ne k]smetliydim,
a`an kabledqrdim baa=]=! Anam sava=ard] sevindirmqq beni twrlw-twrlw i=lqrlqn.
A`an bqn tamannad]m be= ya=]m], benim duuma gwnwmq anam baa=lad] bana gxzql
bir ay]c]k. Bqn pek beendim ay]c]], `wnkw bqn onu benzedqrdim te o ayacaa, ani
gxrdwm benim en sevgili multiimdq Umka. Bqn onun da ad]n] koydum Umka,
da yalpak-yalpak deyqrdim ay]caa Umkac]k.
O biyaz benizdqydi, twwlwydw, bwwktw, benimnqn bir boydayd]. Ensesindq
baal]yd] pembq =irittqn gwl gibi bir bant. Bqn hep bakard]m, bozulmas]n o bant,
da dayma-dayma doorudard]m =iridi. Umkan]n gxz`eezleri karayd]lar, burnucuu
kop`ac]k gibiydi, aaz`aaz] da pemdqydi. Benim ay]c]]m twrkwcwk tq `alard], a`an
bast]rard]m onun arkas]na. Bqn onu pek koruyard]m.
Umka benim en yak]n dostumdu. Bwtwn maaledq en k]smetli duyard]m kendimi.
Hepsinq istqrdim gxstermqq, ne kqqmil oyuncaam var. Bir erq bqn onsuz gitmqrdim.
Oynard]m onunnan i`erdq dq, aulda da, sokakta da. Uyumaa da yatard]m sade
onunnan, sevqrdim onu, deyqrdim ona }i gecelqr!.

1. Ne i= i`in laf gider bu teksttq#


2. Belli edin sxz tipini hem kullan]lm]= sxz stilini. }nand]r]n kendizi.
89
3. Ka` paya var nicq bu teksti bxlmqq#
4. Paylar] uygun adlay]n, kullan]p teksttqn cwmleleri.
5. Verili plana bak]n, sizin plan]n]zlan uydurun.
6. Punktlar]n s]ral]]n] doorudup, uygun bir plan dwzwn.
7. Okuduktan sora plana gxrq teksti annad]n, takrir yaz]n.

Plan
1. Benim gxzql ay]c]]m Umka.
2. Umka benim dostum.
3. Sevgili baa=]= kw`wklwwmdq.
2. Okuyun a=aadak] teksti. Slyin, ne yazd]r]lr bu teksttq.

Anastas
Anastas hi alatlamazd]. O becerrdi kendi zanaat]n] aa ustal]]n]. Kollar] onun
kaaviydilr. Nacak hem rend onun elind sans]n kendileri i=lrdilr. Aular]nda
derisi etindi, nic ta=, iineyi sapla, batmayaceyd].
O balaband]. Sergendn lz]mn] i=lerini skemnesind otururkan, yukar] uzan]p,
alabilrdi.
}=ini yapard] oya, ama havezln hem ok ii. Bu adam ok lafetmeyi d sevmzdi.
Eer ona geln insannar ba=larsalar en alkamaa, o osaat deyrdi: @Ya, dostlar,
bitirin laf] da bakal]m i=imiz! ok laf dermendydir!
1. Teksti paylara bxlwn, plan]n] dwzwn.
2. Herbir pay] adlay]n.
3. Plana gxrq bxlwp teksti, tefterlerq yaz]n da abza\lar] gxsterin.
4. Kurup uygun plan, dwzwn bir annatma tekst da yak]n
senselerinizdqn bir insan] yazd]r]n.

3. Dwzwn ev hayvannar] i`in (sizin er tav=amnar]n]z ya keileriniz iin) yazd]rma.


Bu yazd]rmada uygun laflar] kullan]n.
4. Bir k]sa annatma sizin baalar]n]z iin ya ba=an]z iin yaz]n]z. Annatmada
yazd]rma elementlerini kullan]n.

42. Trl sz tiplerin bir tekstt kullan]lmas]


Annatma, yazd]rma, fikirlem sz tipleri siirek kullan]lrlar tekstlerd ay]r]-ay]r].
Onnar taa s]k kullan]lrlar yaratmalarda biri-birinnn baal]. Bu trl sz tipi olur
kullan]ls]n barabar yaz]da hem lafetmekt. Bir teksttq var nic olsun annatma hem
yazd]rma, annatma hem fikirlem elementleri.

90
Eer yaz]c]n]n varsa neeti, eksin okuyucunun bak]=]n] bir obyekt, ozaman tekstt
olur kullan]ls]n annatma hem yazd]rma elementleri kar]=]k. Tekstin bitkisind var
nic olsun fikirlem elementleri. Herbir yaz]da ya lafetmekt sz tipleri lz]m
kullan]ls]n lyln, uygun hem erindq.
Bl tekstlerd teman]n hem z fikirin aras]nda lz]m olsun baalant], bir taraf-
tan. }kinci taraftan, baalant] stilin hem sz tiplerin aras]nda, hem dq koyulmu= neet
lz]m s]raylan uzans]n, a]klans]n. Cmlelr tekstt lz]m olsun dooru dzl
hem s]k], logikal] baal] biri-birinnn.
1. Okuyun teksti. Belli edin sxz tipini hem kullan]lm]= sxz stilini.

Resimci
Resimci Gm=l molberti arkas]nda daa iin1 girdi. Gzd. Sar]lg]t hem k]r-
m]z]-sar] yapraklar taa hepsi d=memi=tilr. }lin lzgercik onnar] usulcuunnan
sallard] bitr gne=li gz havas]nda.4
Gm=l buldu en uygun k=eyi da kurdu molbertini, at] boyalar]n]. ~etkac]k
elind, o gzlerinnn aarard], ang] taraftan eketsin.
Birka saattan sora bn dq geldim Gm=lnn yan]na. O beni hi sans]n gr-
medi, okadar derin dalm]=t] i=in. Bn uzaktan bakt]m onun o resim bezin daay]n
bir k=esi art]k gemi=ti biyaz kiyada3.

Molbert resimcinin antas].

1. Kimin i`in laf gider bu teksttq#


2. Tekstin obyekti adam osa natura m]#
3. Ang] sxz tipleri burada kar]=]k#
4. Bulun annatma elementlerini.
5. Bulun da s]ralay]n yazd]rma elementlerini.
6. Ang] sxz stilindq yaz]l] bu tekst#
2. A=aadak] teksti okuyup, koyun ona ad. Dwzwn plan, bxlwn abza\lara da yaz]n
tefterq. Doldurun teksti uygun hem yak]=]kl] cwmlelarlqn. saak
I kvrak
Gugu= okadar gzldi! K]vrak kafac]]nda vard] tarac]] hem b. Boynusunda en-
sesindn s]rt]na dooru tlr ate= gibi yanard]. Kuyruunu o yayard] geni= sprg gibi
dq srrdrdi erd. Ama nas]l guurdard] o! Uup saak stn, orada iildip-kald]rard]
kafas]n], sans]n mitani yaparak, gezinirdi br gugu=lar]n yan]nda, =i=irrdi gu=as]n] da
]karard] trl seslr. }lktn @vak]r-vak]r@, sora @gu-gu-gu-u-u-uu@, uzad]p-uzad]p
sesini, dnrdi bir oyan], bir buyan]. Sonunda, kald]r]p kafas]n], bitirirdi trksn,
nic s\enada bir artist.
91
1. Bu tekstin nesoy harakteri var# Ang tiptqn bu tekst#
2. Ang cwmlelerdqn belli olr yazdrma# Okuyun yazdrmal cwmleleri.
3. Annatma elementlerini okuyun.
4. Ang sxz tipi tekstin temelindq# Nein olq sayrsnz#
3. Okuyun teksti da adlay]n. Kendiniz son pay]n] dw=wnwn. Dwzwn tekstin plan]n]
da yaz]n tefterq.
Bn koyduydum neetim leyim, nekadar h]zl] kaabilecm. ltm bizim
auldan ikinci at]raadan be=z metra, koydum orada n]=an erin bir ta= da, bak]p
sekundomer, kopettim.
Bakr]m, benim yan]m sora kar bizim kara kpeemiz dq. O sans]n al]nm]=t]
benimnn yar]=maa. O kara sivri gzlerinnn, bana bak]p, uzun ayaklar]nnan at-
layarak, nmd kaard]. Bendn ok taa h]zl] eti=eceydi at]raa, ama istemzdi
bendn uzaa ay]r]ls]n da braks]n beni ok geerid.
(Sonunu yaz]n)

1. Tekstin avtorunda ne neet var#


2. Ang tiptqn bu tekst#
3. Ang cwmlelerdqn belli olr annatma#
4. Annatma elementlerini okuyun.
5. Baka sxz tipindqn bu teksttq var m elementlqr# Okuyun
yazdrmal cwmleleri.
6. Ang sxz tipi tekstin temelindq# Nein olq sayrsnz#

4. Okuyun teksti. Ang sz tiplerindn elementlqr kullanlr# Var m] bu tekstt dialog#


Annad]n, vard]r m gxrdwwnwz, nicq yaamur geler. Sralayn yaamur nannarn.

Yaamur nannar
Yaamurlan trl inann] n]=annar baal]. Gn buluda kau=r, ttn er yay]lr, k]r-
langalar a=aada ur, aullarda horozlar vak]ts]z ter, bulutlar gkt uzanrlar
hepsi bunnar yaamura kar=], yaamurun n]=annar]. Ama hemen yaamurun nnd,
makar ki bulutlar taa sarmad]lar gk, duyulr taa belli-belersiz nemniin solumas].
O, olmal], ekiler oradan, nered art]k yaamur yaad].
Ama te art]k ba=lr at]=t]rmaa ilk damnalar. Halk laf] @at]=t]rr@ isl gsterer
yaamurun peydalanmas]n], aan taa siirek, bk damnalar brakrlar tozlu yollarda
hem evlerin rtlerind kendi izlerini.
Sora yaamur h]zlanr. Taman te ozaman ]kr fas]l bir koku topraktan, ang]s]
henez y]sland] yaamurdan. Bu koku ok tutmr. Onu dii=tirer ya= ot kokusu, ang]s]
taa pek keskin kokuydur.
Nas]l da olsa yaamur bk m, kk m, onun ba=lant]s]nda insan deer yalpak:
@Yaamurcuk, yaamurcuk geldi@, @Yaamurcuk otlar] y]kr@ (K. Paustovskiy gor)
92
5. Bu tekstin ad] hem onun z fikiri uygun mu# Annad]n onnar iin. Yap]n bu
tekstq analiz: a`]klay]n tipini, stilini, temas]n], xz fikirini, dwzwlmesini h.b.

43. Tekstq analiz


Bir tekst analiz yapmaa deyni, onu okuyup, lz]m slem:
1. Onun temas]n], z fikirini, tipini (annatma m], yazd]rma m], fikirlem mi).
2. Eer tekstt varsa w` tipin dq elementleri, ozaman lz]m bulmaa, ang] tip
temel olr, ang] tip taa ok kullan]lm]=.
3. Bulmaa tekstin stilini: lafetmk mi, bilim mi, artistik mi, publi\istik mi, ofi-
\ial izmet stili mi.
4. Bulmaa, eer varsa, monologu ya dialogu.
5. Bulmaa tekstin olaylar]n], personajlar]n], slem, uyr m] tekstin ad] onun
iindekisin.
1. A=aadak] teksti @Horoz@ okuyun. Annad]n onun dwzwlmesini. Nesoy sxz tipleri
burada kar]=]k# Kurup tekstin plan]n], yaz]n teflerq.

Horoz
Bizim horoz pek gzldi. Onun ensesi doz-dolay k]zarard], sans]n asm]=t]lar
boynusuna k]rm]z] sedef. Boz arkas]nda ufac]k, biyaz benekleri vard], gr kuy-
ruunda gzl dururdu onun uzun, tombarlak kara-maaviy bakar tleri.
Ama ne kmil sesln o kar=]lard] sabaay]! }lkin dam]n iind i=idilirdi onun
kanatlar]n urmaklar]. Sora horoz etin, sek sesln ekettirrdi trksnn bir
pay]n]. Trknn ikinci pay]nda onun sesi inrdi a=aa, @ku@ sesi yava= ]kard], ama
o onu uzadard] kendi @ku-ku-ri-gu@ trksnnn.

Benekleri tombarlak biyaz]klar].

2. A=aadak] teksti @Kaazlar iin@ yaz]n, annad]n, ang] sz tipind o yaz]l]. Var
m] sxz tiplerin kar]=mas] burada# }nand]r]n.
Kaazlar iin
Kimisin kimr ker deelr: @Ahmak, nic kaaz...@ P]ksa ku=lar aras]nda kaazlar
en ak]ll]yd]r bu dnned.
Kaazlar tan]yrlar ev saabisini onun ry=ndn. Deyelim, geler orbac]
neredns gecenin bir ge vak]d]nda kendi evin.
}=idiler rmesi sokakta, o yakla=r portaya, ar onu, kapr, girer auluna
kaazlar susrlar, sans]n onnar hi yokmu=. Ama aan bir yabanc] insan girer aula
kaazlar osaat bir bk grlt kald]rrlar: @Ga-ga-ga! Ga-ga-ga! Acaba, kimdir
bu yabanc] biz gelmi=#@
(A. }. Kuprinq gxrq)
93
3. Okuyun teksti. Temas]n] hem xz fikirini belli edip, adlay]n onu. Verili shemaya
gxrq tekstq analiz yap]n.
Bizim ev durr yama`ta. Bqn birinci klastayd]m, a`an diktiydim bu rqbinac]]
sokakta tokat`]]n yan]na. Bwwdw rqbinac]k hi` denqmedim. Ama unutmr]m
da onu. Yaz]n, evdq bulunarkan, her hafta birqr-iki=qr kazan su =indi da kxkwna
dxkerim. O da bana bor`lu kalmr: y]l-y]ldan bwwyer, dallanr, gxzellener.
Gwzwn, kar=] yama`ta baalar] bozarkan, bizim evi pek kolay bulmaa. Yan]m]zda
rqbinac]k o k]z]l salk]mnar]nnan nicq fener durr, bizim evi gxsterer.
(K. Vasiliogluya gxrq)
1. Kiyat tkenind lafederlr. Okuyun da bu sz harakteristika verin.
Zaman hayr olsun!
Hayr olsun, kzlar-ocuklar! steersiniz almaa m biey# Buyurun!
Bn istrdim alaym sizdn bir kiyat, nered Kongaz kyn istoriyas yazl.
Var m sizd o#
Da, o kiyat vard, ama satld. Yazk, ama indi yardm edmeyecm sana,
kzaazm!
Bn d isteerim soraym, Tomayn istoriyas iin kiyat var m#

1. Nered, ang durumda sz gider#


2. Ka kii sz katlr#
3. Butakm formada sz nesoydur#
4. Nesoy etiket kurallarn lafedennr kullanr#
5. lerledin bu szlemeyi da rollara gr diri dialog hesabnda
gsterin.
6. Sizin kynz iin var m kiyat, trk# Annatma formasnda
doludan aklayn bunu.

TESTLQR
1-inci test. Nered lafetmk stili kullanlmr?
1. Sokak lafetmesind. 2. }er konu=mas]nda.
3. Dostlar]n szle=mesind. 4. Gazeta yaz]lar]nda.
2-nci test. Aaadaklardan angs diil kiyat stillerin blmndn?
1. Billim stili. 2. Artistik stili.
3. Ofi\ial-izmetilik stili. 4. Lafetmk stili.
3-nc test. Nasl olur dzlsn obyektin yazdrlmas?
a) Verilsin obyektin temel n]=annar].
) Slensin obyektin ad].
b) Slensin, nic hem nered i=lem gider.

94
Tema 7.
KASABA HEM ONUN ANILMI
GRMN ERLER
Leksika

1. Yukark] resim bak]p, yaz]n k]sadan bir tekst @Gagauz Erin ba kasabas]@.
Kullan]n teksti Komrat kasabas].
2. A=aadak] teksti @Komrat kasabas]@ okuyun, onun iindeliini annad]n.
halk
Komrat kasabas seimnr
Var Gagauziyada birka kasaba, ama onnar]n1 aras]nda Komrat ay]r]lr. O
bn gagauzlar]n Avtonom blgesinin ba= kasabas]yd]r. Komratta irmi edi bin
insan ya=r2.
Komratta bulunr Gagauziyan]n Ba=kanat].4 Hep bu kasabada toplanr Gagauz
Erin halk deputatlar]. Onnar ya=amakta serbest seimnerd ay]r]lrlar da dzerlr
@Halk Toplu=unu@. Bu Toplu= Gagauziyan]n en sek buyurucusu, o kabul eder
erindeki kanonnar]. Onu=tan onun evinin stnd hem Ba=kanat]n evind saurulr
Gagauz Avtonom blgenin bayraa.
Bk Vatan cengindn sora Komrat kasabas]n]n z ba=lad] dii=ilm. Onun
=ekilini kmil, k]vrak binalar, evlr gzellettilr. Eni zavodlar, fabrikalar, tken-
nr, al]=-veri= merkezleri, trl ya=amak yap]lar] kasabay] donatt]lar. Kasabada
95
industriya zonas] kuruldu: demir-beton zavodu, ekmek kombinat], konserva zavodu
hem taa ok ba=ka fabrikalar. Komrad]n elektrik merkezi kendi =afklar]n] verer diil
sade Bucak taraf]na, ama ba=ka a=]r] devletler dq.
Pek meydann] kasaban]n3 poliklinikas]. Burada var nic bir gnd bin insan
kabul etsin, ilalanmak pro\eduras]n] yaps]n.
Komratta trl merakl] erlr var: kasabay] gzelleder onun orta erind bulunan
sek klisq, onun yan]nda eil park hem meydan. Komrat oktan oldu Gagauziyann
bir bilim, wwretim hem kultura merkezi. Burada 1991-inci ylda kuruldu gagauzlarn
ilk wwsek kolas Komrat devlet universiteti. Bu universitettq wwrenerlqr diil sade
Gagauziyadan, ama bwtwn Moldovadan gen olannar hem kzlar. Diil uzakta bulunr
M. Cakirin adna pedagogika koleci.
Kultura tarafndan da Komrat pek anlm. Kasabada var resim galereyas, twrkw
hem oyun ansamblileri @Kadnca@ hem @Dwz ava@, muzka kolas, P. Draganovun
adna regional biblioteka h.b.
Burada ok y]l oldu muzey al]=r, nered var trl eksponatlar Bucak taraf]
iin hem onun istoriyas] iin.
Komrat bwwler, dwzwner, gagauzlara deyni o bir beenilmi=1, sevgili kasaba.
Komrat iin trl legendalar slener, trklr al]nr, =iirlr yaz]lr. Komrat art]k
btn dnned biliner.

Ba=kanat zaabitlerin evi;


=ekili z, grm;
binalar bk, meydann], k]vrak evlr.

3. Slyin kendi bak]=]n]z]: nein


Komrat kasabas] art]k biliner btn
dnned#
Annad]n Komrad]n merakl] erleri
iin. Ne var nic gsterm bu kasaban]n
musaafirlerin#
Var m] gittiiniz Komrada# Gittiysy-
diniz, annad]n]z, ne taa grdnz orada#
Ne okudunuz ba=ka kiyatlarda yada
gazetalarda Komrat iin#
4. Sn ang] kasabada yada kd ya=rs]n# Annat kendi yasamak erin iin.
5. Saa tarafta bulunan resim bak]p, cuvap verin a=aadak] soru=lara:
meydannar
muzeylr
Nein Ki=inxva deerlr, ani o Moldova Respublikan]n ba= kasabas]yd]r#
Onun bwwk sokaan ad] nic# Neyi hem kimi var nic grm bu sokakta#

96
Nered bulunr +tefan el Marenin monumenti#
Ki=inxv kasabas]n]n en bk meydan] neredydir#
Annad]n Ki=inxv kasabas] iin, kullanarak te bu laflar]: Millet Toplant]s] Bk
meydan], Opera hem balet teatrusu, kinoteatrular, muzeylr, universitetlr,
parklar, wwsek, gzl kasaba hem ba=ka.
7. A=aadak] dialogu ilerledin, annadarak kendi kasaban]z i`in.
Mi=a, sn nered ya=rs]n#
Komratta.
E, senin batn#
Ki=inxv kasabas]nda.
Sn var m] gittiin Ki=inxv kasabas]na#
Yok taa. Bn bu yaz]n oray] gidecm. E, sn nereyi yaza gidecn#

44. Gagauz dilinin leksikas


Leksika dilin sxz zenginnii, zebillii.
Gagauz dilin leksikas]na girer lafetmekt hem yaz]da kullan]lan hepsi laflar.
Leksikan]n var temel fondu. Bu fonda girer te o kk laflar, ani kullan]lrlar
hergnk ya=amakta, ang]lar]nnan bizim dilimiz ay]r]lr ba=ka dillerdn. Bu laflar
say]lr gagauz dilinin zw, temel laflar]. Onnarn taa oyu bir k]s]mn]: git, al, gez,
ev, ot, di=, ok.
Temel laflardan kaar, leksikaya girer kimi eni laflar da, kimi komu=ulardan,
yabanc]lardan al]nma laflar da.
Arab hem pers dillerindn al]nma laflar: ate=, adam, adet, aalem, asker, vatan,
dnn, zaamet, insan, kal, kurban, laap, maal, haber, hava, =arap, maavi,
sabaa, memleket, millet, milli, serbest hem ba=ka.
Bulgar dilindn gemi= gagauz dilin te bu laflar: mamu, tt, baka, bat,
uyu, iu, kaku, bul, lel, kira\a, ddu, babu, unuka.
Romn dilindn al]nma laflar: plainta, h]rle\, mamaliga, pap=oy, furkuli\a,
gu=a, balan, paraliya hem ba=ka.
Grek dilindn al]nma laflar: ayazma, klis, yortu, vaatiz, stavroz, panay]r,
karanfil hem ba=ka.
Rus dilindn gemi= gagauz dilin te bu laflar: taliga, svatu, kloka, krivat,
kuhnq, dever hem ba=ka.
Bundan ba=ka, gagauz dilind dz ara peydalanr eni laflar (neologizmalar),
onnar literatura dilini tamannr eni terminnrln. rnek: kosmos, uak, sayfa,
=iir, televizor, radio, buz dolab], gimnaziya, kompyuter, internet, halk, serbest,
girgin, kahraman, personaj, =ann] hem ba=ka.
Gagauz dilind var siirek kullan]lan laflar (arhaizmalar) hem dialekt laflar].
Arhaizma xrnekleri bunnard]r: ahenk, dven, gzer, oka, ar=]n, m]h h.b.
97
Gagauz dilinin leksikas]n] shemada var nicq gxstermqq butak]m:

N L E K S } KA M A A N
L AFI ASI
omonimnqr sinonimnqr
`okmaanal] antonimnqr
laflar
zanaat`]l]k sxzleri, frazeologizmalar
dialekt laflar]
LA

I
xz laflar, eski laflar,

S
FL A
AR al]nma laflar neologizmalar N M
IN A
KUL L D AL
A N I L M A S I, P E Y

Tutunuz akl]n]zda! Al]nma laflar]n taa oyunda vokal garmoniyas] bozulr.


rnek: kiyat, insan, krivat, semika, koliva, anteri, biyaz, bul hem ba=ka.

Kahraman geroy;
girgin kaavi, kuvetli, korkmaz;
=ann] tan]nm]=, an]lm]=;
serbest bol, kendiba=]na;
gzer kalbur;
ar=]n l l;
m]h odun enser;
urum grek; surata kuma, dru=ka.

1. A=aadak] laflar] iki direcqq yaz]n, annad]n, ang]lar] xz gagauz laflar], ang]-
lar] da ba=ka dillerdn al]nma laflar. ba
kr
Ekmek, tuz, buz, ta=, su, st, puluk, ot, ate=, dn, urum, ikram, mezar, demokra-
tiya, telefon, film, k]r, daa, gk, oru, vaatiz, devlet, torba, teklif, musaafir, di=,
ka=, ba=, y]ld]z, dk, z, kes, koy, al, git.
2. A=aadak] laflar] tefterler yaz]n, eni hem eski laflar] ayr gxsterip ay]r]
direciklerdq.
Gn, len, kl, avaz, gme, sebep, tamah, hamel, brigada, traktorcu, buz
dolab], =ofer, mehanik, at, kara, sar], e=il, dut, armut, tokat, varmaa, gitm, uak],
agronom, arkada=, arheolog, astragan, kosmonavt, astar, a=], fren.
98
Avaz eho;
gme kuan yuvas];
sebep priina;
hamel pek s]k], doymaz almaa;
at beygir;
varmaa gitm;
arkada= kafadar;
a=] imekleri yapmaa biln;
fren tormoz;
astragan karakul.

3. Yukark] laflarlan avaz, sebep, hamel, at, varmaa, arkada=, a=], astragan,
fren dzn lafbirle=mesi, yaz]n onnar] tefterler, bakarak rn. rnek: avaz
avaz] i=itm.
4. A=aadak] ba=ka dillerdn al]nma laflara hem katl] laflara urgular] erle=tirin,
yazp onnar alfabet sral]]nda. dnn
kaavi
Soba, baka, tt, kaku, draginku, unuka, daskal, devlet, ayl, sayfa, asker,
zaamet, insan, hava, cendem, =eytan, eni=t, kaynata, kaynana, aga, karda=, k]z-
karda=2, biblioteka, bomboni, herzaman, osaat1, otak]m, otrl, busoy, nesoy,
butrl, herbir, birka, biraz, tnda, tgn.
5. Cwmleleri yaz]n tefterq, bulup hem gxsterip al]nma laflar], arhaizmalar].
Tren eti=ti Besarabkaya. Te p]slad] m]yaklar, da tren durup-dondu garada. Kol`i
kapt] iki bwwk valiza da yan-yan gxtwrdw onnar] `]k]=a dooru. 2) ~ok kerq bu toprak
bereketi verer sana iki elinnqn, ama kimi kerq payla=t]rr onu gramnan... 3) Galq
ay]r]ld] suratalar]ndan hem dostlar]ndan da gitti wwrenmqq Ki=inxva. 4) Sak]-
narak, lomcaazlan tr]kladarak xnwnw, Dimu aga ay]r]ld] gxlwn ortas]na dooru. O
korkusuz bast] buza, ani biraz `at]rdad], ama k]r]lmad]. 5) }ki gwndqn sora kouyp
torbalar] taligaya, yap]p bojilerimizi, yolland]k Kaula. Gidirik bwwk komfortlan.
Bizi gxtwrqrdi Hac] dqdu iki kara zabun beygirciklqn. 6) Karda=lardan en bwwyw,
Vasi batimiz, gxzql bir `ocuktu, kqqmil hem becerekli futbolcuyd]. 7) Stolovada
koydular xnwmwzq w`qrwz gram ekmek, birqr `anak faswlq `orbas], iki ka=]k ka=a
malay dar]s]ndan hem birqr f]lcan `ay. 8) Y]s]dard]k camal] sazlan, ani getirqrdik
bir bu`uk kilometra s]rt]m]zda =koladan, dw=erqk hem doldurarak kalu=lar]m]z]
kaarlan. 9) +ofer sap]tm]=t] kendini ma=inadan bir tarafa, ki birkimsey onu gxrmesin.
10) Ey, bulwlar, aalamaklan ba=a `]kamayacez. Hadi `alal]m bir twrkw da biraz =en-
nenelim! 11) Wkledip ma=inay] 1500 bo= eni `uval hem kald]r]p oray] lisapedimi,
bqn dq t]rmand]yd]m kamiona.
(S. Ekonomova gxrq)
99
45. Dialekt laflar]
Gagauzlar ya=r Moldovan]n wwlen taraf]nda Bucakta. Kimi gagauz kwwleri
en a=aada, kimileri Bucaan duu taraf]nda. Onnar]n ana dili gagauz diliydir.
Gagauz dilinin temelini dwzer cwmnq kullan]lan laflar, ang]lar]n] hepsi gagauzlar
birtwrlw sxleerlqr hem birtak]m anrlar. Deyecez, laflar] gxk, ana, lwzgqr, imqq,
tuz, su, inek, gwne=, kara h.b. hepsi gagauzlar islqq bilerlqr hem birtwrlw annrlar.
Ama kimi kwwlerdq insan kendi lafetmesindq kullanr xlq laflar], ani sade onnar]n
kwwywndq yada onnar]n dolay]nda anna=]lr. Bxlq laflar dialekt laflar] say]-
lr: ayne (ayna), pa`ora (pa`avra), bah`e (ba=`a), ben (bqn), salata (h]yar) hem
ba=ka.
Makar ani gagauzlar]n ya=amak erleri diil okadar uzak biri-birindqn, ama gagauz
dilindq belli Valkane= dialekti gem Komrat-~ad]r dialekti.
Valkane= dolay]n hem Avdarma kyn dialektindq kimi laflar kendiyc sle-
niler: gidiy, yaz]y, otur]y, evde, size, bahce, buura, s]ra hem ba=ka.
ad]r hem Komrat dialektindq hep bu laflar] sleerlr ba=ka trl: gider, yazr,
oturr, sn, bn, evd, soba, ba=a, kurkan hem ba=ka.
Bir i= paal], ki her tarafta gagauzlar, ang] dialektt dq lafetselr, biri-birini
gzl annrlar. Onu=tan olur dem, ki ana dilimiz bir btn dildir, ang]s]n]n
var kendi yaz]s], dooru yazmas] hem okumak kurallar]. Hem o git-gid hep taa
zenginneer da girer literatural] dillerin aras]na.
Gagauz dilinin literatura hem yaz] normas]n] kurmakta temel koyuldu Komrat
hem ad]r dialekti.
~ok zamannar yann]= say]lard], ani gagauz dili dq bir ba=ka dilinin dialektiymi=,
ama bu yann]=l]k =indi art]k dooruduldu. Gagauz dili kendiba=]na bir dildir. Onun
var kendi gramatikas], yazmak kurallar] hem kendi dialektleri.

Buura kurkan;
s]ra pener =i=esi;
eteklik yubka;
baht k]smet;
salata h]yar;
morkva morkova;
camal soba.

1. A=aadak] cmleleri yaz]n, onnarda dialekt laflar]n] bulup, altlar]n] izin:


au
ac
1. Mani al]y ya= abay] da koy]] onu camal]n stn kurutmaa. 2. Bir aucu, saz-
l]klar]n iind gezrken, grii bir yaban rdii rdeciklrinnn. 3. Aan sabaaln
ok uyrs]n, iki baht]n biri olur: ya h]zl] haz]rlan]p, dostlar]nnan bil uroklar]n
100
eketmesin eti=tirecn, yada o gn =kolaya hi gitmeyecn. 4. Ben size gitm
bn istmeerim. 5. Bu adam gcl topallayarak gideyor. 6. Ac] salata im olmaz.
7. Auldan sar] morkuli hem e=il suan ]kard]k. 8. Balaban, biyaz kartoli ieklerini
bceklr eti=tirmemi= im. 9. Bana diktirdilr eni eteklik.
2. Sizin kynzd lafetmenin dialektlerinnn be=r cml yaz]n, sora, onnar],
okuyup, doorudun literatura formas]na.
3. A=aadak] cmleleri yaz]n, dialekt laflar]n] bulun, onnar]n altlar]n] izin;
dialekt laf]n literatura formas]n] slyin.
1. Anam sofray] kald]rd], inileri s]cak suylan y]kad]. 2. Krk grnmz camal
bk iersini isl y]s]d]rd]. 3. Penerenin s]ras]ndan gne= urdu ieri. 4. O k]rm]z] al-
may] al]y elin da veriy dostuna. 5. Komu=ular]n u=aklar] dar sokac]ktan gidii =kolaya.
6. Sen bize bn gelecn mi# 7. Salata toomnar] aprel ay]nda er ekiler. 8. Or]y
olmaz gitm! 9. Kk k]zaaz anas]n]n kucaanda oturuyor.
4. Okuyun teksti. Dialekt laflar]n] bulun, onnar]n laflar]n] literatura formalar]
n] sxlqyin. Dialekt laflar]n sxz pay] olduunu belli edin, ay]r] direciklerq yaz]n.

Tudorka
Bir vak]tlar varm]=, bir vak]t yokmu=. Ya=arm]= bir kwwde bir k]z`aaz. Ad]n]
koymu=lar Tudorki. Anas]nda-bubas]nda o birmi=, `ocuklar] yokmu=.
Ge`iy vak]t, k]z bwwyiy. E, te bu vak]t o kwwden alarm]=lar `ocuklar] slujbaya,
armataya. Ang] adam]n da yokmu= oolu, alarm]=lar adam] kendini.
Baba, deyiy k]z, senin erine ben gidecem. }` kah]rlanma, epsi islqq olacak.
Yapt]r bana bir kat ruba, `ocuk rubas]: k]rk ilmqq iliklensin, k]rk ilmqq de `xzwlswn.
Em alas]n bana bir biigir, da ben gidecem atl].
Bubas] yapt]r]y ona bir kat ruba. Giiniy k]z da, pinip biigire, yollan]y atl].
(Masaldan bir par`a)

46. Laflarn maanalar. Birmaanal hem okmaanal laflar


Laf neyi gsterirs o onun leksika maanas]yd]r. Laflar birmaanaylan hem
birka maanaylan olur.
okmaanaylan olan laflar say]lr okmaanal] laflar.
Birmaanaylan olan laflar say]lr birmaanal] laf.
rnek: okmaanal] laflar: kiyat 1) odundan yaplma material, angsn yazmaa
yada baka ilqr iin kullanrlar: yazmak iin kiyat, kiyat para, kiyat atmaa;
2) bireri dikili tiparlama kiyat sayfalar]: kola kiyad, kiyat okumaa, oksayfal
kiyat;
3) birkimseyq yazl danmak: kiyat kabletmqq, dostuna kiyat yazmaa;
4) bilgi, gramota: kiyat bilmqq, kiyat bilqn;
5) oynamaa kiyat (karta): kiyat (kiyatk) oynamaa.
Birmaanal] laflar: kwp bwwk wwsek toprak kap. Bor kurmaa kwp.
101
1. Yaz]n, a=aadak] cmlelerd okmaanal], dii=ili maanal] hem birmaanal] laflar]
bulun, o laflar]n altlar]n] izin, maanalar]n] annad]n. lard
gidnnr
1. Bu eski wwsek ak kavaklar kw`wklwwmw akl]ma getirderlqr. ~=medn
yava= akar suya dedim: @Ak, sucaaz]m, ak!@ 2. Mamu s]marlad] bana bir
`anac]k faswlq ay]rmaa da kaynatmaa. +kolay] taa bitirmediynqn, wwreni-
cilqr ay]rrlar kendilerinq zanaat. Gagauziyada herbir kww Halk Toplu=una
birqr deputat ay]rr. 3. Aar hastal]ktan malimiz ila`lar]n yard]m]nnan al]=t]
da =indi ii duyr kendini. Kim isteer saal]]n] kaavilemqq, lqqz]m al]=s]n suuk
suylan y]kanmaa. 4. Ay =]lard] gn gibi. Bir ay geti, nas]l gr=medik.
5. Dostum gn a=]r] gelrdi biz. A=]r] kdn musaafirlr yortuda yoktular.
6. Ge`qn y]l gwzwn suuklar erken bast]lar. Otlar i`indq gezqrkqn yalnayak, `ocucak
bast] kupriva wstwnq. 7. Bu kiyatta ka annatma var# Ka benim yan]mdan! 8. Tu-
ristlqr istedilqr pinmqq bir dik bay]r]n tepesinq. }stqrsqn kxrpq aa` islqq kxkle=sin,
fidannar] gwzwn dik. 9. Glmeem en diktilr. En kk parmaam] eldivenin
iin sokamazd]m. 10. Di= ac]s]na zor dayanmaa. Sarm]sak di=i dq bir ilatr.
11. Bizim klastan arkada=]m]z art]k dooruldu hastal]ktan da her gwn gezer =kolaya.
Alt]nc] uroktan sora wwrenicilqr `]kt]lar =koladan da dooruldular evq. 12. }iri
aacn meyvas tatl. En iiri teneleri ayrdk toomnuk iin.

Ak biyaz;
iiri aa buruk aa;
iiri ten bk ten;
ten booday tenesi.
2. A=aadak] teksti @Olac]klar@ yaz]n, birmaanal] hem kimi okmaanal] laflar]
bulun, onnar]n altlar]n] izin. }lerledin teksti da annad]n, nicq Soni u=aklara olac]k-
lar] gxsterdi. Yazd]r]n olac]klar].

Olacklar
Bizim kei bu ilkyaz]n enikledi iki olac]k.4 Onnar kktlr, ama pek gzldilr
hem yava=t]lar. Birka gn bizim ierin k=esind durdular. Benim k]zkarda=]m
Soni ikinci klasta rener. Geldii gibi =koladan3, o olac]klar]2 doyurr, aa durmas]n-
nar deyni, sora o bu kk keiciklrln oynr. Gezdirer onnar], al]p kucaana, sever.
Soni pek istrdi als]n olac]klar] =kolaya, ama mamu dedi, ani olmaz, neinki
keiciklr =kolada engel edr renm!
U=aklar istrs, s]marlad] mamu, gelsinnr dq bizd evd olac]klar] grsn-
nr, sevsinnr.
Acaba, ka ki=i gelecek biz# sordu Soni.
3. A=aadak] verili laflarlan kurun lafbirle=mesi yada cml, nered gen bu laflar
olsun, ama onnar]n maanalar] ba=ka trl olsun: dii=ili, k]yna=. Lafbirle=melerini
yaz]n, kullanarak rn.
102
Ta=, ac], derin, glm, ate=, bozuk, bulmaa, ta=]maa, umaa,
rnek: Evelki eski kasabalarda yollarda ta= dx=eli. O hi bir ta= ta annamad],
ne okudu kiyatta.
4. A=aadak] teksti @Fidan dikmekt@ yaz]n, cmlelerdq subyektleri hem
predikatlar] bulun, onnar]n altlar]n] izin.

Fidan dikmekt
Biz reneriz be=inci klasta.4 Bu ilkyaz]n btn klas]m]zlan fidan diktik.
redicimiz1 haz]rlam]=t] kk fidanc]klar]. O gn hava s]cakt]. Bn hem kafa-
dar]m2 Radi kuyu kazd]k.
K]zlar p]nardan3 su ta=]d]lar. Sora hepsimiz kuyucuklara fidanc]klar] gmdk.
Klas]m]zda herbir ki=iy diktik birr fidan. Hepsi tutulsunnar deyni, biz onnar]
koruyacez, kklerin dayma su dkecez.
5. Yaz]n]z k]sadan tekst ana taraf] iin, a]klay]n te bu temalar]: @Anaya hem
Vatana can]m] da kr verrim@, @Vatandan gzl er dnned hi yoktur@. Tekstlerd
kullan]n]z kimi ok maanal] hem birmaanal] laflar].

47. Sinonimnr, antonimnr, omonimnr


Birtak]m yada yak]n-yak]n maanal] laflar sinonim say]lr.
rnek: ta= kanara; gezm rm; slem dem; kantar eki; pak
temiz; girgin rekli, k]yak; i=i al]=kan.

Birtrl yaz]lan laflar, ang]lar]n maanalar] ba=ka-ba=ka, omonim say]lr.


rnek: aa (fidan), aa (imemi=); gl (iek), gl (sevin); kr (grmz), kr
(kesmeer); dil (gagauz dili), dil (aaz]nda).

Kar=] maanal] laflar antonim say]lr.


rnek: kara biyaz; yava= h]zl]; kk bk; gec gndz; yaz k]=;
amaa kapamaa; =m y]s]nmaa; ya= kuru; derin sua; buruk uz.

1. A=aada laflara bulunuz sinonim da onnar] `iftlqn yanna=]k yaz]n]z tefterleriniz.


evel beygir direk
varl]kl] dart w=wmqq
gitm sus ta=
ya=l] ya=amak `]b]k
endel dooru k]yak
2. Kendiniz sinonim laflarlan dzn cml. Cmleleri tefterleriniz yaz]n]z.
3. Okuyun cmleleri. Ang] laflara uyacek, bulun sinonim, omonim hem antonim,
sora onnar] yaz]n]z tefterleriniz, a=aadak] rnekleri kullanarak.
103
Yalpu yamac]nda obannar dzm= bir perd koyunnara.4
Bizim penered var tanteli perd. mr
gnnr
Kurunun yan]nda ya= ta yanr.
Kim sz verer, o laf]nda lz]m dursun.
Aulun direkleri uz koyuluydular.
Daalar bizim bk zenginniimizdir.
Yaz vak]d]n] hepsi sever.
Duvarda saat hi durmr, gider, bizim mrmwzw ler.
Yava= i=leyecn, az kazanacan.
}lkyaz]n havalar y]s]nd], gnnr uzad].

rneklr: perd koyunnara aul;


perd penerey asmaa;
sz laf (sinonimnr);
kuru ya= (antonimnr).

4. Yaz]n cmleleri tefterleriniz, cizerk o maanayca benzeyn laflar]n altlar]-


n] hem a]klayarak, neyln benze=erlr hem neyln ba=kalanrlar o laflar.
1. Katinin bakas] i=leer k]rda, ama mamusu al]=r ba=ada. 2. }nsannar topla-
nard]lar kyn meydan]na. 3. Kllr lz]md] ay]rs]nnar kendilerin oban
hem s]]rtma. 4. Gdclerdn istenrdi sade al]=kann]k hem hayvannar] sevmk.
5. U=aan kesin batm]= kelek, da o ba=lam]= aalamaa. 6. Biraz s]zlad]ktan
sora u=ak uslanm]=.

48. Neologizmalar hem arhaizmalar


Herbir dil erind durmr. O geni=lener, enilener, ya=r l, nic ya=r o dili
kullanan halk. En pek belli olr dii=ilmeklr dilin leksikas]nda, laf zebilliind. Bilim
hem tehnika geli=mesinnn girer dil eni obyektlerin adlar] da. Deyelim, televizor,
traktor, kosmos, kompyuter, internet onnara koyuldu ad, da peydaland] eni laflar.
Dild eni peydalanan laflara deniler neologizma.
Gagauz dilindq neologizmalar: uak, buz dolab], ders, kombayna, pat]rdak,
Vatan, bilim, =air, li\ey, =iir.
Neologizmalar var nas]l gelsinnr yabanc] dillerdn yada dilin kendi
morfemalarndan dzlsnnr. Te nas]l geldi gagauz dilin aeroplan o ur,
dedilr ona uak.
Yabanc] dillerdn bizim dilimiz geldi ok laflar rus dilin yard]m]nnan, ama rus
dilin dq onnar geldillr taa ba=ka dillerdn, onu=tan oldular interna\ional laflar.
rnek: atom, raketa, =kola, klas, istoriya, telefon, faks, politehnik, avia\iya.
+indiki vak]tlarda gagauz dilin trk dilindn laflar geer.
rnek: ayl, devlet, memleket, millet, serbest, sayfa, kanon, okul, tekrar.
Trk dilin dq kimi laflar arab hem pers dillerindn yamanm]=lar.

104
Ama dilimizd var l laflar da, ani eskimi=lr da art]k lafetmekt siirek kullan]-
lrlar, onnara deniler arhaizma.
rnek: m]yak kama, yurtluk duuma er, darg]n fkeli, ipek brnck,
varmaa gitm hem ba=ka.

Bilim bilgi;
=air peet`i, peet yazan;
devlet gosudarstvo, stat;
memleket taraf, yurtluk;
millet na\iya;
kanon zakon;
okul =kola.

1. Ang] laflara neolog]zma deniler#


2. Nein kimi laflar dild siirek kullan]lrlar# Ne zer onnar eski-
yerlr#
3. Nein hem neredn dilimiz eni laflar geler# Verin rnek.

1. renin, neydir o neologizma hem arhaizma laflar].


2. D=nn da yaz]n]z tefterleriniz be=r neologizma laflar] da dznz
onnarlan birr cml.
3. Dilimizd neologizmalar]n yolunu annad]n, neredn taa ok neologizmalar
gagauz dilin gelerlr# Nas]l dil kendisi eni peydalanan obyektler eni ad dzer#
Verin rnek.
4. Yaz]n]z verili mleleri da bulunuz onnarda neologizmalar].
1) Radar tertipleri kosmostan sesleri i=itmi=lr.
2) Biz dzdk birka cml, koyduk virglleri da sora bulduk subyektleri hem
predikatlar].
3) Ma=inan]n motoru vazgers, kt olur.
4) Bn ald]m be= dondurma da koydum onnar] buz dolab]na.
5) Dumann] havada uaklar kalkmad]lar.
6) Traktorcular gec d i=ledilr.
7) Be=inci klastan ocuklar medi\ina komisiyas]n] getilr.
8) Gramatika derslerind rendik adl]klar], n]=ann]klar] hem i=likleri.
5. Yaz]n]z cmleleri da bulunuz onnarda arhaizmalar].
1. Varna gibi kal yoktur, iind t]mar] oktur (trkdn). 2. Biz kkkn
dvend ekinirdik. 3. }sakadan ]kt] bir gemi eni, s]rma dmeni (eski trkdn).
4. Eni vak]tlarda eni =iirlr hem eni eserlr dzld. 5. Gemi=imiz Orhon ta=lar]nda

105
yaz]l] kalm]=. 6. Allahl]kta mancalar haran]larda kaynarm]=. 7. Muzeyd grdk
aa ka=]k hem bir eski gve.
T]mar] temizlii;
dmen rul;
eserlr yaratma i=lr;
haran]lar bk kaplar;
}sak`a kasaban]n ad];
Allahl]k l yortu, kurban yortus]];
s]rma yalab]k tel.

49. Profesional laflarn hem terminnerin kullanlmas


Gagauz dilind l laflar var, ang]lar]n] bir zanaatta izmetilr kullanrlar. Bir
profesiyada kullan]lan sxzlqr profesional laflar] say]lr. Ba=ka twrlw bu laflara termin
deerlqr. Deyelim, obannar, ilingirlr, muz]kac]lar, matematikac]lar, uak]lar hem
ba=kalar] kendi izmetindq ay]r] laflar] kullanrlar. Gagauz dilindq hepsi profesional
laflar hem terminnqr taa aara=t]r]lmad], onnar]n kimisi ba=ka dillerdqn al]nr.
Gagauz dilin literatura formas]nda profesional izmetilr te bu profesional laflar]
hem terminneri kullanrlar:
ilingirlr: krk, rs, topuz, nal, m]h, demir, ate=, k]v]lc]n hem ba=ka.
obannar: t]rla, endel, kam], k]rliga, toyaga, saamal, toklu, =i=ek, bobana.
Matematikac]lar: pls, minus, say], azaltmaa, okaltmaa, payla=t]rmaa, katla-
maa hem ba=ka.
Medi\inada: hasta, diagnoz, salg]n, sirop, ila` h.b.
Muz]kada: forte, alegro, opera, swita, portativ;
Hayvanc]l]kta: kuli, koyun, toklu, t]rla;
Tehnikada: raketa, robot, kompyuter.
Ama matematikada, algebrada, geometriyada, trigonometriyada; geografiyada,
istoriyada, himiyada, uakl]kta, yap]c]l]kta, tehnikada hem ba=ka sferalarda gagauz
dilindq terminnr hepsi taa yoktur.
Onnar] bilgi izmetileri redicilerin hem renicilerin yard]m]nnan lz]m
aara=t]r]p-dzsnnr.

Aara=t]rmaa izlem;
k]v]lc]n akmaktan ]kan ate=ik.

1. A=aadak] profesional laflar] yaz]n, slyin, ang] zanaattan bu laflar. Taa 24


termin kendinizdqn ekleyin. piinir
taaz
1. Solumaa, ula=maa, terlem, termometra, hasta, zabun, saa-sem.
2. Gl, laal, zurna, zmbl, lwlka, zambak.
106
3. S]]rl]k aulu, koyun piiniri, inek sd, ii=imik, taaz nur, geni= sayvan, gen
s]]rtma.
2. D=nn da kendiba=]n]za yaz]n, ang] profesional laflar] hem terminneri var
nic kullans]nnar te bu izmetilr:
1. Baalarc]lar: 3. Bal]k]lar:
2. Yaz]c]lar: 4. iftilr:
3. A=aadak] cmleleri yaz]n, zanaat]lar]n profesional laflar]n] bulun, onnar]n
altlar]n] izin.
1. obannar saamal koyunnar] ba=ka sry geirdilr. 2. Poyrazdan suuk lzgr es-
rdi. 3. Aptekadan hastaya on =pri\ ald]m. 4. Kara denizdn Trkiyeyq, gemid zerk,
eti=tik. 5. }nformatika uroklar]nda biz kompyuterd rendik yazmaa. 6. Trend ok
pasajir vard]. 7. Kosmosta soluk yoktur. 8. Tkendn sat]n ald]k st, ii=imik hem kaymak.
9. Bn bobamnan seft Ki=inxv kasabas]na uaklan eti=tim. 10. Miti tebe=irln
taftada bir cml yazd].
4. A=aada verili annatmay] okuyun.}lerledin teksti da tefterleriniz yaz]n.
Profesional laflar] teksttn ]kar]n da ay]r] bir diziy yaz]n.

Yalpu deresind
Biz ald]k tkendn leska ipi hem gega da gittik Yalpu gln bal]k tutmaa. Biz
dizdik gegalara dadam]klar] da att]k oltalar] suya. Ama bizim k]rm]z] ba=l] dalmaz-
lar]m]z hi oynamazd]lar. Yan]m]zda bir ddu atm]=t] suya aay] da s]k-s]k ]kar]rd]
iiri-iiri sazannar]. Biz sade a]k aazlarlan may]l olard]k kom=umuza.

Dalmaz oltann suda grnr eri;


dadamk balklara aldanga iyinti;
olta pardylan ip balk tutmaa deyni.

50. Frazeologizmalar
Frazeologizma otrl bxlwnmqz lafbirle=mesi, ang]s]n]n var bwtwn bir maanas],
sade toplu birerd slenirkn. Frazeologizman]n laflar]n] biri-birindqn yok nas]l
ay]rmaa, onnar art]k kaluplanm]= birerd da bir maana gxstererlqr. Herbir laf] ay]-
r]-ay]r] al]rsak, onnar]n bwtwn maanas] kaybeler.
Frazeologizmalar pek benzeerlqr sleyi=ler, ama herbir sleyi= frazeologizma
olmaz, neinki kimi sleyi=lerin ay]r]-ay]r] da var annamalar]. Frazeologizmay] sa
bxlqrsqk laf-laf, ba=lank] maanalar] bozulr.

rnek: Yola-iz gelmeer say]lr, uymr, yak]=mr.


Y]ld]za kement atr say]lr, pek bk zoru var bi=ey iin.

107
Urdum-duymaz demk, pek zor annr, kal]n kafal].
Baklay] aaz]mdan ka]rd]m sledim bir zeedq laf, yan]ld]m laflan.

1. A=aadak] frazeologizmalar] yaz]n. Onnar]n maanalar]n] annad]n, yukarda


xrneklerq bak]p.
Kesemd lzgr eser.
O kendin kuyu kazr.
Peti, grp ate=i, dona kalm]=.
Keskin fikirli adam.
Ba=lad]m enser kesm.
O insan ooluna hi toz kondurmr.
2. A=aadak] frazeologizmalar] annad]n verili rn gr.
rnek: Dilli ddk Bxlq deerlqr o insana, kim ok bo=una lafeder.
Ate= almaa gelmi=
Bol elli
Dili xzld
Eli alt]n keser
Ceeri be= para yapmr
}erleri arabaylan dn
Gittim dostuma gam daatmaa

TESTLR
1-inci test. Aaadak ang cmled arhaizma vardr?
1. Tosunnar acemiydilqr, ylma tutamazdlar, da tekerl myak koymutular.
2. Evel insannar dn otraylan aarardlar.
3. Gneli havayd, gne urmutu evin penerelerin.
2-nci test. Aaadak neologizmalarlan lafbirlemelerin angs cuvap verer te bu sorua: Ko-
smostan sesleri kim olur iitsin?
1. Radio izmetileri. 2. Radarlarda alannar. 3. Televiziya zaametileri.
3-nc test. Gagauz dilin eni laflar neredn taa ok gelerlr?
1. Halkn sokak lafetmesindn.
2. }nsann diil ofi\ial szndn.
3. Bilimdn, tehnikadan, literaturadan, inc zanaattan.
4-nc test. Nered taa ok korunmu gagauz dilinin eski laflar?
1. Ev ilerind. 2. Halkn folklorunda. 3. Al-verit.
5-inci test. Kim taa ok arhaizmalar kullanr?
1. Kk uaklar. 2. Gen ocuklar, kzlar. 3. }htqrlar.
6-nc test. Lafn aar bulun diiili maanalarn?
1. Aar uval; 2. Aar ta; 3. Aar laf.

108
7-nci test. Aaada lafn ak ang lafbirlemelerind dooru, diil diiili maanas?
1. Ak kapu. 2. Ak maavi gk. 3. Ak rekli adam.
8-inci test. Ang zanaattandr bu laflar: iin, iplik, makaz, yama, astar, sk?
a) Balk zanaatndan; ) Terzi zanaatndan; b) Bavanclardan.
9-uncu test. Kim bu laflar taa sk kullanr? Otur, sesl, tekrarla, yaz, oku, unutma, uslu dur,
marma, elini kaldr.
a) obannar; ) Terzilr; b) redicilr.
10-uncu test. Nacak, enser, eki, rend, tester, iy, keser bu laflar ang zanaattandr?
a) Al-veriiliktn; ) Aa ustalndan; b) iftiliktn.
11-inci test. Ang laflara deniler sinonim?
a) Afikssiz laflara; ) Birtakm maanal hem yakn maanal laflara ; b) Uzun vokall
laflara.
12-nci test. Aaada verili iftli laflarn anglar sinonimdir?
a) Ak biyaz; ) Tuz buz; b) El lzgr.
13-nc test. Ang laflara deniler omonim?
a) Anglar sleniler birtrl, ama maanalar baka-baka.
) Anglarn maanalarn zor annamaa.
b) Anglarnda var konson dnmeleri.
14-nc test. Aaada verili laflarn angsna olur sinonim bulalm?
a) Samannk
) Canavar
b) Yorgan
15-inci test. Frazeologizma Bela kardannan geldi ne saylr?
a) }ki bela birdn geldi.
) Bela ans]zdan geldi.
b) Bela beklemzkn geldi.
16-nc test. Aaada verili sra laflardan ang srada alnma laflardr?
1. Ekmek, tarak, un, dermen, otuz, gz, tep, diz, bilek;
2. Kapu, arpa, kwz, deniz, dana, ot, koyun, kei;
3. H]rle\, paraliya, konson, iu, lel, bat.
17-nci test. Slyin, gagauzann ang blmndn aaada verili laflar?
Dikq, sergan, bomboli, gxriy, amar, lwlqka
1. arhaizma sxzlwwndqn; 2. terminologiyadan; 3. dilin leksikas]ndan.
18-inci test. Ang srada bulunrlar sinonimnr?
1. Kiyat, yazal, tefter.
2. K]rm]z], al, pemb.
3. H]zl], yava=, uslu.
19-uncu test. Antonimneri bulun.
1. Gec, gndz, kar], koca.
2. Gitm, verm, almaa, bakmaa.
3. Alma, armut, zerdeli, kirez.

109
Tema 8.
SAALIK HEM SPORT
Lafn yaps. Laf kuruluu. Orfografiya

1. A=aadak] teksti okuyup, ona ad koyun, sora annad]n onun i`indekisini.


Sport insana saal]k verer! Sportlan sqn zanaatla=acan, `ok y]llar ya=ayacan!
Adam]n i=indq sport yard]mc] olr. Sport adama kuvet verer, taa `etin elli hem kaavi
onu yapr. }nsannar]n herbiri isteer, ki onun teni dq, ruhu da saa hem gxzql olsun!
Onu=tan =kolac]lar taa kw`wktqn her sabaa gimnastika s]n]=lar]n] lqqz]m yaps]n-
nar, sora belqdqn suylan y]kans]nnar.
+koladan geldiynqn, yaar]nk] uroklar]na haz]rlan]p, oyan]-buyan] ka`]ns]nnar,
futbol yada voleybol oynas]nnar. Hem bu gimnastika i=lerini onnar yaz]-k]=] lqqz]m
yaps]nnar. Bundan ba=ka, yaz]n pek ii t]ynaklarda, gxllerdq y]kanmaa, bi`ikletalarda
gezinmqq, ba=ka sport oyunnar]nnan iilenmqq. Ozaman u=aklar]n saal]] taa bu ya=ta
zeedelenecek, kefi taa ii olacek, fikirleri dq ilerleyecek!

51. Lafn morfemalar kk hem afiks


Gagauz dilind laflarda iki twrlw morfema var: kk hem afiks. Trk dillerind
afikslr biri-biri ard] sora eklenilerlqr lafa (kxkq). n afiksleri (pristavki) trk dil-
lerind hem gagauzada yoktur.

110
Kk laf]n xz morfemas] hem dii=ilmz pay]. Laf]n leksika maanas] kxktqn
`ekiler. Kk var nic yaln]z bir laf olsun. Afikssiz laflar denk olrlar kkln.
rnek: ev, aul, ba=, ta=, k]=, al, git, gez, er, gk, su, dur, ka.
Birk]s]mn], sade kktn dzl, laflar]n taa oyu gagauz dilind xz trk`edqn.
Ama gagauz dilind var nic olsun ikik]s]mn] ya k]s]mn] kklr dq.
rnek: a-yak, doo-ru, bu-lut, y]l-d]z, e-di, se-kiz, k]r-m]-z], ba-la-ban.
Afiks laf]n yard]mc] pay], ang]s] eklener kk. Onnar]n taa oyuna urgu d=er.
rnek: k]z-lar, k]z-]n, k]z-a, k]z-], k]z-da, k]z-dan; ver-m, ver-er, ver-di, ver-
ecek, ver-mi= hem ba=ka.
Burada laf paylar] -lar, -]n, -a, -], -da, -dan, -m, -er, -di, -ecek, -mi= afiks
say]lr.
Gagauz dilind var birtwrlw kklw laflar, ang]lar]n kxkw birdir. Bxlq laflar say]-
lr sensel. rnek: i=, i=-le-m, i=-i; yaz, yaz-], yaz-]c], yaz-d]r-ma. Bu laflar
senselq, onnar]n kkleri i=, yaz.
Gagauz dilind laflar]n temeli var nic olsun afikssiz, ozaman o denk olr
kkln. rnek: dn, ev, ge, sus, otur, al, bak, st, ek.
Temel var nic olsun afiksli. Bir lafta olur olsun birka afiks, ama laflar]n
temelinq girer sade laf kuran afikslqr. rnek: yolcu-lar, bek`i-yq, kiyat`]l]k-lan.

Morfema laf]n pay], paras].

A=aadak] shemay] tefterler yaz]n da onu akl]n]zda tutun. Laf]n morfemalar]


yazmakta gxsteriler butak]m:
laf]n kk.
laf kuran afikslr, forma kuran afikslqr hem laf dii=tirqn afikslr.
rnek:
aullarda gr=mqk daal]k
daal]klarda bereketli ka]nd] gitmeer bak]p

1. A=aadak] laflarda bulunuz afiksleri da ay]r]n onnar] kklerdn bir izgiyln;


laflar] tefterler yaz]n.
Aalar, insann]k, oturdu, geldi, susuz, ba=l]k, ba=ta, ba=s]z, =kolada, baalar, k]
ra, dered, sayr, zm=, getirdi, annamaa, lzgerdn, kapal].
Xrnek: Aa`lar aa` lar;
2. A=aadak] cmleler yaz]n. N]sann] laflar]n kxkwnw hem afiksini gxsterin.
1. Bn yazd]m bir =iir, onu verdim gazetaya.
2. Yaz y]l]n bir zaman]yd]r.
3. ok gezn ok i= bilir.
4. Kim al]=kan hem al]=r, o ok ya=r.

111
3. Verili xrneklerd bulunuz kkleri hem afiksleri. Dwzwn 45 cwmlq.
Ta=tan kpr, derin der, tarlalarda ekinnr; alt]n ka=]klar; paradan oyuncaklar;
masal]n kahramannar]; Petrinin f]kralar]; avc]lar]n cmb=leri; oturdular okumaa;
imqq almay]; geti sokaktan; gzdn geirdi; kiyad] resimnedi, pard] aullar.
Xrnek: +eremet k]z`aazlar,
4. A=aadak] laflar] tefterleriniz yaz]n. Gxsterin onnar]n kklerini hem afikslerini.
Ku=, ku=un, ku=lar, ku=u, ku=ta, ku=tan; armut, armudun, armudu, armuttan; ool,
oolun, oollara, oolumuz, oolda, ooldan; ka, kam]=t]m, kam]=t]lar; gxzlwkleri,
kes, kesmi=tin, tuttunuz, al, ald]m, ald]lar, ald]k, ald]n]z.
5. A=aadak] laflar] tefterler yaz]n]z, noktalar]n erin uyar afiksleri eklqyin.
ren ..., oku..., yaz..., kiyat..., tefter..., =irit..., i=..., kpk..., ba=..., ekerdek...,
ses..., ger..., gr..., kalk..., annat... .
Xrnek: rener, wwrenmqq.

52. Afikslr
Gagauz dilindq laflarda var sade iki soy morfema kxk hem afiks. Kxk dii=ilmqz
bir morfemayd]r: bilmqq, bilgi, bilmeycq, bildirim, biler, bilim h.b. Kxk laf]n xz
morfemas] say]lr da onun leksika maanas]n] gxsterer.
Afikslqr sq gagauz dilindq birka` funk\iya tamannrlar: eni laf kurrlar, laf]n
ay]r] bir formas]n] kurrlar, laf] dii=tirerlqr. Buna gxrq dq afikslqr w` twrlw var:
1) laf kuran afikslqr (onnar]n yard]m]nnan kurulr eni laflar, ang]lar] eni leksika
maanas]n] kableder): ot ot-luk, tiken tiken-nik, `i`ek `i`ek-li, twrkw twrkw-cw,
ekmek ekmek-siz, dwn dwn-kw, kes kes-kin, k]r k]r-]k, tuz tuz-la, ses sesl-lq h.b.;
2) forma kuran afikslqr (onnar]n yard]m]nnan laflar]n ay]r] formalar] kurulr,
ama leksika maanas] dii=ilmeer):
adl]klar]n kw`wldek formas] (afikslqr -caaz, `aaz, -cqqz, -`qqz, -c]k, -cik, -`]k,
-`ik h.b.): gwl gwl-cqqz, ku= ku=-`aaz, kiyat kiyat-`]k, yaamur yaamur-cuk);
adl]klar]n hem i=liklerin `okluk say]s] (afikslqr-nar, -nqr, -lar, -lqr): insan
insan-nar, bilim bilim-nqr, urok urok-lar, li\ey li\ey-lqr; wwrener wwrener-lqr,
yazr yazr-lar, sesledi sesledi-lqr, okudu okudu-lar;
i=liklerin infinitiv formas] (afikslqr -maa, -mqq): yaz yaz-maa, topla topla-
maa, wwren wwren-mqq, sil sil-mqq h.b.
Forma kuran afiksleri butak]m var nicq tabli\ada gxstermqq:
adl]klar]n kw`wldek adl]klar]n hem i=liklerin `okluk say]s]
i=liklerin in-
formas] (-caaz, `aaz, (-nar, -nqr, -lar, -lqr)
finitiv formas]
-cqqz, -`qqz, -c]k, -cik,
adl]klar i=liklqr (-maa, -mqq)
-`]k, -`ik h.b.)
1 2 3 4
gwl gwl-cqqz insan insan-nar wwrener wwrener-lqr yaz yaz-maa

112
1 2 3 4
ku= ku=-`aaz bilim bilim-nqr yazr yazr-lar topla topla-
maa
tefter tefter-cik urok urok-lar sesledi sesledi-lqr wwren wwren-
mqq
kiyat kiyat-`]k yaz]c] yaz]c]-lar okudu okudu-lar sil sil-mqq
yaamur yaamur-cuk li\ey li\ey-lqr bilecek bilecek-lqr dw=wn dw=wn-
mqq
kxmur kxmur-cwk gwn gwn-nqr oturacek oturacek-lar aara aara-maa

3) laf dii=tirqn af]kslqr (onnar]n yard]m]nnan laflar hallara hem wzlerq gxrq
dii=iler, say]lr, laflar]n gramatika maanas] dii=tiriler): stadion, stadion-un, stadion-a,
stadion-u, stadion-da, stadion-dan h.b. Laflar dii=tiriler, ki cwmledq onnar biri-
birinq gramatikayca uygun baala=s]nnar da anna=]l] sxz dwzswnnqr.
Xrnek: Klasa girdi wwredici. Hepsi u=aklar klasta kalk]tlar. Wwredici metetti
bwtwn klas]. Urok bittiynqn =kolac]lar `]kt] klastan.
Gagauz dilindq `ok s]ra olr xlq, ani bir lafta razgeler twrlw afikslqr laf kuran
da, forma kuran da, laf dii=tirqn dq:
siiretmqq sport`ular] (sport- laf]n kxkw, -`u- laf kuran afiks, -lar- forma
kuran afiks, -]- laf dii=tirqn afiks);
su dxkmqq fidanc]klara (fidan- laf]n kxkw, -c]k- forma kuran afiks, -lar-
forma kuran afiks, -a- laf dii=tirqn afiks).
Laf]n morfemalar]
Laflar
laf kuran forma kuran afiks laf dii=tirqn
(adl]klar) kxk
afiks kw`.f. `ok.f. afiks
masalc]ya masal- -c]- -ya
masalc]klar] masal- -c]k -lar- -]
peet`eezi peet- -ceez (`qqz) -i
peet`ilerdqn peet- -`]- - -ler (-lqr) -dqn
twrkwcwktq twrkw- -cwk- -tq
twrkwcwlerq twrkw- -cw- -ler- (lqr)- -q
annatmalardan annat- -ma- -lar- -dan
bilgileri bil- -gi- -ler- (-lqr) -i
noktac]klara nokta- -c]k- -lar- -a

1. A=aadak] kkler laf kuran afiksleri eklyin da eni laflar] yaz]n, morfemalar]
gxsterin.
Yol, odun, kat, kiyat, duvar, baa, say, krk, ba=, yaamur, st, su, tuz.
Xrnek: Yol yolcu,
113
2. A=aadak] laflar]n aras]ndan eni kurulu laflar] ay]r]n laf kuran afikslileri gxsterin.
}=t, =kolada, bozuk, doldur, demirdn, demirci, ku=aaz, ku=u, ku=ku, evci, ev,
ta=lar, ta=], ta=l]k, adamnar, adamn]k, k]zg]n, kuvetli, kuvedi.
Xrnek: Bozuk (boz),
3. A=aadak] cmleleri yaz]n, laf dii=tirqn afikslqn laflar] bulun, onnar] n]annayn.
1. Biz anaya hem halk]m]za izmet ederiz. 2. Halk]m]z] ok severiz. 3. Gagauz
halk]n kendi Avtonom blgesi var. 4. Bizim ana kwwlerimiz Bucakta. 5. Bu erlerq
gagauzlar erle=mi=lr oktan. 6. Bucak k]rlar]nda bk ekin bereketleri olr. 7. Ana
taraf]m]z] pek severiz.
4. A=aadak] teksti tefterler geirin. Noktalar]n erin uygun afiksleri koyun, soylar]n]
belli edin.
K]= gel.... +kola ... ba=a... kaarlan rtl... Gzn ba=`a ... biz pakl..., kaz...
+indi ba=a... fidannar]n... yaprak... yok. Onnar]n dal... kaarl]. }lkyaz geldiynn,
biz gen ba=a... i=le... Aa ... iek a..., onnar] d=meer kopar... Kurakta aa ...
kklerin lz]m olacek su dk...

5. A=aadak] adl]klar]n kldek formas]n] kurun. Drdr laflan birr cml


ayl iin kurun. maaza
otuk
Mamu, mali, karda=, kaku, bat, ayl, ev, oda, soba, aul, aa, otuk, yol, maaza,
f]], tavan, baca, kilim, masa.
Xrnek: Mamu mamucuk.
6. A=aadak] kkler hem temeller laf dii=tirqn afikslerini koyun da dooru yaz]n
cmleleri.
1. Bn be= ... klas... rener ... 2. Biz ... klas... var ok renici. 3. Grgi ... boba
... geldi =kola... 4. Bn yaz ... tafta ... be= cm ..., yann]=... yapmad]m. 5. Bizim aul
... var ok tauk, rdek hem kaaz.
7. Kendiniz bulunuz ok afiksli laflar] da yaz]n]z onnar] tefterleriniz, belli edip
soylar]n]. Dznz onnarlan be=r cml.
8. A=aadak] cmleleri yaz]n, n]=ann] laflar] morfemalara bxlwn `izgi a=]r].
Kkleri hem afiksleri gxsterin.
1. Odan]n iersi aa taftadan d=eliydi.
2. Kaazlar baar]=lar]nnan u=aklar] erken uyand]rd]lar.
3. Gn a=]r] eni haberlr Komrattan gelrdi.
4. }lk kaardan sora yollar oldular pek kayg]n.
5. Gn urmu=tu penerenin =i=esin.
6. Lzgr esrdi poyrazdan.
Xrnek: Bqn y]slr]m ba=`ada (ba=`a-da) `i`ekleri (`i`ek-ler-i).
9. A=aadak] cmleyi yaz]n, herbir laf]n morfema strukturas]n] gsterin, yukark]
shemay] kullanarak.

114
Biz pek severiz yaz]n gllerd y]kanmaa hem e=il `imenciktq ka`]nmaa.
10. A=aadak] laflar]n morfema strukturas]n] gsterin yukark] shemaya gr.
ot
saman
Otlarda, pililerin, samann]k, dalcaazlar]nda, yazmaa, bakm]=t]lar, alaceyd],
sesleer, oturmu=tu, gidip, alm]=t], kumnuklarda, iyerlqr, ekmqqn.

53. Laf kuruluu


Gagauz dilind laflar kurulrlar laf kuran afikslerin yard]m]nnan yada laflar]
katlamak esab]nnan.
rnek: bal]k bal]k-`], hayvan hayvan-c]
yaz] yaz]-c], kay kay-]k
k]zkarda= (k]z+karda=); karagz (kara+gz)
lafetm (laf+etm), afetmqq (af + etmqq)
Lafa kurulu=a analiz
1. Laf izgiik ar morfemalara (afikslerq) bxlmqq: dost-luk-ta;
2. Bu kxklqn senselq laflar bulmaa: dost, dosta, dostlamaa;
3. Senselq laflarn kxkwnw bulmaa: dost;
4. Laf kuran afiksi (-leri) bulmaa: -luk;
5. Katl laflarda sadq kxkleri dooru belli etmqq: ilkyaz ilk + yaz: metetmqq
met + et h.b.;
6. Lafn leksika maanasn aklamaa: dost canna yakn te o insan, kimq inan
var, kimq hazrsn yardm etmqq, kiminnqn lafn uyr;
7. Laf diitirqn afiksleri bulmaa: -ta (erlik hal]n afiksi).
1. A=aadak] laflar] iki direcqq pay edin: ilkinq yazn laf kuran afikslerinnqn
laflar, ikincisinq dq laf diitirqn afikslerinnqn laflar. Afiksleri grafikayca
gxsterin. Xrnek: demirci, tepedqn.
Onnuk, ba=l]k, alg]c], demirdn, kilimnr, adamn]k, lzgerlr, gne=li, almay],
armuttan, xlmeki, kazma, kazmak, kazmada, kllk, mezarl]k, oturdu, kalkt],
sustu, i=tn, yaamurluk, auldan, p]nara, tokat]k, beygiri, toplad], gsterdi, gzelc.
2. Sxzlwktq verili laflar tabli\aya erletirin sxz paylar olduklarna gxrq.
Etimeyqn sxz paylarn kendiniz dwwnwn da tabli\ay aln doldurmaa. Xrnek:
Adlk Nannk lik
toz tozsuz tozamaa
# ieli ielemqq
`izgi `izili #
taazelik # taazelemqq
115
Sxzlwk: yakmaa, dxek, ufalamaa, kzgn, kxstek, dip, kapattrmaa, gwn,
kxeletmqq, kwstwrmqq, amur, soluksuz, giiyim, taral, yakacak, kwsw, dxeli, ufak,
kuvetsiz, diplemqq, kapan, giiyimni, dxrtkxeli, gwneletmqq, kzmak.

Kay]k lodka.

3. Okuyun aaadak laflar. Bxlq laflar nicq saylrlar# Direcik formasnda


tefterq yazn, belli edip onnarn kurulmasn. Xrnek: ilkyaz ilk + yaz.
}lkyaz, karaku=, krsinek, gkta=], ayotu, suaac], a]kgz, k]rkayak, delikann],
gnbat]s], butrl, birka, birkimsey, herbiri, afetm, zapetm, siiretm, yoket-
m, saletm, yazabilm, tutabilm, alabilm, grbilm, pazertesi, cmertesi.
4. A=aadak] laflardan eni laflar] dznz.
Baa, demir, i=, =kola, sar, ren, izi, pak, e=il, soy, ta=, saat, saman, koray, ot,
rek, gen, gz, kasaba, k, ev, tuz, yol.

54. Gagauz orfografiyasnda temel prin\iplqr


Orfografiya bu laf grek dilindn ekiler (orfos dooru, grafiya yazmak).
Gagauzada dooru yazmak iin hepsi kurallar toplu birerd gagauz dilinin orfo-
grafiyas]yd]r.
Gagauz dilinin ilk orfografiya kurallar dwzwldw kirili\a grafikasnda 1957-nci
ylda. Bu ii tamannadlar rus twrkologu Pokrovskaya L.A. hem bilim aaratrma
institutunda alan D.N. Tanasoglu. lk orfografiya kurallar diildilqr dolu hem
taman, ama onnarn yardmnnan oldu kolaylk belli etmqq orfografiya normalarn
gagauz dilindq yazmakta.
Gagauz dilinin orfografiya temeli fonema prin\ipiydir. Bu say]lr, ki herbir
ses (fonemaya) ay]r] bukva var.
Gagauz dilinin orfografiya prin\ipleri dayanrlar fonetika-morfologiya prin-
\ipin dq. Bu say]lr laf] nas]l sleeriz, i=ideriz, l dq yazr]z.
Gagauz dilind laflar dzlerlr trl afikslerin yard]m]nnan, ang]lar] yamanrlar
laflar]n kklerin. Ana dilinin laflar]nda (taa oyunda) var vokal seslerin hem konson
seslerin garmoniya zakonnar]. Bu zakonnara gr laflara erle=erlr afikslr.
rnek: ev-de-ki-le-ri, so-ra-ma-d]-lar.
Vokal hem konson garmoniyas] bozulr sade te bu razgeli=lerd:
1. Ba=ka dillerdn al]nma laflarda: ate=, kiyat, taliga, ma=ina, bordey.
2. Katl] laflarda: ilkyaz, lafetmk, nekadar, nn].
3. Kimi i=liklerd: oturacek, alacek, kald]racek, toplayaceyd].
Kimi laflar]n dooru yaz]lmas] iin kullan]lr baka prin\iplqr.
Laflarda aaz (aaz]n dili), aa (diil tok), aaramaa, yaar]n, kaar hem ba=ka
korunmu= dilin evelki eski trk uzunnuklar].

116
Uzun vokallar yaz]lrlar arap hem pers dillerindn al]nma laflarda. rnek: lz]m,
maavi, kaavi, saat, isl, musaafir hem ba=ka.
1. renin kiyats]z slem, neydir o orfografiya, a]klay]n onun temel prin\iplerini.
2. S]ralay]n o laflar], ang]lar]nda vokal garmoniyas] bozulr. at
1. Ang] y]lda kabledildi gagauz dilinin eni orfografiya kurallar]# yabanclk
2. Neydir o fonema prin\ipi#
3. Ka bukva bilersiniz gagauz dilinin zel sesleri iin, slyin onnar].
3. Okuyun gazetalarda @Ana sz@ ya @Gagauz sesi@ birka yaz] da doorudun
orada, eer varsa, yann]= yaz]l] laflar].
4. Yaz]n]z alt]=ar cml dostlar]n]z iin yada dostluun faydas] iin. Bulun kendi
ka]r]lma yann]=l]klar]n]z], eer varsalar o cmlelerd.
5. Yaz]n]z folklordan al]nma a=aadak] cmleleri, n]=annanm]= laflar]n dooru
yaz]lmas]n] annad]n]z.
Kongaz gl dalgal], git ba=]mdan kalpakl].
Diilsin benim ya=]mda, durma benim kar=]mda.
Kaar yaay]r kepek gibi, yap]=]r ipek gibi.
Ayran]m buydur, yar]s] suydur.
Orak vak]d]nda kosalar paal] olur.
At lrs, ko emdn lsn.
Denizin kenar]nda dalga da olur.
Demir s]cakkan dlr.
Gne= =]layacek, otlar e=erecek.
Yabanc]l]kta gezdim, ama evimi, anam] unutmad]m.

}pek brnck;
ay]rmaa sem.

6. A=aadak] cmleleri yaz]n, n]=annanm]= laflar]n dooru yaz]lmas]n] annad]n.


Paal] musaafirlr ok aarl]k yapmaz.
Masal]n hem trknn saabisi yokmu=.
K]zaaz alat-k]p]t eti=mi= gen evin.
ad]r meras]nda var en ii i=lenir tarlalar.
umay taraf]nda baalarlar ok bereket vererlr.

55. Afikslerin dooru yazlmas (vokal garmoniyasna gxrq)


Afikslerin dooru yaz]lmas] baal] ses garmoniyas]na: ana-lar, tepe-lr, kuzu-yu,
sr-y, adam-], sincir-i, tuz-u, kpr-d hem ba=ka.
Bu rneklerdn grner, ani afikslerin vokallar] kkn vokallar]na gr olrlar
kal]n yada inc. Kkt kal]n vokallar varsa, afikst dq kal]n vokallar olacek. Kkt
inc vokal varsa, afikst dq inc vokal olacek.
117
Bundan ba=ka, afikslerin vokallar] s]ralanrlar kkn bitki vokal]na gr.
rnek: boba-lar, ev-lr; adam-nar, aul-da, gn-nr, ev-d, toprak-lan, be=-
ln, al-r, ver-er.
1. A=aadak] laflar] tefterleriniz yaz]n]z, noktalar erin -lar yada -lr afikslerini
koyun.
Demir ..., t]rt]l ..., daa..., ayak..., deniz..., saat..., tefter..., ten..., orak...., aa...,
elek..., sz..., fabrika..., gazeta..., traktor..., rek..., direk..., aul..., kiyat...., iek....,
enser..., duvar..., cocuk.
2. Hep o yukarda laflar] yaz]n]z, koyup onnara soru= @neyin#@.
rnek: demir-in, t]rt]l-]n, daa-y]n, aya-an hem ba=ka.
3. A=aadak] laflar] kim# hem ney# soru=lara gr dii=tirin, uyan afiksleri eklyin:
Kim# Ney#
}nek ............ }neklr ............
rdek ............ rdeklr ............
Ekmek ............ Ekmeklr ............
lmek ............ lmeklr ............
Araba ............ Arabalar ............
Tarak .. .......... Taraklar ............
otuk ............ otuklar ............
Kpr ............ Kprlr ............
4. A=aadak] laflar] tefterleriniz yaz]n]z, noktalar erin -r, -er afiksleri koyunuz.
Af]kslerin nndq y (yotu) dooru yaz]n]z.
Al..., ver..., tut..., git..., gl..., a..., koy..., del..., ta=]..., koru...., ka..., gii...,
duu..., say...., solu..., i..., i..., yar]=..., ge..., otur... .
5. A=aadak] afiksler uyar kkleri bulun, laflar] tefterleriniz yaz]n]z: -di, -d],
-du, -d, -l]k, -lik, -luk, -lk, -acek, -ecek, -r, -er. Morfemalar] belli edin.

56. Afikslerin dooru yazlmas (konson garmoniyasna gxrq)


Konson garmoniyas]na gr afikslr var iki=r variantl]:
a) sesli konsonnan ba=lanan afikslr.
) sessiz konsonnan ba=lanan afikslr.
a) Laf]n kk vokallan yada sesli konsonnan bitrs, afiks sesli konsonnan
ba=lanr.
rnek: boba-da, kedi-d, kpr-d, adam-da, er-d, gz-d, av-c],
ev-ci hem ba=ka.
) Laf]n kk sessiz konsonnan bitrs, afiks sessiz konsonnan ba=lanr.
rnek: ku=-ta, erik-t, dip-t, =kaf-ta, i=-i, rus-a, krk- hem ba=ka.

118
Ama var razgeli= kuraldan d]=ar]: kkn sonunda varsa sesli z konson, onun
ard]na yaz]lr sessiz konsonnu afikslr -a, -u hem ba=ka: k]z-aaz, diz-z,
gz-, tuz-u, gagauz-a.
1. A=aadak] laflara -da, -ta, -d, -t afiksleri eklyin.
Baalar , masa , ses , dolap , dam , gn , k , sr , kapu ,
dal , tel , kirpi , buz , biz , siz , karann]k , elek , ta= , dip ,
di= , kuru , laf , sundurma , dermen , salk]mn]k .
2. A=aadak] laflara -ca, -a, -c, -, -c], -] -ci, -i, -cu, - afikslerini koyun
da tefterleriniz yaz]n]z.
Romn , kad]n , demir , trk , izmet , saat , odun , trkmen , der-
men , yaban , karpuz , krk , yol , st , ekmek , karpuz .

57. Afikslerin dooru yazlmas m hem n konsonnan


bitqn laflarda
Laf]n kk bitrs m yada n konsonnan, ozaman yazlr afikslqr: -nar, -nqr,
-nqn, -nan, -n], -ni; -nu, -nw, -n]k, -nik, -nuk, -nwk.
rnek: adam adamnar (diil adamlar), suan suann] (diil suanl]),
zm zmnr (diil zmlr), kan kann] (diil kanl]),
un unnu (diil unlu), kurum kurumnu (diil kurumlu),
dam damnar (diil damlar), =en sennik,
gn gnnn, kum kumnuk,
saman samannan, wzwn wzwmnwk.
1. A=aadak] -lar, -nar, -lr, -nr afikslkeri eklyin verili laflara da onnar]
tefterleriniz yaz]n]z:
alma , cam , k]r , un , kken , `iidem , er ,
alt]n , zm , gen , ihtqr , olan , on , el ,
ka=]k , an , kilit , keremet , gz , gn , kol ,
tav=am , rdek , kei , koyun , erik , aul , ba=`a .
2. A=aadak] laflara -l]k, -n]k, -lik, -nik, -luk, -nuk, -lk, -nk afikslerini eklyin
da tefterleriniz yaz]n.
var , buz , bin , k]s]m , , iki , dokuz , don,
zm , bez , ay , yudum , ad]m , kl , tiken , dn ,
adam , kuan , kum , ttn , seren . on , saman, eski.

58. Alnma laflarn dooru yazlmas


Gagauz dilind ba=ka dillerdn al]nma laflar]n kkleri yada temelleri ba=ka-ba=ka
olmaz, ama dii=ilmekt yada dzlmekt onnar gagauz afikslerini kabul ederlr.
Bu afiksleri var nic grm haliz bulgar, rus, moldovan hem interna\ional lafla-
r]nda:
119
a) bulgar hem rus laflar]nda: ddu-nun, bat-ya, iu-dan, taliga-n]n, tolo-
ka-dan.
) moldovan laflar]nda: mamaliga-ya, slanina-dan, plainta-c];
b) interna\ional laflar]nda: respublika-n]n, klas-ta, progres-in, istoriya-da,
ekonomika-dan, rezultat-tan hem ba=ka.
Al]nma laflar]n afiksleri vokal garmoniyas]na gr eklenerlr, uydurarak
kendilerini kkn yada temelin bitki k]s]m]n vokal]na.
rnek: ila-], lz]m-n], ate=-t, gramatika-da, personaj-lar, karanfil-lr,
insan-dan, mali-nin, ddu-nun, iu-dan.
1. A=aadak] al]nma laflar]n afikslerini bulun, onnar] izgicik a=]r] yaz]n, annad]n
afikslerin dooru yaz]lmas] iin.
Adetlr, aalemdn, Vatan]m, zaametin, kaledn, laaplar, kurbannar, maalelr, ha-
berlr, memleketin, milletlr, serbesttir, adamd]r, ttdqn, bakam]n, bulnun, uyudan,
unukam]n, kira\an]n, ayazmay], klised, yortuya, vaatizlik, keremettn, panay]ra,
suvatular, kumilr, kuhnedn, ayozlar, anatarlar, paraliyadan, plevniktn, kumid.
2. A=aadak] cmleleri yaz]n, onnarda al]nma laflar]n altlar]n] izin, afikslerin
dooru yaz]lmas] iin annad]n.
1. Adam s]na=]k insann]k aras]nda ya=as]n. 2. O dostla=r zor vak]tta ba=ka
vatanda=lar]nnan. 3. En s]k] dostla=mak trl milletlr aras]nda olr zor vak]tlarda:
revol\iyalarda, cenk vak]d]nda, aal]k y]llar]nda (G. Gaydarc]). 4. Salt dostlar-
lan yanna=]k, kol-kola tutunup, olur kolay] demokratiyay] dzm, bk bereket
toplamaa, kelem skm, eni elektrostan\iyalar] kurmaa, kosmosu zapetm.
5. Balaban aalar k]rm]z] keremetln rtl evleri dbdz sarm]=t]lar. 6. Krivatta
e=il hem mor yorgannar d=eliydi. 7. Tolokan]n boyundan yol gerdi. 8. Bib-
liotekadan en merakl] kiyatlar] al]p, ev getirdim. 9. Bn ddumnan malimi haftada
iki ker dola=r]m.
3. A=aadak] al]nma laflara soru=lar] @kimdq#@, @nedq#@ koyup, onnar]n
afikslerini dooru yaz]n.
Kaku, bat, mamu, tt, draginku, unuka, adet, lel, babu, muz]ka, Allaa, asker,
kal, kurban, hesap, haber, dnn, zaamet, ayl, devlet, klis, oru, sayfa.
rnek: lel lel-da.
1. A=aadak] laflardan sad hem katl] laflar] ay]r]n, onnar]n dzlmesi iin hem
dooru yaz]lmas] iin annad]n.
ieklik2, kpr, ba=l]k, buy]l, dooruluk, be=lik, zlk, buzk]ran2, razgelm,
dur, ka, nas]-nic, imdat verm, trl-trl, kat-kat, aar]=-baar]=, kendiba=]na,
drtk=elik, yaz]verdi, s]ra, oban, i=l, alak, para-para, yava=-yava=, azar-azar,
siiretm, aul, kol, can, ba=ka-ba=ka, osaat, dop-dolu, lafetmk.
4. Bakn bu resimner. Neyln zaanatlar uaklar# Verer mi fayda bu ilr
uaklarn saalna# Annadn, siz netrl kaaviledersiniz saalnz hem ang sport
eidi en sevgiliydir.

120
Szlk: sport eidi, gre, kamak, yarmak, sinir, ensem, kaavilem,
snamaa, yorulmaa, futbol, atlamak h.b.

TESTLQR
1-inci test. Aaadak laf srasnn angsnda var laf diitirn afikslr.
1. Yazal, resim, tefter, kiyat.
2. Ad]mna, ate=li, aulsuz, odunnuk.
3. Alman]z, suya, p]nardan, ku=un.
2-nci test. Aaadak laf srasnn angsnda var laf dzn afikslr.
1. Komu=ular, h]s]mdan, aullar]n, ekmektn.
2. Armut, erik, zm, zerdeli.
3. Kemeneci, pap=oyluk, samann]k, yaz]c].
3-nc test. Ang srada katl laflar iin dooru yazl?
a) Bir kxk hem birka` afiks.
) Bir kxk hem iki afiks.
b) }ki kxk hem afiks.
4-nc test. Yaz--lar-da lafn nann olan afiksin eidi angsydr?
a) Laf dzqn afiksi.
) Laf dii=tirqn afiksi.
b) }=liin afiksi.
5-inci test. Buralarda lafn afikslerin gr ayrlmasnn doorusu angsydr?
a) Bu-ra-lar-da.
) Bura-lar-da.
b) Bur-a-lar-da.
c) Bura-larda.
6-nc test. Lafn kiyat ka maanas var? Doorusunu bulun.
1. Bir maanas].
2. }ki maanas].
3. maanas].

121
Tema 9.
ADAM HEM AYL
Morfologia. Sz paylar

1. Resimq bakp, cuvap verin sorulara, aklayn kendi baklarnz.


1. Ne gxrersiniz bu resimdq#
2. Ka can var bu ayledq#
3. Ne vakt aylq toplanr bireri#
4. Neredq onnar bulunrlar bwtwn gwn#
5. Annadn, ne yapr avamnqn herkezi ayledqn#
6. Uaklar sesleer mi anay-bobay#
7. Nicq dwwnersiniz, nesoy annamak bu ayledq#
8. Ne verer aylq insana# Ksmetli mi bu aylq#
2. Kendi ayleniz i`in bir k]sa yaratma yaz]n @Bizim aylq@, a`]klayarak soru=lar].
Ka can varsnz ayledq#
Neredq alr anan-boban#
Sqn kanc uaksn ayledq#
Var m kardan-kzkardan#
Kim sendqn taa bwwk# Kim taa kwwk#
Bwwkleri sesleersin mi# Neylqn onnar sevindirersin#

122
Kwwkleri bakrsn m# Neylqn onnara yardm edersin#
Evdq ne i yaprsn# Ne i iin cuvap edersin#
Ang vakd en pek seversin ayledq#

59. Sz paylar
Morfologiya gramatikan]n bir blm, ang]s]nda reniler sz paylar].
Gagauz dilind hepsi sz paylar] blk kurrlar.
1. Kendiba=]na sz paylar].
2. Yard]mc] sz paylar].
3. Duygucular hem ses uyduran laflar.
Dilimizdq 6 kendibas]na sz pay] vard]r: 1) adl]k, 2) n]=ann]k, 3) say]l]k,
4) aderlik, 5) i=lik, 6) ishall]k. Bu sxz paylar] kendiba=]na soru=la cuvap ederlqr
da cqmlq pay] olabilerlqr.
Te 3 yard]mc] sz pay]: 1) ardlaflar, 2) baalay]c]lar, 3) payc]klar.
Yard]mc] sxz paylar] soru=lara cuvap etmeerlqr, cwmlq pay] olamrlar. Onnar
yard]m ederlqr cwmleyi gramatikayca dooru kurmaa.
Ay]r] bulunr duygucular hem ses uyduran laflar. Onnar]n yard]m]nnan
lafedenin duygular] cwmledq gxsteriler.

1. Neydir o morfologiya#
2. Gagauz dilind ka kendiba=]na sz pay] vard]r# Onnar] s]ralay]n.
3. Ka yard]mc] sz pay] siz bilersiniz# Slyin onnar].
4. Ne neetlqn duygucular kullan]lrlar cwmledq#

Kendiba=]na sxz paylar]


Kendiba=]
Nr.
na sxz Soru=lar Xrneklqr
s^v
paylar]
1. Adl]k kim# adam, `ocuk, insan, k]z, u=ak h.b.
ne# ev, gwne=, yaamur, derq, fidan h.b.
2. N]=ann]k nesoy# netwrlw# e=il, `i`ekli, dar, tombarlak, ii=i h.b.
3. Say]l]k ka`# nekadar# ka`]nc]# be=, irmi, otuz dxrt, sekizinci, birinci
h.b.
4. Aderlik kim# ne# nesoy# bqn, siz, o, bu, hepsi, herekezi, kimisi,
netwrlw# ang]# nekadar# birkimsey, bi=eycik, kendi h.b.
5. }=hall]k nicq# nezaman# neredq# ge`, dwn, b]ld]r, orada, ileri, geeri, oyan],
nereyi# neredqn# ayk]r]-buykuru, a=aadan, buradan h.b.
6. }=lik ne yapmaa# wwretmqq, i=lemqq, saymaa, yazmaa h.b.

123
Yard]mc] sxz paylar]
Ardlaflar Baalay]c]lar Payc]klar
i`in, kadar, beeri, gxrq, hem, ama, da, ba, yada, m], mi, mu, mw, ko, diil, en,
dooru, gibi h.b. a`an, makar, ki, zerq, ani, taa, hadi h.b.
eer h.b.

Duygucular hem ses uyduran laflar


Duyguculr Ses uyduran laflar
Of! Vai! Ogo-go-go! A-a-a! h.b. Trak-truk, lup-tup, p]r]l-p]r]l h.b.

1. A=aadak] teksti Zaamet okuyun, onun i`indeliini annad]n.

Zaamet
Gagauzlar i=`i insannar. Onnar eveldqn `ok ii bilerlqr, ani zaamet adam] doy-
urr, bwwder, ilerleder, saal]k verer. Kim `ok i=leer, onda gelir dq `ok olr. Gaga-
uzlar utanrlar evdq haylak durmaa. Onnar herbir i=i severqk, havezlqn yaprlar.
}lkyaz]n, yaz]n, gwzwn onnar gxmwlw i=lqn. K]rlar], tarlalar] swrerlqr, baalarlar],
ba=`alar] kazrlar, ekinneri, ekip-bwwderlqr. Kim yaz]n ter dxker ba=`alarda,
baalarda, gwzwn onnar] meyva, zar-
zavat hem wzwm bereketleri sevin-
direr. }=`i insannar]n aullar]nda var
nicq gxrmqq cok koyun, hayvan,
tauk, xrdek, kaaz, pipi hem ba=ka
ku=, ang]lar]n] onnar, sulay]p-
besleerlqr. }=`i insannar kendi zaa-
metini saymrlar, zaamet tq insana
k]smet getirer. Bo=una demeerlqr:
Zaametlqn k]smet kol-kola
gezerlqr.
Zaamet adam] Adam yapm]=.
Adam]n paas] i=inq gxrq.
2. karn teksttqn da ayr yazn sxz paylarn. Sorular koyup, herbir bxlwmdqn
laflar sxz pay gibi belli edin.
1. nsan gxsterqn laflar;
2. Kular, hayvannar gxsterqn laflar;
3. Baka predmetleri (olaylar) gxsterqn laflar;
4. Kr ilerini gxsterqn laflar.
Xrnek: Olaylar gxsterqn laflar (ne#): zaamet, gelir adlk.
3. Aklnza getirin sxz paylarn. Sxzlwktqn laflar kullanp, doldurun verili
tabli\ay.

124
Nannk
Adlk (nesoy# netwrlw#) lik
(kim# ne#) (ne yapmaa#)
renk forma baka nan
hyar eil uzun sulu, pwtwrekli imqq
kalpak kara wwsek kvrckl, scak bana giinmqq

Sxzlwk: tebeir, xrtwnmqq, oynamaa, sar, yalabk, w ayakl, kaln, taftada


yazmaa, kaba, imqq wstwndq, incecik, uzun, kxeli, top, iii, sar-mor, biyaz, datsz,
tombarlak, sivri ulu, dikmqq, limon, sofra, yorgan, elik, krmz, imqq, maavi.
4. Okuyun teksti. Belli edin temas]n] da, adlay]p onu, tefterq yaz]n. N]=ann]
cwmlelerq sintaksis analizi yap]n.
Ba=ard]ynan k]rda i=leri, beni yollad]lar islemqq tokta. Lqqz]md] ta=]maa s]rtlan
terekeyi harmandan ambara yada saurmaa onu. Nem yulaf k]zard] y]v]nda4. Kon-
torac]lar korkard]lar, ani terekq k]zacek da bozulacek. Hayvannar aa` kalaceyd]lar.
Kqr o av=am bqn topland]m da gittim harmana4. O gecq w` kar] hem bqn saur-
duk yulaf]. }kimiz `evirqrdik veyalkay], birimiz doldurard] ko=u, dxrdwncwsw dq
ay]rard] pak teneyi.
}= gidqrdi islqq. Gwndqn-gwnq istqrdik taa zeedq kazanmaa. Kimqr kerq oyalanard]k
saat be=qdqn. Bana taa zorca gelqrdi, `wnkw gwndwz dq `al]=ard]m. Sava=ard]m
kazanmaa da bi=ey-bi=ey edeneyim giimqq s]rt]ma.
(S. Ekonomova gxrq)
5. Yukark] resimq bak]p, k]sadan bir tekst yaz]n]z. Temay] Ang] i=i bqn taa
`ok severim# a`]klay]n, teksttq kullan]n sxleyi=i }= yapmaa, wwrenmqq utanma,
haylaz olmaa, bi=ey bilmemqq utan!

60. Adlk
1. Adl]k sz pay], ang]s] predmetleri adlr. Adl]k cuvap eder soru=lara kim#
ne# ~ocuk, dqdu, kiyat, ev.
2. Adl]k dii=iler hallara hem say]lara gr.
3. Adl]klar]n var dii=ilmqz n]=annar] (cann] cans]z, adet kendili) hem
dii=ilqn n]=annar] (say], hal, saabilik formas]).
4. Cmled adl]k hertwrlw cwmlq pay] olabiler (taa ok ker subyekt yada ta-
mann]k olr).
1. Okuyun teksti. Bulun z maanas]n]. sabaaln
artk
Pazar smarlamaa
Bn cumertesi. Mamuylan baka taa sabaalendn1 i=tn tutundular. Mamu
ierleri paklr, baka da kartofileri ]karr.
Karda=]m Vani, ang]s] nc klasta rener, ald] topu da ]kt] sokaa oynamaa.
Bn dq, al]p kiyad], taman oturaceyd]m okumaa. Bir dq i=iderim mamunun sesini1:
125
Sofi k]z]m, ya git tq al lafkadan ekmek, bir parca saa yaas hem =eker, zer
art]k yok neyln ay im.
Bn ald]m antay], gittim lafkaya1 da ald]m hepsini, ne s]marlad]yd] mamu.
Kalan paray] koydum penerq setin. Ev gelinc, bakr]m, Vani dq i= ko=ulmu=:
bakaylan kartofi ]karr.

1. Nezaman ayl barabar evd i=lemi=#


2. Ne i=lr o gn yap]lm]=#
3. Dooru mu yapm]=lar ocucaklan k]zaaz, ani evdekilrln barabar
i=tn tutunmam]=lar# Nein#
4. Nic, neyln gwn bitmi=#
5. Sizin aylelerinizd nic geer bu gwnqr#
6. Siz dq yard]m edersiniz mi ayleniz#
7. Tekstt var laflar, ang]lar] trl =eylerin adlar]n] gstererlr.
Sxlqyin, ang] sz pay] o laflar, ang]lar] kim# hem ne# soru=lara
cuvap ederlr.

2. Yaz]n cmleleri, ekleyerk onnara iki=r-r adl]k, ang]lar] uyrlar maanalar]na


gr. Ang] sz pay]yd]r onnar# Ang] halda durrlar o adl]klar#
rnek: Yaban], tilki, kirpi yaban hayvannar].
1. ay]r, der dolay dwnnedqn obyektlqr.
2. Lzgr, kaar natura olu=lar].
3. Yortu, yang]n olu=lar.
4. Adam, renici insan.

Okuyun taa bir ker yap]lm]= i=i da a]klay]n, ne o predmet# (Ney


deniler#)

3. Kyun tekstin ad]n]. Ang] adl]k bu tekstt taa ok ker tekrarlanr# Nein#
Yaz]n. A]klay]n n]=ann] adl]klar]n hallar]n]. izin onnar]n altlar]n], nic cml
pay]. ferma
saamaa
En paal] bu dnned mamu. cmert
Mamu i=leer fermada, saayr inekleri4. }neklr ok st versinnr deyni, mamu
onnar] isl doyurr1, vak]d]nda sulr. Erleri dq ineklerin herker pak hem kuru.
Mamunun pek ii r var. O pek bol hem cmert insan. O nic magnitln
insan] kendisin eker. Mamu nic gne=ik, ang]s]ndan s]cak diil sade biz,
ama hepsin.

1. Kimin iin slener bu tekstt#


2. Nered i=leyrmi= u=aan mamusu#
3. Nein onun mamusu eti=tirrmi= ok i= yapmaa#

126
4. Ne zer evdekilr hem ba=kalar] da severlr bu insan]#
5. Ne gzelleder bu kar]y]# Nein#

4. Kyun tekstin ad]n]. Bln teksti abza\lara. Herbir abza\tan ]kar]n o


laflar], ang]lar] gstererlr =eylerin adlar]n] hem cuvap ederlr soru=lara
kim# ne# babucuk
torun (unuka)
fer
Bir babucuklan torunu taman germi=lr kprnn stndn, aan onnar], eti=ip
geeridn, toz iind brakr bir ma=ina. +fer3, durgudup ma=inay], kabinas]ndan
kr azarlam]=2 ta babuyu, ani yava= gezer.
ocucak i=itmi=, nic =ofer gcendirmi= onun babusunu, da h]zlanm]= ma=inaya:
zenmeyin ba=ka ker ihtqrlara sesinizi kald]rmaa!
+ofer glm= bu laflara da demi=:
Ya ne girgin ocuksun sn!
+oferin nnd durarm]= bir on-oniki ya=]nda ocucak. Miti haz]rm]= korumaa,
arka olmaa babusuna. +ofer ay]p gelmi= da o yalvarm]= babuya hem ocucaa,
afetsinnr onu.

zenm denem.

1. Nic gtrm= kendisini ocucak, aan azarlam]=lar onun babu-


sunu#
2. Siz dq al]=rs]n]z m] arka olmaa ihtqrlara, hastalara hem kk-
ler#
3. Sizinnn dq vard]r m] olduu bl bi=ey# Annad]n.

5. Okuyun. Kyun tekstin ad]n]. A]klay]n kendi kk Vatan]z]n gzelliini hem


paal]l]]n]. Yaz]n, ay]rarak ]k]= abza\]n]. Koyun eti=mz virgller], a]klay]n, nein
koydunuz onnar]. angs
zerdeli
bir ker bil
}lktqn taa biz severiz o eri, neredq biz duuduk hem bwwdwk. Adam en ilkin tan]yr
kendi evini, ba=ay] (meyval]]) da tutr akl]s]nda herbir alma yada zerdeli aac]n],
herbir yolcaaz]. Adam]n r bir ker bil unutmayacek ana evini, u=akl]k oyunnar]n]
hem =kola yolunu. Biz severiz salk]m yada ceviz aac]n], ang]s] byer1 ana evin
yan]nda, susuz Bucak dereciini2, kendi k sokaan]. Adam bir ker bil unutmr1
kendi aylesini, anas]n]-bobas]n], karda=lar]n] hem k]zkarda=lar]n]2, ddusunu hem
babusunu, ilk u=akl]k dostlar]n]... Bl hem bundan ekediler sevda ana taraf]na,
kendi Vatan]na.
127
6. Okuyun teksti sesln. Aazdan slyin (nasaata bakarak), nesoy sz pay]yd]r
tekstt n]=ann] laflar. Gsterin fikirlemenin (d=nmenin) s]ral]]n] bl laflarlan:
en ilkin, ikinci, nc... ]k]=] gsterin laflarlan: ozaman; ]kr, ani; geldik
karara, ani.
Aazdan cuvab]n rn. Lz]m bulmaa, nesoy sz pay]yd]r laf daada. En ilkin, bu
laf gsterer seyin ad]n] (ne# daa); ikinci, vokallan bitn (daa) durr birlik say]s]nda,
erlik halda; nc, cmled daada hall]k. ]kr, ani daada (daa) adl]k.
maymun
sallanmaa
Kartal hem maymunnar yuva
S]cak taraflarda, bir gr daada, ya=arm]=lar maymunnar. Daalarda
onnar gezrmi=lr aalar]n stnd, atlayarm]=lar daldan-dala, sallanarm]=lar
dallarda, oynarm]=lar.
Bir gn kk maymuncuun biri pinmi= aac]n `ak tepesin, tutunmu= bir kaavi
daldan da ba=lam]= sallanmaa. Ans]zdan onun stn abanm]= bir bk kartal. O
salvermi= maymuncuun2 s]rt]na keskin t]rnaklar]n] da art]k haz]rm]=1 gtrm onu
kendi yuvas]na. Ama maymuncuk ac]dan hem korkudan irkin baarm]=...

1. Neredq yaarm maymunnar#


2. Nicq onnar vakd geirqrmilqr#
3. Ne razgelmi bir gwn kwwk maymuncuklan#
4. Nicq bu olmu#
5. Ne dwwnersiniz, ne vard nicq olsun maymuncuun irkin
baarmasndan sora#
6. Sanki kurtulabildi mi zaval maymuncuk#
7. }lerledin (bitirdin) bu teksti kendi gr=nz gr.
8. Tekstin plann dwzwn, takrir yazn.

61. Adet hem xz adlklar


Bizi, herbir adam] sarr ok trl predmetlr: derelr, klr, kasabalar, k]zlar,
ocuklar, adamnar, kar]lar, kiyatlar... Bunnar adet adl]klar.

~ok predmetlerin bwtwndqn ad]n] gstern laflar adet adl]k say]lr: ev, ayl,
masal, adam, u=ak, sensel, ay, gn, y]l, ot, karpuz, resim, ak]l, lzgr, bak]=, kos-
mos, dnn, dostluk, serbestlik, deniz...
Ama dnned oyun adet adl]klar]n var kendi ad], ki onnar] yak]=s]n birtrl
predmetlerin aras]nda tan]maa, brlerindn ay]rmaa. Onu=tan herbir derenin kendi
ad] var (Yalpu, Prut); herbir k]zaaz]n kendi ad] var (Vari, Oli); herbir insan]n,
yazcnn kendi ad] var (Nikolay Baboglu, Dimitri Kara oban); herbir kyn
kendi ad] var (Tlk, Sat]l]k-Hac]).
Herbir adet predmetin kendi ad]n] gstern laflar xz adl]k say]lr.

128
Xz adl]klar birka` bxlwk var, da hepsi onnar bwwk bukvaylan yaz]lr.
1) }nsan]n ad]n], soy ad]n] hem sokak`a laab]n] gxsterqn adl]klar: Mihail ~akir,
Dionis Tanasoglu, Petri ~ebotar, Koltuklu Gxrgi, Sofi }vanoglu, Todur Palamarc], Kristular,
Ormanc]lar; Mihay Eminesku, Dimitri Kantemir, Grigore Vieru, Aleksandr Sergeevi`
Pu=kin, Vasiliy, }lya, Sofya, Aristotel, Gomer, Vilyam +ekspir h.b.
2) Kwwlerin, kasabalar]n adlar]n] gxsterqn adl]klar: Komrat, Ki=inxv,
Avdarma, Dezgincq, Tomay, Baur`u, ~ok-Maydan, ~ukur-Mincir, Bucak, ~ad]r-
Lunga, Tarakliya h.b.
3) Geografiya, astronomiya obyektlerin adlar]n] gxsterqn adl]klar: Nistru, Prut,
Yalpu deresi, Volga, Enisey, Kara deniz, Karpat bay]rlar], Evropa, Rusiya, Balkannar,
Kodru, Poyrazdak] Buzlu okean, Saman Yolu, Kervan Y]ld]z], Bwwk Araba, Kw`wk Araba
h.b.
4) Literatura yaratmalar]ndan, masallardan, miflerdqn personajlar]n adlar]n]
gxsterqn adl]klar: Kelcq-Kwlcq, Dimitra=-P]t]ra=, Ay]-Kulak, Cumaa Babusu, Dwnnq
Gxzeli, Topal +eytan h.b.
5) Ayozlar]n hem yortular]n adlar]n] gxsterqn adl]klar: Ay Boba, Ay Vasil, Ay
Yordan, Sveti Petri, Sveti Gxrgi; Eni Y]l, Kolada, }spas, Mo=a, Paskellq, Troi\a h.b.

1. Okuyun. Bulun tekstt xz adl]klar] da a]klay]n, ne gstererlr onnar (geo-


grafiya ad]n] m], insan ad]n] m] osayd] hayvan ad]n] m]). Slyin, ang] yaratmadan
bu para hem kim onun avtoru. Xz adlklarn altlarn izin. panayr
Bay Yorcu oban pindi e=een1 da dedi ooluna: ozaman
Gani, bn giderim panay]ra, sana bi=ey-bi=ey alacam ...
Na=ey alacan, ba bakac]k, slesn#
Geldiynn, grecn.
Aan slmeersin, al beni dq ozaman seninnn. Bn pek isteerim greyim
Bolgrad panay]r]n].
Olmaz, dedi Yorcu, panay]rdan var ok =eylr3 almaa. Ev dooru e=ek
bizi ta=]yamaz, ona aar gelir.
2. Alfabet s]ral]]na gr yaz]n be=r an]lm]= gagauz yaz]c]s], resimcisi,
kompozitoru hem kurun onnarlan birr cml. Xz adl]klar]n altlar]n] izin.
3. Verilmi= xz adl]klar] okuyun, ay]r]-ay]r] bxlwklerq yaz]n: soy ad] hem ad]
gsterenneri, hayvan adlar]n] gsterenneri; geografiya adlar]n] gsterenneri.
Bealma
Enik
Vasi Filioglu, Bozka1, Enik2, Balkannar, Afrika, Andru=, S]rtma, Kazayak,
Dimitri Gagauz, Petri ebotar, Valkane=, ~aydar, Nikolay Tanasoglu, Kiriet-Lunga,
Be=alma2, Yalpak, Fena, akal, Tamah, Moldova, Kara ~oban, Bozka.
4. rn gr kendinizdn bulun be=r xz adl]k da yazn.
129
Kasabalar: Soyadlar:
Derelr: Hayvan adlar]:
Gllr: Klr:
rnek: Klr: Kopkuy, Karbaliya, ...

Xz adl]klar yaz]lrlar bk bukvaylan. Kiyatlar]n, dergilerin, gazetalar]n, resim-


nerin, spektaklilerin, kolhozlar]n, gemilerin adlar] h. b. yaz]lrlar bk bukvaylan
kav]`lar iind: roman @Uzun kervan@, dergi @Sabaa Y]ld]z]@, gazeta @Ana sz@, peet
toplumu @}lkyaz@, @Bucakta sabaa@, kolhoz @Pobeda@, gemi @Maksim Gorkiy@ h.b.

5. Okuyun. Noktalar]n erin koyun yak]=]kl] xz adl]klar]. taraf


port
dergi
1. Kiyad]n ad] ... . Taraf]m]z]n ad] ... (@Bucak@, Bucak). 2. ... kendi sular]n] gxtwrer
Kara deniz2. Eni derginin ad] ... . (@Nistru@, Nistru). 3. Gemi ... girdi porta.4 Roman]
(@Uslu Don@, Uslu Don) yazd] ... (@Mihail +olohov@, Mihail +olohov). 4. ... merakl]
bir gagauz roman]. llkt gidrkn, biz ... grdk (@Uzun kervan@, uzun kervan).
5. ... art]k duudu. Gen hafta ]kt] ... (@Sabaa Y]ld]z]@, Sabaa Y]ld]z]).
6. Kurun ayleniz iin bir dialog, nered kullan]ls]n trl kendili adl]klar.
Xz adl]klar]n altlar]n] izin, becerin a]klamaa onnar]n dooru yaz]lmas]n].
Miti, sizin aylenizd ka ki=i ya=r# ayl
Bizim aylemizd2, Todi, ya=r1 be= ki=i.4 k
Kim onnar ya, Miti, slesn#
Dona mamu, Vasi baka, }li=ka batm, Vasilka kakum hem bn, Miti.
Ang] kdn siz geldiniz Komrada#
Biz gelmi=ik buray] nezamansayd] Kurudan.

62. Cann hem cansz adlklar


Gagauz dilind adl]klar blnerlr iki blm: cann] adl]klar, ang]lar] cuvap
ederlr soru=a kim# (mamu, doktor, i=i, horoz, inek) hem cans]z adl]klar, ang]lar]
cuvap ederlr sorusa ne# (ev, yazal, kiyat, hava, aa, lzgr, y]ld]z, k]=, bukva).
1. ~]kar]n ay]r bir blm cann] adl]klar], br blm dq cans]zlar]. Yaz]n,
herbir blmdn iki=r laflan birr cml kurarak. renici
kak
kiraa
Bat, er, ba=ak, nal, m]h, kar], mamu, lel, tauk, domuz, e=ek, k]z, u=ak, renici,
enser, tavan, boya, ka=]k, ku=ak, ma=a, kuzu, rdecik, olak, agronom, ddu, eni=t,
iu, komu=u, araba, dven, akmak, kira\a.
2. A=aadak] teksti tefterlerinizd yaz]n, cann] hem cans]z adl]klar] bulun, onnar]n
altlar]n] izin. ana-boba
saalk

130
Vasinin annatmas
Bizim aylemizd u=ak var. mz dq anay]-bobay] sesleeriz, serbestlii
1

severiz, =kolaya gideriz4. Biz isl reneriz, pazarlarda klisey3 gideriz, Allaha
dua ederiz, saal]k versin herbirimiz.
}=lenir gnnerind biz, =koladan geldiynn, yard]m ederiz anaya-bobaya ier
hem aul i=lerini yapmaa. Herbir i=t bk batmuz yard]m eder bana hem kk
k]zkarda=]m]za2. Aan aylemizd birisi hastalanr, ona aptekadan ila alr]z. Her
gn biz uroklara haz]rlanr]z, sora pek severiz trl artistik kiyatlarn] okumaa.
3. Okuyun. Kyun parantezalar]n iind bulunan adl]klar] lz]mn] formada,
a]klayarak dooruluunuzu. Can]n hem cans]z adl]klar] ay]r] diriceklerq yardm
`]kar]p-yaz]n. sofra
izmet
yarka
len ekm
Sofi babu bakt] (saat). Vak]t ikiydi. Pili mancas] da art]k haz]rd]. Simu oolu
hem gelini Ma=i (aul) (baa) bozard]lar. (Mani) Tpac]k onnara yard]m edrdilr2.
Simu, Ma=i, haydin im! baard] babu.
(Simu) hem (Ma=i) ellerind vard] birr kazan zm.
Hepsicii indilr kapu nn, y]kad]lar2 ellerini. Sofra art]k kuruluydu dut (aa)
alt]nda. Makar ki Ma=i herker izmet edrdi Sofi babuya3 hem ayley, ama bn1
babu alm]=t] elin bu i=i. (Simu) (Ma=i) oturdular (sofra). =tn sora yarka mancas]
pek datl] grnrdi. (Mani) Tpac]k demzdilr @datl]@, ama @tatl]@. Manca kr l
dq vard]. Sofi (babu) deyni bu en sek notayd].

Verin cuvap koyulmu= soru=lara.


1. Nesoy y]l zaman] iin laf gider bu tekstt# A]klay]n dooruluunuzu.
}nand]r]n.
2. Neredn belli, ani bu len ekm# }nand]r]n teksttn.
3. Nein Maninin hem Tpac]]n mamusu herker izmet edrmi= Sofi
babuya#
4. Sofi babuya deyni en bk nota neymi=# Nein#
5. E, sizd evd nic geer# Yaz]l] formada annad]n, nicq sizdq avsam
ekmqq ge`er. Neylqn siz yard]m edersiniz sofray] koymakta#

63. Adlklarn kurulmas


Adlklar gagauz dilindq twrlw kolaylklarlan kurulr. Gagauz dilindq adlklar ku-
rulr taa ok sra twrlw afikslerin yardmnnan. Adlk var nicq kurulsun may herbir
sxz payndan.
I. Adlklarn afikslqn kurulmas:
1) adlktan adlk: bostan-c, dost-luk, saman-nk, gwn-cw h.b.;
131
2) nannktan adlk: serin-nik, gxzel-lik, ihtqr-lk h.b.;
3) iliktqn adlk: oku-mak, karar-t, kp-m, gxr-w h.b.;
4) aderliktqn adlk: kendi-lik, biey-lik h.b.;
5) saylktan adlk: bir-lik, beer-lik, on-nuk h.b.;
6) ihallktan adlk: ok-luk h.b.;
7) ses uyduran laflardan adlk: fr-t, tupur-tu, gwrwl-tw h.b.
II. Gagauz dilindq adlklar kurulr laf katlanmasnnan katl adlklar.
Onnarn arasnda birka twrlw katl laf var:
1) Birinci bxlwk katl adlk iftli laf saylrlar. iftli laflar xlq katl laflar, anglar
kurulu iki yada birka biri-birindq denk olan kendibana temeldqn. Xnnar izgicik
ar yazlr: ana-boba, al-veri, tuz-ekmek, tuz-buz h.b.;
2) kinci bxlwk katl adlk twrlw sxz paylar]n birlemesindqn kuruldular:
a) nannk + adlk: karaku kara + ku, deliba deli + ba, altop
al + top h.b.;
b) saylk + adlk: ilkyaz ilk + yaz, krkayak krk + ayak, wayak
w + ayak, dxrtkxelik dxrt + kxelik h.b.;
c) adlk + adlk: tepqgxz tepq + gxz, kzkarda kz + karda, suaac
su + aac, pazertesi pazar + ertesi h.b.
3) Wwncw bxlwk katl adlklar katl i=liklerdqn kuruldular: lafetmqk lafetmqq
(laf + etmqq), metetmqk metetmqq, siiretmqk siiretmqq h.b.

Adl]klar]n kurulmas]
Adl]ktan N]=ann]ktan Say]l]ktan
-c], -ci, -`], -`i, -cu,
-l]k, -lik, -luk, -lwk, -n]k, -nik, -nuk, -nwk
-cw, -`u, -`w
p]nar-c] bak]r-l]k saa-l]k iki-lik
kemen`e-ci terzi-lik geni=-lik be=-lik
yol-cu pap=oy-luk kw`wk-lwk wz-lwk
bww-cu gwl-lwk =iret-lik bin-nik
kiyat-`] saman-n]k =en-nik on-nuk
twfek-`i tiken-nik yorgun-nuk ikinci-lik
puluk-`u odun-nuk k]zg]n-n]k
swt-`w twtwn-nwk
}=liktqn Ses uyduran laflardan
-]=, -i=, -u=, -w=, -=, -k, -g], -gi,
-mak, -mqk -ma, -mq -t], -ti, -tu, -tw
-gu, -gw, -]m, -im, -i, -w, -u
yaz-mak k]y-ma baar-]=, gir-i=, sor-u=, dww-=, k]t]r-t]
annat-mak sar-ma tara-k, sar-g], `iz-gi, bur-gu, f]=]r-t]
oyna-mak s]z]r-ma swr-gw, bas-]m, se`-im, diz-i, fisir-ti
ge`ir-mqk swr-mq kork-u, xrt-w, kws-w lumbur-tu
wwren-mqk tupur-tu
`evir-mqk gwrwl-tw
dw=wn-mqk

132
1. Verilmi= afikslrln eni adl]k kurun, tefterlerinizd yaz]n.
rnek: Kemen kemeneci, su suluk.
1) -c], -ci, -cu, -cw, -`], -`i, -`u, -`w;
2) -n]k, -nik; -nuk, -nk;
3) -l]k, -lik; -luk, -lk;
4) -mak, -mk;
Yard]mc] laflar: kemen`q, kwl, bir, uzun, seslq, yalan, kum, s]]r, y]ka, tuz, ii,
kada, ergivan, baa, swpwr, bostan, daa, =aka, girgin, i, odun, serin, aa`, gxz, `ift.
2. Okuyun. Verilmi= tekstt bulun ba=ka sz paylar]ndan kurulma adl]klar], a]k-
layarak onnar]n laf kuran afikslerini. bostanc
korkuluk
rselem
Petri, bostanc]n]n oolu, bostan]n ortas]na koymu=tu bir korkuluk. Petri bekilik
tq edrmi=, nk gnn iki tarafa gezmk bobas]n] pek rseleyrmi=. Kr ihtqrl]k3
ta kendisini bildirrmi=2.
3. Yaz]n teksti. Ay]r]n da `]kar]n o adl]klar], ang]lar]n kurulu=u butak]md]r:
kxk+laf kuran afiks + hal afiksi. Belli edin, ang] sxz paylar]ndan onnar kurulu,
hem morfemalar]n] gxsterin.
Biz daald]k Altay]n twrlw erlerinq. Ma=inam]z yava=-yava= `]kard] bizi dwzlwktqn
bay]ra. Eski Altay bay]rlar] benzqrdilqr bir bwwk dalgal] denizq.4 Yollar prosttu.
Ta=l]kta o ma=ina aarl]ktan zor xrwyqrdi. Gidqrdik rayon merkezinq Solone=q, ani
bir tarafta bay]rl]kta bulunard].
(S. Ekonomova gxrq)
4. A=aadak] laflar] dooru yaz]n]z, aarak parantezalar]:
Soru= (cuvap), el (ayak), anak (xlmek), (k=elik), bay]r (ay]r), kurt (ku=),
k]z (karda=), af (etmk), ses (etmk), k]rk (ayak), ilk (yaz).
5. A=aadak] afiksler uyar kkleri bulun, onnarlan eni laf kurun, tefterleriniz
yaz]n, rnq kullanarak.
.....-] ....-l]k ....-n]k .....-mak
.....-i .....-lik .....-nik .....-mqk
.....-u .....-luk ....-nuk .....-ma
.....- .....-lk .....-nk .....-mq
rnek: laf laf-], swt swt-`w, ot ot-luk ...
6. A=aadak] laflar]n kklerin verili afikslerdqn birisini uydurup-ekleyin, eni
laflar] kurun da tefterler yaz]n: -n]k, -nik, -cu, -], -i, -l]k, -lik, -ma, -m.
Saman ..., aa ..., karda= ..., sar ..., ta= ..., ba= ..., kaz ..., r ...,
len ..., var ..., derin ..., ekmek ..., daul ..., =arap ..., zaamet ..., erik
..., alma ..., yol ..., ift ..., bal]k ..., sr ..., izmet ..., ekin ..., fistan ...,
bin ..., iki ... .
rnek: ifti iftilik.
133
7. A=aadak] cmleleri yaz]n. Katl] laflar] bulun, onnar]n altlar]n] izip, annad]n,
nic onnar dzlydr.
1. Be=alma kyw Komrat dolay]nda bulunr. 2. Biz Dimitri Karaoban]n k]sa
annatmalar]n] pek beeneriz. 3. Be=gz kynd h]s]mnar]m]z var. 4. Stepu
rener dokuzy]ll]k =kolada. 5. e=mkynd ya=ayan dostuma kiyat yazd]m.
6. K]zkarda=]m ilkyaz]n evin yan]nda iek dikti. 7. Kazayak bir bk gagauz
ksydr.
8. Doldurun tabli\ay xrnqq gxrq. Belli edin verili laflarn sxz payn, kxkwnw
hem afiksini.
Kurulu Sxz Laf kuran
Kxk Sxz pay
laflar pay afiks
yaamurluk adl]k -luk yaamur adlk
kapak adlk -k kapa- ilik

Sxzlwk: ennik, kuak, sarg, hayvanc, szrma, belik, tupurtu, okumak, sxzlwk,
e=illik, onnuk, wwrenmqk, masalc], se`im, giri=, uzunnuk, wzlwk, swpwrgq.

64. Adlklarn hallanmas


Adl]klar dii=ilerlr (hallanrlar) hallara gr birlik say]s]nda da, cokluk say]s]n-
da da: adam, adam]n, adama, adam], adamda, adamdan; adamnar, adamnar]n,
adamnara, adamnar], adamnarda, adamnardan.
Hepsi adl]klar blnerlr hallanmak tipinq.
1-inci hallanmak tipin girerlr adl]klar, ang]lar] temel halda konsonnan biterlr,
hem k konsonnan bitn birk]s]mn] adl]klar: ev, tavan, yulaf, dal, dut, ay, dolap, kaz,
dam, klub, di=, aa, k, gk.
2-nci hallanmak tipin girerlr adl]klar, ang]lar] temel halda vokallan biterlr: ana,
der, ayl, babu, kpr, deri, kar].
3-wnc hallanmak tipinq girerlr okk]s]mn] adl]klar, ang]lar] temel halda k konson-
nan biterlr: ka=]k, ba=ak, kulak, barsak, kar]k, erik, delik, kllk, soluk, iek, elek.

1. Okuyun. Bulun adl]klar], sxlqyin, ang] hallanmak blmn girer onnar.


Slyin, ang] halda durrlar cmled. giinmk
yaamur
Gezinti aalamak
Btn hafta hepsinin aaz]ndan s]k-s]k i=idilrdi laf @gezinti@. Btn klas pazar
gn lz]md] gitsin gezintiy.
T geldi pazar. Dimu uyand] erken da alatlan ba=lad] giinm.
Nereyi, ocuum, alatlrs]n# glmseyerk, sordu ocuun mamusu.
Gezintiy, mamu. Ne bilmeersin mi#
Bilerim2, u=aam, ama d]=arda yaamur yaayr.

134
Dimu h]zland] d]=ar kapusuna. Hava drkt. Belliydi, ani yaamur diil k]sa
vak]da. Annad]ynan bunu, Dimu ba=lad] aalamaa1. Onun ya=lar] akard]lar, nic
saaktan sular.
Pazertesi gn dq Dimu kalkt] erken. Kalkt] d=ektn, at] penereyi. }ersi
birdn doldu gne=ln hem taaz sabaa soluunnan. Ama Dimu gen oturdu pener
boyuna da ba=lad] aalamaa pazark]s]ndan taa beter.
Ee, bn baari nein aalrs]n, ocuum# Ya bak ne gzl gn! =a=]p, dedi
mamusu.
Bn lz]m gitm h]rle\ln, kuyu kazmaa, aalayarak, dedi Dimu.
Bn dq yaamur yaayayd]1, l dq bilmeyeceydim, ani benim oolum hay-
laz.

Verin cuvap koyulmu= soru=lara.


1. Ne olu= iin lafedrmi=lr u=aklar btn hafta#
2. Nein Dimu ba=lam]= aalamaa pazar gn#
3. Nein Dimu aalam]= pazertesi# Bu ang] taraftan gsterer Dimuyu#
4. Bulun tekstin z fikirini. Okuyun.
5. }steersiniz mi benzem Dimuya# Nein# }lk abza\ta adl]klar]n
stnd n]=annay]n, ang] hallanmak blmnd onnar.

65. Konsonnan bitn adl]klar]n hallanmas]


1. Okuyun. Aazdan cuvap verin, ang] adl]klar girerlr bu hallanmak tipin
hem nein.
Hallar Kal]n vokall]lar }nc vokall]lar Afikslr
T. duvar bulut pili gz
S. duvar-]n bulud-un pilic-in gz-n -]n, -un; -in, n
D. duvar-a bulud-a pilic- gz- -a, -
G. duvar-] bulud-u pilic-i gz- -], -u; -i, -
E. duvar-da bulut-ta pili-t gz-d -da, ta; -d, -t
. duvar-dan bulut-tan pili-tn gz-dn -dan, -tan; -dn, -tn

Kimi adl]klarda, ang]lar] biterlr sessiz konsonnarlan [p], [k], [t], saabilik,
doorudak hem gsterek hallarda bu konsonnar dnerlr onnar]n sesli e=lerin [b],
[g], [d]: hesap hesab]n, hesab]na, hesab]n]; cenk cengin, ceng, cengi; tokat
tokad]n, tokada, tokad].
Erlik hem ]k]= hallarda afikslr -da (-d); -dan (-dn) yaz]lr o adl]klarda, ang]-
lar] biterlr sesli konsonnan, ama sessiz konsonnan bitennerd yaz]lr afikslr -ta
(-t), -tan (-tn): bak]r-da (-dan), ukur-da (-dan), kaaz-da (-dan), ev-d (-dn),
gl-d (-dn); st-t (-tn), =arap-ta (-tan), kp-t (-tn), kf-t (-tn).

135
Day yolcu
yardmnamaa
}lerki vak]tlarda Bucak taraf]nda ya=ayarm]= bir adam. Varm]= problema
onun oolu. Adam ya=am]=, nekadar ya=am]=, da s]ra gelmi= sebep
lm. Toplam]= adam oolunu yan]na da demi= l:
Geldi benim bitki saad]m2. Bn art]k yolcuyum. D=nerim, ani siz dq art]k
kaybelmeyeceniz. Yard]mnay]n biri-biriniz. Ya=ay]n birliktq. Ama bendn siz
te bu onedi koyuncuk. Bln onnar] aran]zda bl: koyunnar]n yar]s]n] brakr]m
bk ooluma, ortancas]na brakr]m nc pay]n], ama en kn srnn
dokuzuncu pay]n], demi= ddu.
Demi= bu laflar] adam da can vermi=. Ama oollar] kalm]=lar bir zlmz prob-
lemaylan. Bobalar] dem demi=, ama onedi blnmeer ne ikiy, ne alt]ya, ne dq
dokuza. Ne yapmaa# Nas]l pay etm koyunnar] bobalar]n]n slediin gr# ok
trl d=nm=lr oollar, ama l dq bu daavan]n cuvab]n] bulamam]=lar. Aralar]nda
kr kavgala=maa ba=lam]=lar...
Bir gn geler dola=maa onnar] Miti day]lar]. Annay]p kavgala=man]n sebepini,
deer l:
eki=meyin bo=una. Bn verecn siz kendimdn bir koyun da i=inizi1 kolay-
ladacam. Say]n, ani sizd art]k onsekiz koyun.
eketmi=lr karda=lar blm onsekiz koyunu. Onsekizin yar]s] dokuz, nc
pay] alt], dokuzuncu pay] iki. Pek kolay blm=lr, kimseyi gcendirmemi=lr.
Ama =indi toplay]n bireri hepsini koyunnar], demi= day]lar].
Blm=lr karda=lar onsekizi, ama toplamaa ba=lad]ynan, dokuzu, alt]y] hem
ikiyi olr onedi. @+a=]lacak i=! Yok nic olsun!@ demi=lr karda=lar.
Bn grerim, ani benim koyunum burada zeed. Herkeziniz kabletti boban]z]n
brak]lma koyunnar]ndan kendi pay]n]. Saal]caklan, ocuklar!

Verin cuvap koyulmu= soru=lara.


1. Nas]l blm= varl]]n] oollar]n bobas]#
2. Kim hem nic yard]mnam]= zm bu problemay]#
3. Ya d=nn da bulun, nein pay etmi=lr onsekizi, ama toplad]-
ynan, Miti day]lar]n koyunu gelmi= zeed! A]klay]n fikirinizi.
4. Yaz]n. }lk iki abza\ta konsonnan bitqn adl]klar] izin.

2. Okuyun teksti @Day]@. Drdnc abzatan inc vokall] adl]klar] bulun, aazdan
onnar] hallay]n. Yaz]n bu adl]klar] tefterlerinizd, hallayarak birlik say]s]nda.
3. Verilmi= laflardan ay]r]n sade konsonnan bitqn adl]klar]. Onnar]n be=innn
kurun birr cml. Yaz]n kurulmu= cmleleri tefterlerinizd, izerk adl]klar]n
hal afikslerini. kafadar
bak
Kpk, koyun, daul, ba=ak, em, kuzu, sakal, gz, kur=um, saz, z, maana, kol,
saat, bak]=, sa, mr, deri, ak]l, mamu, e=, dost, kafadar, ko, kei, dana, zm,
zerdeli, armut, yazal.
136
4. Hallay]n verilmi= adl]klar] birlik say]s]nda. Aazdan a]klay]n ses dnmelerini
hem onnar]n dooru yaz]lmas]n].
Sa, yama, st, dut, orap, yuurt.
5. Okuyun teksti. Parantezalar] a]p, koyun laflar] lz]mn] formada.
sallanga
fazenda
Birlikli ayl birlikli
Bir pazar (gn), sabaa ekmeeni idiktn sora, baka bakt] bana da, glmseyip, dedi:
Bn1 pazar. Bn (i=) gitmeerim. Sn dq (=kola) gitmeersin. Ne yapacez bn#
Baka, dedim bn, sn gen pazar da bana hep l sorduydun...
Da sora ne# sordu mamu.
Bn dediydim (baka), ki yaps]n bana bir sallanga... Ama o bana dedi, ani
gideriz fazendaya.
Da sn ne beenmedin mi, ani (fazenda) gittik# sordu baka.
Pek beendim!2 dedim bn. Ama nein ozaman sorrs]n3, aan hep okadar
kendiycesin yapacan#
O herker l yapr, ekledi mamu.
Verilerim! Verlerim! kald]rd] (kollar) baka. Bn yapacez, nic siz isteye-
ceniz. Gittik mi fazendaya# Orada bizi art]k olmu= =eftelilr bekleer!
Gittik! bir sesln dedik mamuylan ikimiz.

Koyulmu= soru=lara verin cuvap.


1. Nein tekstin ad] @Birlikli ayl@#
2. Neredn belli, ani boban]n laf] bu ayled herker geer hem
tamannanr#
3. Sever mi ayl saabisi hem evdekilr iftilii, toprakta i=i#
4. Neredn bu belli# Bulun cuvab] tekstt da okuyun.
5. Yaz]n teksti tefterlerinizd, konsonnan bitn adl]klar]n altlar]n]
izerk.
6. Ang] halda durrlar adl]klar gn, i= hem kol#

6. Okuyun. Laflar] koyun doorudak hem gsterek hallarda, n]=annayarak onnar]n


hal afikslerini.
Sxzlwk: Yama, kortma`, but, saat, enge`, bulama`, ip, saurgun, gelin, sergen,
gwre=, saman, tezek, wwlen, av=am.
Xrnek: D. yamaca G. yamac]
7. Ang] s]rada bulunrlar konsonnan bitqn adl]klar# Herbir s]radan birar laflan
kurun cml, kullanarak bu adl]klar] gsterek halda.
zk, kpk, basamak, kalpak, ilek.
Gk, ip, me=in, horoz, pap=oy.
ekirg, yaban], taliga, sr, tolu.
137
8. Okuyun. Parantezalar]n iind bulunan adl]klar] kyun lz]mn] formada.
A]klay]n dooruluunuzu. Yaz]n cmleleri tefterlerinizd, n]=annayarak bu ad-
l]klar]n afikslerini.
1. Biz pek severiz (karda=), ang]s]n]n var kendi (traktor). 2. (Klas) ieklr
art]k hepsi at]lar. 3. (+opar) elind vard] ok renkli karanda=. 4. Doktor ilalr
(Todur) kulaan]. 5. Mani kald]rr (yorgannar). 6. S]]r (aul) var birka` adam. Onnar
al]=rlar tutmaa (ko).

Adl]klar]n okluk say]s] dzler (kurulr) -lar, -lr; -nar, -nr afikslerin yard]-
m]nnan.
okluk say]s]nda adl]klar hepsicii hallanrlar, nic konsonnan bitn adl]klar:
enserlr enserlerin, enserler, enserleri; kar]mcalar kar]mcalar]n, kar]m-
calara, kar]mcalar]; u=aklar u=aklar]n, u=aklara, u=aklar]; kpeklr kpe-
klerin, kpekler, kpekleri.

9. Adl]klar] kyun okluk formas]na, gxsterek hal]na.


Adam, dam, e=ek, urok, kazma, diiren, saman, iek, bay]r, daa, k, demet, sa-
mann]k, aa1, baca, k]r, h]rle\, oban, kuli, buzaa, pili, kaaz, ko, saad]1, kumi, dayka.
Xrnek: Adam adamnar adamnar];

Verilmi= laflar]n be=innn okluk say]s]nda kurun birr cml da yaz]n


tefterlerinizd, izerk altlar]n].

10. Verilmi= adl]klar] hallay]n, hepsi morfemalar] gxsterin.


Cmlelr, koyunnar, derilr3, ekinnr.

66. Vokallan bitn adl]klar]n hallanmas]


1. Okuyun material. Aazdan cuvap verin, ang] adl]klar tabli\ada hallan'r.
Hal-
Kal]n vokall]lar }nc vokall]lar Afikslr
lar
T. baka tolu buu kp ks t
S. baka-n]n tolu-nun buuyun kpe-nin ks-nn t-yn -n]n, -nun;
-nin, -nn;
-y]n, -yun;
D. baka-ya tolu-ya buu-ya kpe-y ks-y t-y -yin, -yn
G. baka-y] tolu-yu buu-yu kpe-yi ks-y t-y -ya, -y
-y], -yu;
E. baka-da tolu-da buu-da kpe-d ks-d t-d -yi, -y
. baka-dan tolu-dan buu-dan kpe-dn ks-dn t-dn -da, -d
-dan, -dn

138
Tabli\aya gxrq olur butakm klar yapmaa:
1) kimi hal formalarnda hal afiksi yotlan:
uzun vokallan bitqn adlklarda saabilik halnda afiks -yn, -yin, -yun, -ywn;
vokallan bitqn hepsi adlklarda doordak hem gxsterek hallarda -ya, -yq; -y,
-yi, -yu, -yw;
2) saabilik halda vokallan bitqn adlklarn afiksindq ayrc n peydalanr: tolu-
nun, kwpe-nin;
3) q vokallan bitqn adlklarn hallanmasnda kyna hallarda vokal dxnmesi olr
q^^e: kwpe-yi, kwpe-dq. gd
2. Okuyun teksti da adlay]n onu. kayk
bez
En ilk gemi o bir aa gdesiydi. Adam ona pinrmi= atl] da varm]= nic
derenin bir taraf]ndan br taraf]na zerk gesin.
Vak]tlar gemi=, da sora ba=lam]=lar aac]n iini oymaa. Olmu= kay]k. Ama kay]]n
h]zl]l]]n] zeedelem deyni, ba=lam]=lar kullanmaa krekleri hem bezleri.
Bk bezli gemilr kimr ker haftaylan durarm]=lar erind denizd, bekleyerk,
lzgr ]ks]n, yada kayarm]=lar3 heptn ba=ka tarafa.
Bitki-bitkiy peydalanm]= buulan1 motorlu gemi, ang]s] varm]= nic gitsin,
nezaman isteer hem nereyi isteer. Ama tan]mayan ok natura olu=lar]n] ozamank]
adam sanm]=, ani onu =eytannar aydr, da k]rm]=lar.
Sora peydalanm]= buulan motorlu hem bezli gemilr. Ondan sora taa ba=ka
trl. Ama =indi denizlerd hem okeannarda...

Koyulmu= soru=lara aazdan cuvap verin.


1. En ilkin su stnd nesoy gemi peydalanm]=# Ne i= iin
kullanarm]=lar onu#
2. Sora peydalanan gemi ang] taraftan taa iimi=# A]klay]n fikirinizi.
3. Nein buulan motorlu ilk gemiyi k]rm]=lar#
4. +indiki gemilr neyln ba=kalanr ilerki gemilerdn#
5. al]=]n yazd]rmaa =indiki gemiyi her taraftan. Yaz]l] cuvap verin
4-wnc soru=a.
6. Koyun tekstin ad]n]. Bitirdin.
7. Teksttq `izin vokallan bitn adl]klar]n altlar]n], hal]n] belli edin.
3. Okuyun. Konsonnan hem vokallan bitqn adl]klar] ay]r]-ay]r] slyin. Yaz]n
laflar] iki blm virgl a=]r]. }ki blmdn dq birr laflan kurun cml, izerk
adl]klarda afiksleri.
Koyunu, makazda, kaaz]n, ayley, ma=an]n, penered, aulun, malinin, kakuya,
sobadan, kah]r], meyvaya, zerdelid, =eftelidn, ddunun, lelda, suya.
4. Verilmi= adl]klar] hallay]n. kisinnn kurun birr cml k]r i=i iin.
Tarla, ten, ayna, me=, ks, kirpi, Miti, Dimu.
139
5. Okuyun. Bulun tekstt adl]klar], ang]lar] konsonnan hem vokallan biter. A]k-
lay]n aazdan, neyln ba=kalanr onnar]n hallanmas].
gr
daldrmaa
Aycklar ykamak salverm

Gr daay]n iindn derenin boyuna ]kr ana ay] iki =en ay]c]klan.
Mamular] tutr ay]c]]n birisini di=lerinnn ensesindn da ba=lr onu, dald]r]p
su iin, alpalamaa. Ay]c]k2 ]vd]rr, isteer bo=anmaa, ama mamusu salvermeer
onu, taa isl1 y]kamay]nca. }kinci ay]c]k korkudan toparlanr kamaa daa iin.
Ama mamusu onu eti=er geeridn, =amarlr da sora su iin.
Ay]c]klar1 ikisi dq ok kanaat kald]yd]lar y]kanmaktan, nk o gn hava pek
s]cakt]. Onnar sa yaz]-k]=] o kal]n =ubalarlan gezerlr. Su onnar] pek isl serin-
nettiydi. Vard] nic gen ay]c]klar ka`]ns]nnar, oyna=s]nnar, =]mars]nnar.

Kanaat kalmaa ii kefq gelmqq.

Verin yaz]l] cuvap koyulmu= soru=lara.


1. Y]l]n ang] zaman] iin yaz]l] bu tekstt# nand]r]n.
2. Nein mamular] zorlan y]kam]= ay]c]klar]# Siz suyu seversiniz mi#
zm bilersiniz mi#
3. Y]kanmak o sade serinnemk mi# A]klay]n fikirinizi.

67. K konsonnan bitn okk]s]mn] adl]klar]n hallanmas]


1. Gzdn geirin tabli\ay. Annadn, nicq hallanr adl]klar, ang]lar] k
konsonnan biterlr.
Hal-
Kal]n vokall]lar }nc vokall]lar Afikslr
lar
T. toprak saal]k soluk d=ek kemik ktk
S. topra-an saal]-]n solu-un d=-n kemi-in -an, -]n, -un;
kt-n
-n, -in, -n
(k d=er)
D. topra-a saala-a sola-a d=- kem- kt- -a, -,
(k d=er)
G. topra-a saal]-] solu-u d=- kemi-i kt- -a, -], -u; -, -i,
-; (k d=er)
E. toprak-ta saal]k-ta soluk-ta d=ek-t kemik-t ktk-t -ta, -t
. toprak-tan saal]k-tan soluk-tan d=ek-tn kemik-tn ktk-tn -tan, -tn

140
K konsonnan bitqn `okk]s]mn] adl]klarda saabilik, doorudak hem gsterek hal-
larda k konson d=er (bak tabli\aya). Hep bu hallarda k konsonun xnwndq bulunan
vokal e dner vokala (e^^) (bak tabli\aya).
-Ak, -ek k]s]mnarlan bitn adl]klarda doorudak hem gsterek hallar]n formalar]
(afiksleri) birtrlydr: yumak (ney#) yumaa, (neyi#) yumaa; d=ek (ney#)
d=, (neyi#) d= hem ba=ka.
2. Verilmi= adl]klar] aazdan koyun sade saabilik, doorudak hem gsterek hallar]na,
a]klayarak onnar]n afikslerini.
Saal]k, olac]k, kar]k, yumak, damak, slk, krk, koruk, soluk, bulutuk3, yast]k,
ipek, iek, irik, delik, arpac]k.

Koruk baa bozumundan sora otuklarda kalan e=il zm pandalc]klar];


ipek brnck iplii.

3. Okuyun. Parantezalar]n iind duran adl]klar] lz]mn] formada koyun,


dooru yaz]lmalar]n] inand]r]n. kiri
baca
Ddu hem unukas alkamaa
Ddu baa otuklar]n] teller baalr.4 otuklar kr kl e=il zmnn.
Ddu-u! uzaktan baarr unukas]. Dzsn benim (bi`ikleta). Sinciri koptu.
Dzeyim, Sandicik, ama gzlksz bi=ey grmeerim.
Sandicik kaarak gider ieri gzlkleri aaramaa1. Aarr (ier), ama bulamr.
Aarr (kufn) bulamr. Aarr bk (ev) (dolap) iind, stnd, (pat) alt]nda
bulamr. Bir dq akl]s]na geler, ani ddu ilersi (gn) tavanda (booday) alkam]=.
Pinmi= (tavan). Aan bakm]= (ddu) (gzlklr) kiri=in stnd, (baca) boyunda
yalab]yarm]=lar.
Aan Sandicik getirer tavandan gzlkleri3, ddu ona sorr:
Sandi, nein sn dn aaramad]n benim (gzlklr), aan bn sana yalvard]m,
ama =indi xlq pek tez buldun onnar]#
Sandicik sade k]zarm]=, ama cuvap bu soru=a bulamam]=.

Kiri= balka, evin geni=liin koyulan tavana aa gdesi.

Verin yaz]l] cuvap koyulmu= soru=lara.


1. Y]l]n ang] zaman] iin yaz]l] bu tekst# Nein# }nand]r]n.
2. Nein ddu tutunmam]= dzm unukas]n]n bi`ikletas]n]#
3. Nered Sandicik aaram]= hem bulmu= ddunun gzlklerini#
Geni=tn cuvap verin, inand]rarak tekstln.
4. Beendiniz mi Sandicii# Nein# }nand]r]n#
141
5. Nic annrs]n]z ddunun soru=unu#
6. Siz dq evd butak]m soru=lar koyrlar m]# Nein#

4. K]sadan yaz]n birr tekst @Benim karda=]m@ yada @Benim k]zkarda=]m@, ang]s]nda
k konsonnan adl]klar]n altlar]n] izin, a]klayarak afikslerin dooru yaz]lmas]n].
Kullan]n te bu laflar] lqqz]mn] formada: gxz, sa` kulak, surat, boy, t]rnak, bak]=,
ayak, =en, ak]ll], gxzql, pelik.
5. Eklyin adl]klar]n eti=mz paras]n].
dur- i=le-

-mak -mk

68. Adlklarn saabilik formas


Gagauz dilind adl]klar]n var saabilik formas], ang]s] gsterer predmetin saabisini wz
taraf]ndan: 1-inci, 2-nci ya 3-wncw wzwn. Bu forma belli eder, kimin ya neyin predmet.
Adl]klar]n saabilik formas] dzler z hem say] afikslerin yard]m]nnan.
rnek: gz gz-m, kol kol-lar-]m, el el-ler-im-d.

Adl]klar]n saabilik afiksleri (temel halda)


zlr Konsonnan bitn Vokallan bitn K konsonnan bitn
B ir lik say] s ]
1-inci -]m (-im); -um (-m) -m -am,(-m); -]m (-im);
-um (-m)
2-nci -]n (-in); -un (-n) -n -an (-n); -]n (-in); -un
3-wnc -] (-i); -u (-) -s] (-si); -su (-s) (-n)
-a (-); -] (-i); -u (-)
oklu k sa y ] s ]
1-inci -]m]z (-imiz); -umuz -m]z (-miz); -am]z (-emiz);
(-mz) -muz (-mz) -]m]z (-imiz);
-umuz (-mz)
2-inci -]n]z (-iniz); -unuz -n]z (-niz); -nuz (-nz) -an]z (-eniz); -]n]z (-iniz);
(-nz) -unuz (-nz)
3-wnc -] (-i); -u (-) -s] (-si); -su (-s) -a (-); -] (-i); -u (-)

1. Verilmi= laflar] kyun saabilik formas]nda birlik say]s]n]n 3-wnc znd.


Alma, yazal, gz, anta, mantar, manca, burnu, aaz, horoz, di=, k]zkarda=, boba,
=kola, wwredici, kiyat, gwne=.

142
Bunnardan drt laflan kurun birr cml, onnar] tefterlerinizd yazarak.

2. Verilmi= cmlelerd bulun saabilik formas]nda duran adl]klar], a]klayarak,


ang] zd hem say]da durrlar.
1. Kald]r]n kollar]n]z]1 yukar]. 2. Gzleriniz a]k olsun. 3. Koli vermi= almas]n] karda=]-
na.4 4. K]rdan ev eti=inc, ayaklar]m]z ac]d]. 5. Anam] hem bobam] bn pek
severim. 6. Karda=]m i=leer traktorda. 7. Aan bileceniz cuvab], kald]r]n ellerinizi.
3. Kyun noktalar]n erin adl]k, eklyin verilmi= afiksleri. Ang] say]da hem
zd onnar durrlar. Xrnqq gxrq tefterlerq yaz]n.

-m -n -s (-si)

Xrnek: Anam (1 wz, bir. s.),


4. A=aadak] adl]klar] koyun birlik say]s]nda temel halda 2-nci zd.
Ana, zm, ens, babu, eni=t, u=ak, gk, y]ld]z, bulut, saal]k, yaka, yaamur,
kaar, y]m]rta, p]nar, tokat, su, ekmek.

Yaz]n drt laflan birr cml. A]klay]n saabilik formas]nda bulunan


adl]klar]n dooru yas]lmas]n].

69. Saabilik formas]nda adl]klar]n hallanmas]

Konsonnan bitn adlklar


Hal-
Kal]n vokall]lar
lar
I (benim) II (senin) III (onun) I (benim) II (senin) III (onun)
T. bal]m bal]n bal] dostum dostun dostu
S. bal]m-]n bal]n-]n bal]-n]n dostum-un dostun-un dostu-nun
D. bal]m-a bal]n-a bal]-na dostum-a dostun-a dostu-na
G. bal]m-] bal]n-] bal]-n] dostum-u dostun-u dostu-nu
E. bal]m-da bal]n-da bal]-nda dostum-da dostun-da dostu-nda
. bal]m-dan bal]n-dan bal]-ndan dostum-dan dostun-dan dostu-ndan
}nc vokall]lar
T. telim telin teli gzm gzn gz
S. telim-in telin-in teli-nin gzm-n gzn-n gz-nn
D. telim- telin- teli-n gzm- gzn- gz-n
143
}nc vokall]lar
G. telim-i telin-i teli-ni gzm- gzn- gz-n
E. telim-d telin-d teli-nd gzm-d gzn-d gz-nd
. telim-dn telin-dn teli-ndn gzm-dn gzn-dn gz-ndn

1. Okuyun cmleleri. Bulun saabilik formas]nda duran adl]klar] hem a]klay]n


onnar]n zlerini, say]lar]n], hallar]n] hem dooru yaz]lmalar]n].
Bir vak]tlar Anton Pavlovi ehov dooru demi=: @Adamda lz]m hepsi gzl
olsun: z dq, rubas] da, can] da, fikiri dq@.
Rubalar]n]z olsun ty urulmu=. Koruyas]n]z kendi rubalar]n]z] hem ayak kap-
lar]n]z], bakas]n]z, ki herker olsunnar pak. Siz art]k kendiniz lz]m becersiniz
y]kamaa basman]z], yakan]z], oraplar]n]z].

Urgusuz pozi\iyalarda afikslerd -lr-, -nr- ^^ e (vokal dner e vokala): gzlr


gzlerim, gnnr gnnerim.

2. Okuyun. Slyin, kim bu peetin avtoru. Bulun saabilik formas]nda adl]klar],


wzwnw belli edin.

Yardmc
Bir gnd ok i= kurdum: Ku=lara ten att]m.
}necii s]]ra kuudum, Mamu dedi av=ams]:
Giisileri y]kad]m, Mamunun yard]mc]s]!

Yaz]n peeti tefterlerinizd, adl]klar]n altlar]n] izin, formalar]n] belli


edin.

3. Adl]klar] sa, dal, tuz hem kiyat koyun saabilik formas]nda da hallay]n birlik
say]s]nda. Adl]klarlan kurun birr cml da yaz]n tefterlerinizd.

Vokallan bitn adlklar


Hal-
Kal]n vokall]lar
lar
I (benim) II (senin) III (onun) I (benim) II (senin) III (onun)
T. kat]m kat]n kat]s] kapum kapun kapusu
S. kat]m-]n kat]n-]n kat]s]-n]n kapum-un kapun-un kapusu-nun
D. kat]m-a kat]n-a kat]s]-na kapum-a kapun-a kapusu-na
G. kat]m-] kat]n-] kat]s]-n] kapum-u kapun-u kapusu-nu
E. kat]m-da kat]n-da kat]s]-nda kapum-da kapun-da kapusu-nda
. kat]m-dan kat]n-dan kat]s]-ndan kapum-dan kapun-dan kapusu-ndan

144
}nc vokall]lar
benim senin onun benim senin onun
T. derm dern deresi srm srn srs
S. derem-in deren-in deresi-nin srm-n srn-n srs-nn
D. derem- deren- deresi-n srm- srn- srs-n
G. derem-i deren-i deresi-ni srm- srn- srs-n
E. derem-d deren-d deresi-nd srm-d srn-d srs-nd
. derem-dn deren-dn deresi-ndn srm-dn rn-dn srs-ndn

Vokal adl]klarda der (derm), =i= (=i=m), kp (kpm), ll (llm) hal-


larda (temel haldan kaar) dner e vokala ( ^^ e): der deremin, derem , ... =i=
=i=emin, =i=em, ... ll llemin, llem.
4. Okuyun masal paras]n]. Bulun saabilik formas]nda adl]klar], a]klay]n onnar]n
zlerini, say]lar]n], hallar]n] hem dooru yaz]lmas]n].
Bir vak]tlar varm]=, bir vak]tlar yokmu=. Ddunun varm]= bir k]z], ikinci babu-
sunun2 da bir k]z]. Ddunun k]z] herbir i=ini yaparm]= vak]tlan, ama babunun k]-
z] kendi erini dq d=etmzmi=. O mamusuna pek benzrmi=. Mamusu da i=lerini
hep ddunun k]z]na brakarm]=, ang]s] taa karann]ktan kendi i=lerindn3 tutunarm]=.

Yaz]n masal paras]n] tefterlerinizd, a]klayarak saabilik formas]nda


hepsi adl]klar]n formas]n].

5. Okuyun peeti, bulun saabilik formas]nda laflar], a]klayarak onnar]n dooru yaz]l-
mas]n]. gs
dneme
Yolum d=t ana taraf]ma, Sora, avaz olup ona, ylma
Serin soluu ekerim gsm; Doldu alg]ylan herersi.
T dneme, bitki y]lma Ne erken bu orkestra uyand]#
Da bn girerim kym. Beni mi kar=]lr Aydar#
Sabaa durard] sak, aan almaa rm dq yolland]
Koptu bir kart horoz sesi. O horozlarlan barabar.
(P. ~ebotar)

Yaz]n peetin laflar]n], izerk saabilik formas]nda adl]klar]n altlar]n].

6. Okuyun. Bulun saabilik formas]nda adl]klar], a]klayarak onnar] her taraftan.


zeed
ded
serbestlik
oktan-oktan Orta Aziyada, Aral denizin k]rlar]nda, bizim oguz dedelerimizin
varm]= kendi devleti Oguzistan. O durmu= ikiz1 y]ldan zeed da sora bozulmu=.
145
Oguzlar]n bir pay] islam dinini kabul etmi= da kalm]= oyanda. Bir pay] da,
kalk]n]p, ]km]=lar Orta Aziyadan da gemi=lr rus k]rlar]na, Don hem Dnepru
aras]na.
Balkannara gelinc hem sora Bucak topraklar]na erle=inc, halk]m]z ok zorluk-
lar grm=, trl belalar geirmi=. Ama bir ker bil k]r]lmam]=, verilmemi=, kendi
neetindn serbestl eti=mektqn at]lmam]=3. Gagauzlar]n bnk avtonomiyas]
bk umut verer halk]ma, ani gelecek vak]tlar, da taraf]m]z aacek, insan ya=ayacek
zengin hem k]smetli, halizdn serbest olacek.

Yaz]n teksti, her taraftan a]klayarak saabilik formas]nda adl]klar].

K konsonnan bitn adlklar (kark, soluk; inek, slk)


Hal-
Kal]n vokall]lar
lar
I (benim) II (senin) III (onun) I (benim) II (senin) III (onun)
T. kar]]m kar]]n kar]] soluum soluun soluu
S. kar]]m-]n kar]]n-]n kar]]-n]n soluum-un soluun-un soluu-nun
D. kar]]m-a kar]]n-a kar]]-na soluum-a soluun-a soluu-na
G. kar]]m-] kar]]n-] kar]]-n] soluum-u soluun-u soluu-nu
E. kar]]m-da kar]]n-da kar]]-nda soluum-da soluun-da soluu-nda
. kar]]m-dan kar]]n-dan kar]]-ndan soluum-dan soluun-dan soluu-ndan
}nc vokall]lar
I (benim) II (senin) III (onun) I (benim) II (senin) III (onun)
T. inm inn in slm sln sl
S. ineem-in ineen-in inee-nin slm-n sln-n sl-nn
D. ineem- ineen- inee-n slm- sln- sl-n
G. ineem-i ineen-i inee-ni slm- sln- sl-n
E. ineem-d ineen-d inee-nd slm-d sln-d sl-nd
. ineem-dn ineen-dn inee-ndn slm-dn sln-dn sl-ndn

Adl]klada kapak, olak, makak; erik, dedik, pelik, imik, e=ik, ... k konson saabilik
formas]nda d=er: kapa-am, ola-am, maka-am, eri-im, dedi-im, peli-im, imi-im,
e=i-im.
Temel halda saabilik formas]nda adl]klarda (inqqm, e=qqm...) urgu alt]nda yaz]-
lr , ama urgusuz pozi\iyalarda (kalan hallarda) dner e vokala da olr: inm
ineemin, ineem, ineemi, ineemd, ineemdn.

11. Okuyun. Bln saabilik formas]nda adl]klar] paya: konsonnan bitenner,


vokallan bitenner hem k konsonnan bitenner. Akl]n]za getirin, neredn bu
yaratma paras] hem kim onun avtoru. amaa, akgz
kula, kurgaf

146
Sokak =a=ard]. Hepsicii may]l olard], aan sabaalqn ]kard]lar sokaa Todi,
Gafi hem Simucuk. ocucaklar ikisi dq karagz, kurgaf, a]kgz. K]zaaz1, Gafi,
kulaca, pek mamusuna2 benzeer, ang]s] baa brigadas]nda zvenevoyka i=leer.
Makar ki Gafi ncdydi, Todi dq be=incidydi, ama boylar] kr birtak]m-
d]. Simucuu al]p ortaya, dq herker gidrdilr1 yanna=]k. dq pek k]rnak
giiyimniydilr: yakac]klar] biyaz, rubac]klar] ty urulu, ayak kaplar] yalab]yr...
Todiyln Simucuk kepkac]klan gezrdilr, ama Gafinin tepesind gzl banta durard].

Ad]n] koyup, yaz]n teksti, saabilik formas]nda adl]klar] a]klayarak.

12. A=aadak] adl]klardan kurun saabilik formas]n] da n hallay]n.


Maaza3, kuzu, yaprak, kazan, ta=, yapaa, para, nacak, t]rnak, y]m]rta3, kes, ivi,
rdek, pali, iten1, pelin, direk.

blmdn dq birr adl]] saabilik formas]nda hallay]n, tefterle-


rinizd yaz]n.

13. Okuyun. Akl]n]za getirin =iirin ad]n] hem onun avtorunu. A]klay]n her
taraftan saabilik formas]nda adl]klar].
Ana dilim tatl] bal, Ana dilim gevrek sz,
Salk]m i kokusu; Uygun dizili sedef,
+]ras]n] kl dal rk fikir ona z,
Vermi= gme dolusu. Kefim verir hep kef.
Ana dilim gzl ses, Onsuz gemz hi aal]]m,
Maan-trk avas]; Kuru kalar masal]m;
Onu i=idn herkez Onsuz olmaz hi saal]]m,
Doymaz, gemz avaz]... K]s]r gezr ak]l]m...

Yaz]n peeti, izerk saabilik formas]nda adl]klar]n alt]n].

70. Yabanc dillerdqn alnma adlklarn hallanmas


Gagauz dilind var ok laf, ang]lar] al]nma (gelm) ba=ka dillerdn. Elbetki, onnar
girdilr gagauz dilinin leksikas]na da oldular art]k bizim: radio, raketa, kosmos,
antena, vitrina, taliga, krivat, mamaliga, apteka, alfabet, mera, kila, rubli, kilometra,
milion hem ba=ka.
Hallanmayan laf gagauz dilind yok. Hallanrlar yabanc] laflar da, ang]lar] diil kurulu
vokal garmoniyas]na gr: taliga, ddu, alfabet, vitrina, kila, rubli, milion. Yabanc]
laflar hallanrlar bitki vokala ya konsona gxrq hem bitki k]s]m]n vokal]na gr.

147
Temel formada adl]]n bitki k]s]m]nda durarsayd] kal]n vokal, vokal garmoniyas]na
gr ba=ka k]s]mnarda da (afikslerd) kal]n vokal olacek: radio radionun, radioya,
radioda; ddu ddunun, dduya, dduyu; vitrina vitrinan]n, vitrinaya, vitrinay];
pelivan pelivan]n, pelivana, peliban] h.b.
Ama adl]]n bitki k]s]m]nda durarsayd] inc vokal, ozaman kalan k]s]mnarda da
olacek inc vokallar:
alfabet alfabetin, alfabet, alfabeti; maal maalenin, maaley, maaleyi; ayl
aylenin, ayley, ayleyi; kartofi kartofinin, kartofiyq h.b.
Hep bu kurallara gr hallanr adlar da: Nadi Nadinin, Nadiy, Nadiyi; Mi=a
Mi=an]n, Mi=aya, Mi=ay], Ma=i Ma=inin, Ma=iy, Ma=iyi.

Hal-
}nc vokall] Kal]n vokall]
lar
T. Todi mali Pa=i taliga ddu kilometra
S. Todi-nin mali-nin Pa=i-nin taliga-n]n ddu-nun kilometra-n]n
D. Todi-y mali-y Pa=i-y taliga-ya ddu-ya kilometra-ya
G. Todi-yi mali-yi Pa=i-yi taliga-y] ddu-yu kilometra-y]
E. Todi-d mali-d Pa=i-d taliga-da ddu-da kilometra-da
. Todi-dn mali-dn Pa=i-dn taliga-dan ddu-dan kilometra-dan

Doorudak hem gsterek hallarda vokallar]n aras]nda gen peydalanr ay]r]c]


y (yot): dduya, dduyu; taligaya, taligay]; Todiy, Todiyi; Pa=iy, Pa=iyi; Mi=aya,
Mi=ay]; Ma=iy, Ma=iyi (kuraldan d]=ar]: batw batwnun, lelw lelwya).
Vokal dner e vokala (^^e): kal kalenin, kaley, kaleyi, maal maalenin,
maaley, maaleyi; ll lleyi, ayl ayley.

1. Verilmi= adl]klar] hallay]n, afiksleri a]klay]n. zaamet


ksmet
Mamaliga3, kino, zaamet, santim, furkuli\a, =ofer, alfabet.

Hallanm]= adl]klar] yaz]n, afikslerin altlar]n] izerk.

2. Verilmi= cmleleri tefterq yazn. Hesap aln yabanc] adl]klar], ang]lar]nda


vokal garmoniyas] yok. Belli edin hallar. bildirm
komuyka
musaafir
1. Ddu ko=tu taligay]1. 2. Baka oturttu Sandiyi eni krivada. 3. Bizim kdn
manast]-radan kilometra. 4. Saal]k hem k]smet sana, u=aam! 5. Bat zaamet
eder =kolada. 6. Mamu verdi kom=uykaya filcannan biraz oloy2. 7. Musaafir-
lerimiz art]k geldilr. 8. Padi=aa bildirmi= dolaylara, ani everer k]z]n].

148
Hallamakta -lqr, -nqr afikslerdq q vokal e vokala dxner saabilik, doorudak,
gxsterek, erlik hem `]k]= hallarda:
T.h. i=-lqr, gwn-nqr;
S.h. i=-ler-in, gwn-ner-in;
D.h. i=-ler-q, gwn-ner-q;
G.h. i=-ler-i, gwn-ner-i;
I.H. i=-ler-dq, gwn-ner-dq;
~.h. i=-ler-dqn, gwn-ner-dqn.
Daada islqq dinnenmqq. Burada u`u='r kelebeciklqr, sineciklqr. Sevinersin
gxzql `i`eklerq, twrlw-twrlw seslerq. U=aklar deneerlqr tutmaa renkli kelebecikleri.

71. Adlklarn dooru yazlmas


Hallayarkan adl]klar], afikslr eklenerlr sade vokal garmoniyas]na gr. Adl]]n
bitki k]s]m]nda kal]n vokalsayd] eklenn k]s]mnar (afikslr) da kal]n vokall]
olaceklar, ama bitki k]s]mda inc vokalsayd] eklenn afikslr da inc vokall]
olaceklar: taliga taligalar]n; Sofi Sofiler.
Hallanmatka adl]klarda ses dnmeleri dq olr: e, e ; c, k g, p b, t d:
pir pireyi; direk dirn, yama yamaca, cenk cengi, cxp cxbwmd,
tokat tokada.
Adl]klarda, ang]lar]n]n bitki k]s]m]nda (k konsonun nnd durr vokallar
], i, u yada , doorudak hal]nda kal]n vokallar ] hem u dnerlr a vokala, ama
i hem dnerlr vokala: saal]k saalaa, soluk solaa, e=ik e=, pelik
pel, klk kl, gzlk gzl.
K konsonnan bitn saabilik formas]nda adl]klarda konson k birlik say]s]nda
d=er hepsind hallarda: yumak yumaam, yumaan, yumaa; yumaam yumaam]n,
yumaama, yumaam], yumaamda, yumaamdan.
K konson dw=meer okluk say]s]nda bulunan adl]klarda: kabak kabaklar ka-
baklar]m kabaklar]m]n, kabaklar]ma, kabaklar]m], kabaklar]mda, kabaklar]m-
dan.

1. Verilmi= adl]klar] mekik, brek, ar]k, gzlem hallay]n, a]klayarak onnar]n


hal afikslerini hem inand]rarak hallarda onnar]n dooru yaz]lmalar]n].

72. Adlklara morfologiya analizi


Analiz plan]:
I. Sz pay]. Maanas].
II. Morfologiya n]=annar]:
temel forma (birlik say]s]nda temel hal); adet mi osa xz mw; cann] m] osa cans]z
m]; (diil mi saabilik formas]nda); hallanmak tipi, hal, say].
III. Sintaksis funk\iyas].
149
Analiz rn:
}lkyaz3 y]l] doyurr.
Aazdan analiz.
}lkyaz adl]k.
En ilkin, gsterer y]l zaman]n ad]n] hem cuvap eder soru=a ne#
}kinci, temel formas] ilkyaz; var morfologiya n]=annar]: adetq, cans]z, konson-
nan bitn; burada kullan]lr birlik say]s]nda temel halda.
nc, cmled onun sintaksis funk=iyas] subyekt.
(Y]l]) doyurr (ne#) ilkyaz.
Yaz]l] analiz:
I. }lkyaz adl. (ne#)
II. T. f. ilkyaz; adetq, cans]z, konsonnan bitn, birlik say]s]nda temel halda.
III. (Y]l]) doyurr (ne#) ilkyaz (subyekt).

1. Yaz]n cmleleri tefterlerinizd.Yap]n n]=ann] adl]klara morfologiya analizi.


1. Genlikt3 ne yapacan ihtqrl]kta bulacan. 2. Herbir tencer kapaan] bularm]=.
3. Komrat Gagauziyan]n merkez kasabas]. 4. Georgi\a armuda, Vlad ta kirez3
pinmi=.
2. Verilmi= adl]klar] hallanmak blmnerin pay edin. Herbir blmdn birr
adl]klan cml kurun, tefterlerinizd yaz]n.
Koli, ddu, Mi=a, Tanas, karda=3, gl, gz, mantar, saal]k3, varl]k, hat]r, gzlk,
saz, olak, suan, ar], aa, yap]3, ayak, kay]k, ara, erik.
3. Diitirin lafbirlemelerini, uygun laftan kurup ilik rn gr.
apmaa `at]da dnk, yaalamaa siniyi oloylan, masa zn bir lek karmaa,
musaafir ikram yapmaa, olmaa kara, verm beygir su, of dem kahrdan,
birkimseyln dost olmaa, kacaklan im verm uaa, aty taa uzun yapmaa,
sd maya katmaa, bakra kapak koymaa, dolu iteni bo brakmaa, kaplarda ben
yapmaa, toz kaldrmaa, arabaya saman kl yvmaa, bir yaannan topal basmaa.
rnek: koymaa mancaya tuz tuzlamaa mancay, ...
4. Verili iliklerdn alp kk, trl afikslerin yardmnnan eni adl]k dzn.
Tefterq yaz]n.
Adlklar: dem; kapamaa; sevm; rtm; yazmaa; grnm; kaymaa;
sallanmaa; izm; yutmaa.
rnek:
Adlklar: kokmaa kok + u koku, ...
5. Dzn lafbirlemesi, skobalarda verili laflar dooru formada kullann,
adlklarn haln belli edin. Bu lafbirlemelerinnn kurun 12 uygun cml.
armaa (yol), vazgem (srmk), iirm (top), abanmaa (tokat), to-
plamaa (mantar), doyurmaa (hayvannar), korunmaa (ate), zlem (uaklar),
karmaa (pnar), trmamaa (aa), kokmaa (iek), kurtulmaa (bela), kaplamaa
(kiyatk), rktm (pili).
150
rnek:
Korumaa (kiyat) korumaa (neyi?) kiyad (G.h.);
hatr gtm (bklr) hatr gtm (kim?) bkler (D.h.),
6. Uydurun kkler verilmi afikslerin birisini da dzn eni adl]k rnekler gr.
Kk Afikslr Kurulu adlk
bal -lan/-caaz/-c ?
kaz -ma/-maa/-r ?
ot -dan/-suz/-luk ?
pelik -`i/-ck/-siz ?
gz -lr/-lk/-l ?
rt -m/-l/- ?
yaz -/-c/-l ?
izm -ci/-li/-cik ?
kaz -aaz/-maa/-ma ?
bas -l/-k/-maa ?
rnek: } + i = ii (adlk).

TESTLQR
1-inci test. Ang laflar cuvap ederlr sorulara kim? ne?
1. Kaavi, sek, ak]ll].
2. Ayl, ddu, almak.
3. renm, yazmaa, okumaa.
2-nci test. Ang laflar gstererlr predmetlerin adlarn?
1. H]zl], karann]k, nem.
2. Be=, bn, yak]n.
3. Ba=ak, ak]l, iek.
3-nc test. Bu sralarda z adlklar bulun.
1. Cad]-babu, Kubey, @Uzun kervan@.
2. Tav=am, kirpi, tek.
3. Kiyat, masal, dnn.
4-nc test. Adet adlklar nered?
1. Der, deniz, kasaba.
2. Ki=inv, Komrat, Nistru.
3. Karpat bay]rlar], Bozka.
5-inci test. Ang srada bulunrlar cann adlklar?
1. Ta=, ayl, makaz.
2. +kola, klas, anta.
3. redici, u=ak, pili.
6-nc test. Ang srada adlklar cuvap ederlr sorua kim?
1. Dar], ekin, y]m]rta.

151
2. Ekmek, ya=amak, saal]k.
3. }nsan, tav=am, doktor.
7-nci test. Dzl (kurulu) adlklar bulun.
1. Araba, taliga, cmb=.
2. Bostanc], dostluk, gnc.
3. Saat, maymun, kilim.
8-inci test. Ang srada bulunrlar adlktan adlklar?
1. }htqrl]k, serinnik, karart].
2. Birlik, onnuk, binnik.
3. Du=mann]k, keici, baac].
9-uncu test. Ang adlklar girerlr konsonnan bitn hallanmak tipin?
1. Ka=]]n, tavaya, baada.
2. Taukta, ayaan, ar]dan.
3. Tavanda, kaar]n, baldan.
10-uncu test. Vokallan bitn hallanmak blmn adlklarn bulun.
1. Tauk, basamak, yatak.
2. Hava, kaya, dayka.
3. Tiken, duvar, genger.
11-inci test. Ang srada bulunrlar k kosonnan bitn okksmn hallanmak blmn girn
adlklar?
1. Daay], enserd, pap=oy.
2. D=ek, soluk, yast]k.
3. Klas, saz, pat.
12-nci test. Ang adlklar durrlar saabilik formasnda?
1. Bobam, u=aam, yaay]m.
2. Adam, salk]m, zm.
3. Buu, ii, t.
13-nc test. Bulun doorudak halnda bulunan adlklar.
1. Soluu, yataa, e=.
2. Pel, yastaa, yataa.
3. E=ii, kaz]], kuyuyu.
14-nc test. Gsterek halnda duran adlklar bulun.
1. Bal]], puluu, dir.
2. Yamata, kyn, daldan.
3. Sabaaya, gecenin, ayda.
15-inci test. Ang sradak laflara uyaceklar afikslr -caaz, -cz?
1. Ku=, st, tokat.
2. U=ak, diiren, t]rm]k.
3. Bal, gl, gn.
16-nc test. Ang sradak adlklara uyaceklar afikslr -aaz, -z?
1. Tu, yuurt, i=.
2. Parmak, dal, em.
3. Gzlk, t]rnak, damar.

152
Tema 10.
DOSTLUK HEM DOSTLAR
ADAMIN YAAMASINDA
Sz ilerletmesi

Saygl dostlar!
Bu blmd siz veriler kolaylk kendi sznz ilerledsinizr yaratmal ileri
yazmakta. Ana dilind serbest szlemk kompeteniyas en nemniydir. Baarp 5-inci
klas, siz lzm bilsiniz hem becersiniz okunmu yada iidilmi szdn informaiya
annamaa, onun temasn hem z fikirini tanmaa, plan kurmaa, tekstin strukturasn
aklamaa; dialog, annatma, yazdrma elementlerini tanmaa hem ayrmaa; dialog hem
monolog kurmaa, kendi bakn serbest argumentleyip-aklamaa.
Verili ilr hem snlar yardm edir canabileriniz yazl szd u becermekleri
oluturmaa:
monolog hem dialog situaiyasnda szd ana dilini uygun kullanmaa; dooru,
uygun, sral sz dzm; cmleleri logikayca hem gramatika tarafndan dooru
dzm, kullanmaa trl konstrukiyalar;
tekstler analiz yapmakta lzm bilsiniz hem becerqsiniz temay, ba ideyay,
artistik kolaylklarn bulmaa; tekstlerdn personajlara trl dil kolaylklarnnan
harakteristika yapmaa, yazdrmaa, yaptklarn kantarlamaa; avtorun hem kendi
baknz aklamaa.
Ki sz kompeteniyanz ilerlesin, en ilkin te nelr mutlak lzm yapmaa:
1) ana dilind yazl artistik literaturasn okumaa, kavrayp en gzl szleri;
153
2) bk yata insannarn szn seslem, uygun hem gzl laflar aklnda tutmaa;
3) dili aktiv hem dooru kullanmaa hergnk szlemekt;
4) gagauz dilind ok hem trl harakterd tekst yazmaa;
5) orfografiya kurallarn hem szlkleri kullanmaa.

73. Nic takrir yazmaa


En ilkin, lz]m d=nekli okumaa verilmi= teksti. D=np, bulun tekstin temas]-
n] hem z fikirini. Bu temel. Bunsuz yok nic yazmaa bir dq cml, cnk ne dq
yazmasan]z temaya uymaz.
}kinci. Mutlak lz]m bulmaa dayanak laflar], ang]lar] yard]mnayacek siz a]-
klamaa teman]n iindeliini dq, tekstin z fikirini dq.
Bu i=i yapt]ktan sora, var nic takririn plan]n] da kr kurmaa. Buna deyni lz]m
blm teksti maanayca paralara, ang]lar]nda herbirind veriler birbi=ey iin ay]-
r] informa\iya. Koyun herbir paran]n ad]n].
Varsayd] tekstt l laflar, ang]lar]n]n maanalar]n] bilmeersiniz yada bitkiydn
annamrs]n]z, bulun o laflar]n maanalar]n] szlklerd yada ba=ka erd.
Varsayd] tekstt l laflar, ang]lar]n]n dooru yaz]lmas]nda var problema,
d=np, bulun, ang] kurallar olur a]klas]n onnar]n dooru yaz]lmas]n].
Bundan sora taa bir ker dikat okuyun teksti, alarak hesaba, nas]l yaz]lr ay]r]
laflar hem laf birle=meleri.
Takriri yazd]ktan sora mutlak yap]n ona kontrol, doorudarak ka]r]lm]=
yann]=l]klar].
Takrirlr var nic olsunnar s]radan, k]sadan, ay]rmal], yaratmal] i=ln.
S]radan takrir isteer, ki teksttn bi=eycik ka]r]lmas]n, yaz]ls]n ufak-tefek i=lr
iin dq.
K]sadan takrirdq yazlmr ufak-tefek i=lr, ama en xnemni olu=lar iin yazilr.
Ay]rmakl] takrir brakr yazan] kendi annamas]na gr yazs]n xncq belli edili
i=lr, olu=lar iin.
Yaratmal] i=ln takrir isteer yazandan, ki =eyleri, olu=lar] a]klayarkan, kendi fikirini
dq, kendi bak]=]n] da gstersin, kr olu=lar]n personajlar]n yapt]klar]n] da kantarlas]n.

1. Okuyun teksti @}ki tamah ay]c]k@, bularak onda stil elementlerini (annatma, yaz-
d]rma, fikirlem). Bxlwn teksti paylara, dwzwp plan. Haz]rlan]n da takrir yaz]n.

ki tamah ayck
(Macar halk masal)
}ki kk, tl, ahmak ay]c]k bulmu=lar bir para ka=kaval. +indi bilmeerlr,
nic onu pay etm.
Verin bn pay edeyim! demi= bir kart, turuncu, =iret tilki da yapm]= o
ka=kaval] iki para. Kr kr olan da varm]= nic grsn, ani paralar diilmi=lr
birtak]m. Ahmak ay]c]klar, grdynn bunu, kald]rm]=lar =amata:
Bir para bk, br dq kk!
154
Haydutka, yalanc] tilki onnar] h]zl] usland]rm]=:
Uslan]n, gzelciklerim, uslan]n ahmac]klar]m! +indi bn onnar] birtak]m
yapacam.
Dalam]= aa tilki o bk paradan hem l bk bir para, ani =indi bu para
o brndn taa kk kalm]=. Tilki gen dalam]=. Ama tamah ay]c]klar gen
ba=lam]=lar baar]=maa, nk paralar gen diilmi=lr birtak]m.
Hesaps]z tilki s]k-s]k dalayarm]= ba o paradan, ba bu paradan l h]zl], ani ay]c]k-
lar]n kara burnucuklar] tilkinin ard]na bir paradan h]zl] br paraya dnrmi=lr.
Tilki, grp, ani yok kimdn korkmaa, isl doyunmu=. Ka=kavaldan kalm]= sade
iki kck, pap=oy tenesi kadar parac]k.
T =indi ikisi dq birtak]m m]# sormu= kal]n zl tilki. Makar ki kck
paralar, ama birtak]m ikisi dq. Sofran]z bereketli olsun! glm= hay]rs]z
hem naalet tilki da ko=arak daaya kam]=. Ay]c]klar sa kendi tamahl]]n beterin
ka=kavals]z kalm]=lar.
Kim tamahlanr, onnarlan herker l olr.

Verin cuvap koyulmu= soru=lara.


1. Nein ay]c]klar kabletmi=lr tilkinin teklifini#
2. Bulun tekstt erleri, cmleleri, laflar], ang]lar] yazd]rrlar ay]c]klar]
hem tilkiyi.
3. Neredn belli, ani tilki =iret, hay]rs]z hem naalet#
4. Nas]l annrs]n]z masal]n bitki cmlesini# Ang] stildn bu tekst:
annatma, yazd]rma osayd] fikirlem mi# Bulun argument da inan-
d]r]n dooruluunuzu.

74. Nic yaratma yazmaa


1. Yaratma yazmaa deyni, en ilkin yaratman]n temas]n] lz]m d=nekli
akl]ndan geirsin (say]klayas]n, nelr girer bu temaya, nelr var nic yazmaa, ang]
materiallar, informa\iya taa derindn a]klayacek bu temay]).
2. Kararlay]n, ang] stild siz taa pek yak]=acek a]klamaa bu temay]. Ak]ldan
geirin, say]klay]n hem z fikirini bulun.
z fikiri a]klamaa deyni, lz]m bulas]n]z en uygun laflar], inand]r]c] argu-
mentleri, ang]lar] d=ndreceklr okuyucuyu.
Ki material] s]rayca kullanas]n]z, birbi=ey unutmayas]n]z, ka]rmayas]n]z, ken-
diniz deyni plan kurun.
3. Karaya yazd]ktan sora, mutlak okuyun yaratman]n ilk variant]n] hem fikirdn
geirin: uydu mu siz kmil a]klamaa temay] hem z fikiri. Eer grrseydiniz, ani
kimi cmleleri, kimi materiallar] vard] nic yazmamaa, karn onnar]. Eer duyar-
sayd]n]z, ani kimi materiallar uymrlar bu temaya, karn onnar]. Bundan sora
grrseydiniz, ani yaratman]n kimi erleri, kimi pozi\iyalar] kald]lar a]klanmad]k,
155
yada yufka a]klanm]=, sulu hem soluk, zeedelyin, eklyin, doldurun l materi-
allarlan, l argumentlrln, l laflarlan, ang]lar] yaratman]z] birdn dirildeceklr,
yapaceklar onu parlak hem =]ral]. Ama eer grrseydiniz, ani tema btn-btnn
a]klanmam]= doldurun, derinnedin, geni=ledin onu.
4. Yaratmaya haz]rlanarkan yada onu art]k yazarkan, unutmay]n, ani paas] onun
olmayacek, eer olmarsayd] onun dili uygun, kullan]lmarsayd] onda twrlw artistik dil
kolayl]klar]: laflar da erli-erind lz]m olsunnar, maanayca da dooru kullan]ls]n-
nar, artistik taraf da olsun sek uurda.
5. Eer biz koydusayd]k (koyarsayd]k) neet kimisq (neyisq) her taraftan gsterm,
a]klamaa onun n]=annar]n], ozaman biz taa ok n]=ann]klar] kullanr]z, cmleleri
birsoy paylarlan kullanr]z, =eyin n]=annar]n] a]klamaa deyni, ba=ka yazd]rma
elementlerini kullanr]z. Bl yaratmaya biz yazd]rmal] yaratma deeriz.
6. Ama biz lz]msayd] birkimseyi inand]rmaa, ani yaratmada a]klanan olu=lar
dooru, lz]mn], faydal], ozaman biz al]=r]z taa ok l informa\iya kullanmaa, ang]-
s] bizi dq, ba=kas]n] da inand]racek. }nand]rmak taa faydal], taa efektli olsun deyni,
yaratmada taa ok lz]m bu olu=lar]n sebepleri a]klans]n, taa ok d=nmeklr, taa
ok fikirlemelr, taa ok ]k]=lar olsun. Bl yaratmaya, nered a]klanr olu=lar]n
sebepleri, fikirlemeli yaratma deniler.
7. Ba=ka yaratmalara, ang]lar] birbi=ey iin annadrlar, olu=lar] a`]klrlar, ama
onnar] yazd]rmrlar geni=tn, onnar]n sebeplerini gstermeerlr, a]klamrlar,
annatmal] yaratma deniler.
Yaratmalar adet bitiriler yazan]n bak]=]nnan, gr=nnn hem onun kantarlamas]n-
nan, ang]s]ndan taa ok ker yazan]n ya=amak pozi\iyas] da belli olr.

1. Yukark] resim bak]p, bir yaratma yaz]n, ona ad koyun. Cuvap verin a=aadak]
soru=lara, kullanp annatma hem yazdrma elementlerini.
156
1. Ang yl zaman resimdq gxsteriler# zor
2. Nesoy hava darda# z
3. Ne gxrersiniz#
4. Neredq razgeldi bu bela#
5. Ne aarard uaklar deredq (gxldq)#
6. Ang moment gxsterili#
7. Ne vard] nicq olsun bundan ileri#
8. Sanki ne var nicq olsun bundan sora#
9. Ne dwwnersiniz, nicq bitiecek bu istoriya#
10. Var m nicq demqq, ani bu uaklarn arasnda haliz dostluk#
11. Kendinizq nesoy `]k]=lar] yaprs]n]z#
2. A=aadak] sleyi=leri dostluk iin tefterleriniz yaz]n, onnar]n maanalar]n]
annad]n.
1. }nsana deyni dostluk kr nic taaz soluk.
2. }i dostunu akl]nda tut, krlk yapan] unut.
3. Kendisi dost olacek, aan zorunda bulunacek.
4. Herker koru eni evini hem eski dostunu.
5. Dostun zn bakar, du=man sa ayaana.
6. Kusursuz dost aarayan dostsuz kal]r.
Sxzlwk: Dostlarmz, dost, dostlamaa, dostluk, dostsuz, dostaazm, dosta
(dost`asna), etmqq, birkimsey, edinmqq, yaamaa, yardm etmqq, kalmaa,
hatrlamaa, aaramaa, gwcendirmemqq, kurtarmaa.
3. Annadn kendi dostunuz iin:
Kiminnqn dostluk edersiniz#
Doztunuzun gxrwmw nesoydur# Yazdr patredini.
Harakteri nesoydur#
Neylqn biri-birinizq yardm edersiniz#
Dwzwn plan da yazn bir yaratma Benim dostum....
4. Annad]n]z, var m] sizin d klas]n]zda dostlar]n]z, ne bilersiniz onnar iin#
Yaz]n]z bir k]sa annatma dostluk iin. Orada olsun eketmesi, dm, ilerlemesi,
kulmina\iyas] hem znts. Tekstin temas] olsun: @Dostluun paas] belada
belliydir@.

Sz ilerletmesi iin tekstlr


1. Okuyun, takrir yazmaa haz]rlan]n. rgan
enge
Byklar hem kulaklar nc
oyu biler, ani i=itmk organ] sade kulak. Ama bu diil dooru. Seslem var nic
b]y]klarlan da, nic molik (mol); =kembyln, nic bceklr (sarana), kr btn
gdyln dq, nic bal]klar hem engelr.
157
Hayvannar i=iderlr isl. Ama denizd meduzalar i=iderlr l keskin, ani 15
saat nc duyrlar boran]n yakla=mas]n]!
Yarasa ku=u kulaklar]nnan z]ndan karann]kta @grer@. Uarkan, o sans]n s]kl]k
alr. Bu s]kl]k sesi, ili=tiynn (dayand]ynan) bir =ey, dner geeri, da yarasa ku-
laannan @grer@, ani bu (deyecez ki) krsinek, ama diil kedi.
B]y]klar iin ne var nic slem# Sade kimi adamnar ta=]yrlar1 onnar] gzel-
lik iin. Ama hayvannar b]y]klar]nnan twrlw =eyleri yoklrlar. Balena bal]klar]
(kitlr) avlar]n]3 yutmaa deyni, onu nic szecektn geirerlr b]y]klar]n aras]ndan,
ang]lar] bulunrlar balena bal]]n aaz]nda. B]y]klar] kullanrlar kr du=mannar]
korkutmaa da. Tarakannar du=mannar]n] b]y]klar]nnan korkudrlar4.

Yarasa kusu kanatl] s]an;


szecek endel.

Verin cuvap koyulu soru=lara.


1. Dooru mu, ani sade kulak i=itmk (seslemk) organ]# Nein# }nand]r]n.
2. Ne slener insan]n hem hayvannar]n seslemk organnar] iin#
Bulun cuvap tekstt.
3. B]y]klar]n nesoy funk\iyas]# Bulun cuvab] da okuyun.
4. Nelqr taa bilersiniz hayvannar]n kulaklar], b]y]klar] hem kuyruklar]
i`in, tekstq eklqyin.

2. Okuyun teksti. Dzn onun plann. Yazn takrir, aklayp kendi baknz
bu olua. aralk
len
sessiz
kafadar yutmaa
Vit kaybetmi= sabaa ekmeeni.4 Bk aral]kta hepsi u=aklar iyrmi=lr, ama
sade Vit durarm]= bir tarafta.
158
Sn nein imeersin# sormu= ona Koli.
Sabaa ekmeemi kaybettim...
Prost i=lr, demi= Koli, dalayarak bk1 bir para biyaz ekmek. Taa
lendn lz]m dayanas]n.
Sn nered kaybettin ya# sormu= Mi=a.
Bilmeerim...2 sessiz slemi= Vit da dnm= onnara arkas]nnan, ligalar]n]
yudarak.
Sn, olmal], cxbwnd ta=]yrs]n, ama lz]m torbaya3 koymaa, ak]l vermi=
Mi=a.
Sade Volodi ona bi=eycik sormam]=. Gitmi= Vitenin yan]na, saa yaay]nnan
ekmeeni yapm]= iki para da birisini uzatm]= kafadar]na:
Al da i! demi=.
(V. Oseevaya gxrq)

1. Nein Vit kalm]= sabaa ekmeksiz#


2. Ne sormu= Viteyq onun kafadar] Koli# Ne o demi= Viteyq#
3. Nesoy ak]l vermi= Viteyq Mi=a#
4. Ne yapm]= Volodi, annad]ynan, ani Vitedq yok sabaa ekm#

3. Okuyun teksti. Plan kurun da yakn tekst takrir yazn.

Bucak daalar
Bucak tarafmzda yok gr eil daalk. Bu erlr taa ok dalgal tepeli, daacaaz-
lar siirek razgeler. Onnar da bizim dedelerimiz nezamansa dikmi, btm,
korumu. indi eil meralara daa orbaclklar saabi oldu. Daaclar koruyrlar
aalar zararclardan, paklrlar daalar kuru hem rk dallardan, bakrlar yaban
hayvannar hem kular. Daa zaametileri bderlr krp fidanck da her ilkyaz
bo erlerd onnar dikerlr.
Bucak daalarnda byer me, kayn, am, kavak, salkm aalar. Onnar
byerlr sek t, alak ta, kaln da, inc d, uz da, buruk ta. Daank dall hem
geni yaprakl me batr gibi durr yamalarda. Salkm aalar da gercikleer len
topraklarn.
Bizim daalarmzda ar trl renkt ieklr: maavi, krmz, pemb, sar...
Burada yarlar yaban domuzlar, yabanlar, tilkilr, tavamnar, sncaplar, kir-
pilr. Kular da hep daalarda yuvalanrlar: gargalar, aakakannar, kukumvkalar,
buhular, duannar, pupuklar, saksannar. Yazn onnar gn birliind baarrlar, alrlar,
terlr.
Daa bir insan gibi yar: byer, soluyr, kanr, trk alr. Aalar da sansn
topraan ak ceerleri. Onnar paklr soluu, koruyr nemnii, kaavileder topraklar.
Daalar adamn en bk dostuydur. Onnar lzm korumaa!
4. Okuyun teksti. Yazn takrir, cuvap edip sorua, kim lzm korusun naturay.

159
Naturay korumak
Lzm m korumaa naturay# soracan sn. Naturay lzm korumaa, onu
lzm bakmaa. Bunsuz erd taa zor olacek. Kirlenecek aer, zor olacek solumaa.
nsan hastalanacek da taa ileri kaybelecek. Derelerd, gllerd azalacek su. Heresi
dbdz kirlenecek. Topraan stnk kat kayacek, da olmayacek nic btm
bereket. Daalar da kuruyacek.
Btn memleketimizd alr daaclar. Onnar diil sade tutsunnar te onnar, kim
krr hem yok eder eil fidannar, ldrer kular hem faydal daa hayvannarn.
Daaclar dikerlr fidan, meyva aalarn. lkyazn asrlar ku evceezlerini. Kular
orada yaprlar yuva, erleerlr da eni boy kuaaz karrlar. Da peydalanr zlrln
koruyucu bizim daalara, krlara, baalara hem aullara.

Aer soluk.

5. ekedilmi yaratmay ilerledin.

Ne annatt ilkyaz selleri?


lkyaz selleri lafederlr, bulbullrlar, kap-akrlar. Herkezin kendi sesi var.
Bir selcz yarm sesln rldr, br btn sesln uuldr. Da herkezi kendi
trksn alr. strsn annamaa daayn sekretlerini, otur da sesl, ne annadr
hem ne alr daa mesindn sucaaz.

1. Sanki ne annadr `x=mq selceezi# Yaz]n.


2. E kargeldiys iki derecik? Birisi kasaba sokaklarndan km,
br d daadan? ekedilmi yaratmaya eklyin bu iki dereciin
dialogunu.
6. Okuyun teksti. Dzn plan da yaratma elementlerinnn takrir yazn.

Dik burnulu derecik


Bir derecik gerdi daa boyundan aalar yanndan, nered byrdilr salkmnar.
Onnar iilrdilr, bak]nardlar suya, nic aynaya, da en-en frdadardlar
yapraklarnnan. Yapraklar da sansn uyudardlar dereciin boylarn. Aan da su
gerdi geni tolokadan, kaazlar, rdeklr orada raat-raat ykanardlar hem yavack
zrdilr. K iindn d aan gerdi, uaklar dered rpnardlar, ykanardlar,
oynardlar. Eh, ne kmil derecikti!
Ama bir ker te ne razgeldi. Dikleti derecik da balad gogorlanmaa. Vazgeti
akmaa da durgundu, durr erind, gitmeer. Sora da deer: Bktm bn kac-kamaa,
istmeerim, ne salkmnar bana baknsnnar, ne kaazlar-rdeklr suda zsnnr, ne d
uaklar rpnsnnar. Bn lzmsam birkimsey, ko kendileri bana gelsin. Durdu-
durdu-durdu Yava-yava krlendi da molit oldu. Baladlar bu batakta kur-
160
baalar baarmaa, da derecik kimsey ansora diildi lzm. Sora heptn tkendi da
kurudu.

1. Neredn germi derecik#


2. Nesoy germi dereciin yaamas#
3. Ne oldu, ani dereciin yaamas diiti#
4. Nein kurudu derecik#
5. Vard m nic derecik taa aksn#
6. Nesoy l derecik lafeder#
7. Avtor kim uydurr derecii# Nein#
8. Kendi baknz aklayn, ne fikir getirer bizi bu olu.

Szlk: rpnardlar, dik, diklem, krlenm, molit olmaa, tkenm.


7. Okuyun teksti. Adlayp, kendi laflarnzlan annadn da bu razgeli baknz
aklayn.
Bir iftinin traktoru krlm. Hepsi onun hem komuularn denemekleri dz-
drm krkl bounaym. Bitki-bitkiy `ift`i kararlr ustay aarmaa.
Gelmi mehanik. Denemi starteri altrmaa, kaldrm kapotu, bakm iin.
Sora alm okan. Keezleyip, bir ker urmu motora da ekettirmi onu. Motor
ptrdam da balam ilem, sansn hi t diilmi bozuk.
Aan mehanik istemi dek, ifti akn bakm da dargn sormu:
Sn ne#! Nein okadar ok#! Bir okan urmas iin z karbona m isteersin#!
Paal dostum! demi usta. Bir okan urmas iin bn bir karbona alrm.
Kalan doksan dokuz karbonay alrm kendi bilgilerim iin, ani bn bildim, nereyi
bir okan urmaa, motorun bozuunu dzm da traktoru ekettirm.

1. Nesoy var ni adlamaa teksti#


2. Bu tekstin z fikiri nedir#
3. Nein ifti dzmemi kendi traktorunu#
4. Siz nic dnersiniz, dooru mu yapm mehanik# nandrn.
5. Verilmi variantlardan ang ad taa uygun hem yakk olacek bu
tekst:
1. Haliz usta. 2. Bilgilr paal eder. 3. Kim renmeer, o bilmeer.
4. Traktorcu.
6. Teksti yakkl paylara bln, plann dzn.
7. Yaratmal takrir yazn, ekleyip kendi baknz bu razgeli.

8. Okuyun teksti. Yazn takrir. Bitkid aklayn, ne lzm yapmaa, ki toprak


tavlu olsun da bereket versin#

161
Toprak-ana
koladan ev dooru Anvarjon baknp-siiredrdi da hesaba alard dolayda hep-
sini, ne gzn ilirdi yolda. Geldiynn ev, o dant anasna:
Mamo-o-o, mamu!
Sesleerim seni, kuzucuum.
Sanki toprak bukadar ileri yalnz m tutr#
Xl zer, yalnz.
Evlr insan tramvaylar hepsini o yalnz tutr. Arkas acmr m ya#
Acmr.
Da o hi dinmeer d mi#
Yok, dinmeer. Ondan baka, toprak verer biz okadar bereket. Ekmek, ani biz
iyeriz, hep toprakta byer. Onutan da biz deeriz ona toprak-ana.
Anasnn bu laflarndan sora Anvarjon balad taa pek hatrlamaa topraa. O
annad, ani toprak en paalydr, da kr fkn d krsa, olmaz ayaklarnnan
urmaa hem iinem topraa.
(bragim Rahim gr)

I. ekstin sjetin gr soruslar:


1. Nredn nereyi gidrdi Anvarjon, aan siiredrdi dolay#
2. Ne sordu Anvarjon anasna#
3. Mamusunnan lafettiynn, nelr annad Anvarjon#
II. ekstin strukturas iin sorular:
1. Ne annadlr tekstin ilk paynda#
2. Ne sleniler annatmann son paynda#
III. Leksika tarafndan sorular:
1. Ang manaada kullanlm bu tekstt laf kuzucuk#
2. Annatmada kullanlm lafn hesaba almaa maanasn
aklayn.
3. Bulun antonim lafa fk.
IV. Logika sorular:
1. Nelr verer toprak insana#
2. Nein deerlr, ani toprak biz bir ana gibi#
3. Biz korumarsak topraa, ne var nic olsun#
4. Ne lzm yapmaa, ki toprak tavlu olsun da bereket versin#

162
LTERATURA
OKUMAKLARI
Tema 1.
GAGAUZ HALK YARATMALARI
Folklor

Gagauz halk trkleri hem masallar], dastannar, sleyi=lqr, bilmeycelqr


bu dedelerimizin an]t ta=], ang]s]na biz arada-satta lz]m dan]=al]m, ba= iilde-
lim. Dedelerimizin ariflii, onnar]n olduu hem onnar]n girginnii yard]mnam]=
istoriya olu=lar]n] gem dq, koruyup, bnk gnnerdn eti=tirm zengin
dilimizi hem adetlerimizi, kmil kulturam]z] hem ruhumuzu, ang]lars]z biz
oguzluumuzu kaybederiz.
Masallar, trklr, dastannar, sleyi=lr, bilmeycelr, maanilr, cmb=lr,
porezennr, =akalar bunnar hepsi halk yaratmalar] (folklor). Derin evellerd
onnar] yaradarm]=lar halk]n talantl], arif adamnar]. Ama onnar]n adlar]n] uzun
vak]tlar]n kayalar] silmi=, nk o gzl trklr hem maanilqr, merakl] masallar,
arifli sleyi=lr hem bilmeycelr hi bireri yaz]lmazm]=lar (insan o vak]tlar taa
yazmaa becermzmi=), ama biri-birinq aazdan-aaza annadarm]=, ihtqrlar genler
brakarm]=lar. Da blelikln folklor derin evellerdn bnk gnner eti=mi=.
Annadarkan masal] yada alarkan trky, herkezi na=eysq kendisindn eklr-
mi=, na=eysq dii=tirrmi=, ki masal yada trk olsun taa da merakl], taa da gzl,
taa da uygun, ki, sesleyrkn onnar], adam]n ii dalgalansn. T onu=tan da biz
deeriz, ani bu masallar], dastannar], trkleri, bilmeyceleri, sleyi=leri, maanileri,
cmb=leri, porezenneri, =akalar] halk yaratt].
Folklor ok lz]mn]yd]r, nk o gsterer bizim halk]n zengin artistik yaradc]-
l]]n], onun istoriya yolunda zor ektiklerini, onun d=nmeklerini, onun sava=lar]-
n], onun duygular]n] hem harakterini, onun al]=kann]]n] hem kulturas]n], onun
fikir keskinniini hem bk becerikliini.
Nekadar da zor olmasa, gagauzlar bir ker bil kestirmemi=lr yaratmaa trkleri,
masallar], cmb=leri, ang]lar] kolayladarm]=lar, gzelledrmi=lr, ilinnedrmi=lr
ozamandak] zor hem korkunlu, aar hem raats]zl] uzun gmennik yollar]n].

Halk masallar
Masal gagauz halkn en evelki aazdan poetika yaratmann janrasydr.
Masalda gxrner, korunmu indiyq kadar, halkn yaamas, fikirleri,
gagauzlarn i duygular, dnmekleri hem istoriyas.
Masal o halk yaratmalar]n bir e=idi, ang]s]n] kurmu= (akl]s]ndan ]-
karm]=) halk]n aras]ndan ariflqr olur-olmaz i=lr hem olu=lar iin. Masal
personajlar] taa ok ker trl fantastik hem bl kuvetlr: uan kilim,

164
doyuran sofra, bl tak, diri su, l su, Cumaa Babusu, T]ls]
m, Bc hem ba=ka.
Ama o yarad]c]n]n (avtorun) izleri bu derin evellerd kaybelmi=, nk herbir
annad]c] kendi arifliin hem becerikliin gr na=eysq s]b]darm]=, na=eysq un-
udarm]=, na=eysq beenmzmi=... da, bitki-bitkiy onun esab]na gr, masal taa
uygun olsun deyni, kendisindn dq na=eysq ekleyrmi=. Da o ki=inin kurulma
yaradmas] bu uzun, istoriya yollar]nda l kayalardan, kalburlardan, eleklerdn
hem szeceklerdn gemi=, ani onda, halk redaktorluundan sora o yaratman]n
ilk variant]ndan pek az kalm]=.
T onu=tan da masallarda, nic duruk su iind, nic bir pak aynada, grner
dedelerimizin r, onnar]n istedikleri hem bir ker bil snmz umutlar].
Herbir yaratman]n var swjeti hem kompozi\iyas]. Swjet olu=lar]n s]ral]], ang]-
lar] olrlar (ge`erlqr) yaratmada.
Masallarda her kerq iiliin hem fenaln arasnda d gider bu masaln
problemas. Ama her kerq dq iilik enseer bu masaln z fikiri.
Halk masallar]n] var nic pay etm bk blm:
1) hayvannar iin, masallar; 2) ya=ay]= masallar]; 3) bl masallar.
Hayvannar iin masallarda annad]lr ev yada yaban hayvannar] i`in, a]klanr
onnar]n harakterleri, tabeetleri, yapt]klar] hem onnar]n insannan baalant]lar]:
Tamah garga, Tilki hem kirpi, Tilkinin =alvirlii, Arif tilki hem ba=ka.
Ya=ay]= iin masallar taa ok annadrlar, nic fukaara hem zengin, iilik hem
krlk bulunrlar ya=aman]n kar=] kenarlar]nda. Ama ne dq personajlar yapmasalar,
nicq dq al]=masalar iilik herker enseer krl (fenal]]); fukaara da kendi fikirin-
nn, becerikliinnn hem al]=kann]]nnan herker steleer zengini, onun kap]c]l]]-
n], bitki-bitkiyq dq dooruluk wsteleer.
Bklr dq, kklr dq pek severlr bl ya=ay]= masallar]n], nic: Trak-trak,
susac]]m, Karda=lar, Ddunun hem babunun evi, Balakir hem orbac].
U=aklar saatlarlan kay]l seslesinnr, okusunnar, annats]nnar bl masallar].
Onnara pek merakl] geler, aan bir bwwlw predmet diri gibi gezer, lafeder, izinneri
tamannr. Taa da merakl] geler onnara, aan bir bal]cak m], kuzucuk mu osayd]
palicik mi yapr insan i=lerini, aan onnar var nic kaybelsinnr dq, peydalans]n-
nar da; aan beygir mi, e=ek mi var nic usun, atlas]n gkdn, aan olamaz i=lr
olr... Bl masallar]n aras]nda sevgili halk yaratmalar] Kelc-Klc, Kl
Pepele=kas], Kemeneci hem =eytannar, P]t]ra=, Bay]r oolu, Bl kaval-
lar, }vanu hem ba=ka.
Ama yok pak hayvannar iin yada bl masal. Onnar hepsi kar]=]k. Sade var
nic olsun bir masalda taa ok hayvannar iin, ama ba=ka bir masalda var taa ok
bclk: diri su, l su, bl tak, ang]s] var nic kendisi hem saabisi
grnsnnr dq, grnmesinnr dq; doyuran sofra, ang]s], saabisi izin verdiynn,
var nic trl imeklrln ok ki=i doyursun.
Halk masal] reder olmaa arif, a]kgz, ii rekli, tan]maa iilii hem krl hem
herker olmaa yufkan]n, kn, dooruluun taraf]nda. Okumaa halk masallar]-
n] bu nicq bir s]z]nt]ylan bulu=mak susuz vak]tta.
165
Cc Todur
Estek-pestek, Kim seslmeyecek,
Topal e= kstek, Onadamga.
Kim beni sesleyecek,
O banaaga,
Zaman zamandaykan, saman uvaldaykan, uval tavandaykan, ddu delikann]-
ykan, bn sallangataykan, bobam taa dnned yokmu=, anam da yollanm]= Alaca
Manast]ra. Uz gitmi=, dz gitmi=, alt] ay-bir gz gitmi=, kaf-ttn ierk, laal-
zmbl bierk. Eti=mi= haydut =mesin, oturmu= dinnenm. Gelmi= akl]s]na
bir masal, annatt] bana onu, ang]s]n] bn dq unuttuydum da =indi t akl]ma geldi.
Varm]= bir dduylan bir babu. Ya=arm]=lar bir st suval] bordeycikt, ang]s]-
n]n bacas]nda leleklr yuva yaparm]=lar da her y]l]n lelecik ]kararm]=lar. Varm]=
onnarda iki kz biri topal, birisi dq kr; bir dq l tarlalar] varm]=, ani iki y]lda
bir ker bereket verrmi=. Sadece onnar]n u=aklar] yokmu=, da bu i= onnar] pek
gcendirrmi=.
Babu, demi= ddu, gidecm bn bn dar] ekm, bekim bu y]l bizim
tarla bereket verr.
Nn] gidecn aa, ierd hi bir dq kuruntumuz baari yok. Git ilkin tut birka
bal]k da yapay]m im, sora gidrsin k]ra.
Alr ddu szmesini dq gider Kirez-gln. Atr aay] su iin ]karr birka k]-
z]l-kanat bal]caa. Atr taa bir ker... Baksa... Aa iind tepiner bir kck ocucak.
Boyu bir kar]=m]=, b]y]klar] iki kar]=, ayaklar]nda sarg]ylan ar]cak.
Zamanrs]n, bobam! selm vermi= ocucak.
Kemetrs]n, oolum!.. Sn kimsin hem kiminsin# sorr ddu.
Bn ak]na senin oolun. Bn ta= stnd, gln dibind, oturard]m da hep
beklrdim, ]kars]n beni oradan birkimsey da gtrsn siz. Pek ok bekledim, b]
y]klar]m art]k bendn uzun bdlr. Aan grdm senin szmeni, atlad]m onun
iin dq dedim, ]k]p, bakay]m, ne var ayd]nn]k dnned. Hadi, =indi gtr beni
ev, zer bn yolu bilmeerim.
Koyr ddu ocucaa bal]klarlan bil torbaya da yollanr ev. Babu grnc
u=ac]], dili tutulmu= sevinmeliktn.
Ha, sn benim u=ac]]m! Hadi, buyur ieri, oolum. Senin art]k b]y]caklar]n da
bm=, benzeersin bizim uzak dedemiz B]y]kl] Todura, senin dq ad]n] Todur koya-
l]m.
Koyal]m, kay]l olmu= ddu da ok sevinmelikln suvazlam]= onun ba=]n],
sora da gitmi= k]ra dar] ekm. len st Cc Todur gtrm= dduya k]ra bal]k
orbas]. Ddu durgutmu= kzleri da oturmu= ekmek im. Ama Todur tutunmu=
i= yapmaa. Girmi= kr kzn kulaana da bir keskin sesln baarm]=:
a, Martin! Hys, Brzu!
kzlr kaplrlar iziyi dq i=leer Todur bobas]n]n erin. ekmi= bir izi, ekmi=
ikinciyi, ncy izilr struna gibi olarm]=lar uzucuk, toprak ta kaymak gibi
aktar]larm]=, pak may]l olas]n.
166
Baka, demi= o bobas]na, eti=tiynn gen bu ba=a sn yat, biraz dinnen,
bn kendim tarlay] srecm. }strseydi beni birkimsey sat]n almaa sat, korkma.
Bn hep okadar geeri sana gelecm.
Yatm]= ddu dinnenm dq derin uyumu=. Bu arada oradan germi= bir zengin
bazirgn. Baksa ifti yan yatr glged, kzlr s kendileri tarlay] srerlr.
Bak sn cmb=!
E-ey! baarm]= bazirgn. Nesoy grlmedik i= bu#
Ne oldu# sormu= ddu.
T, =a=]p ta kald]m, da annayamad]m, nas]l l kzlr kendileri tarlay]
srerlr.
Orada benim oolum i=leer! demi= ddu.
Ee, nered o# taa da pek =a=m]= bazirgn.
Te orada, kzn kulaanda.
Bazirgn yakla=m]= kz da denemi= ocucaa, belertmi= gzlerini, kala-kalm]=,
aa gibi kesilmi=.
Sat o senin ocuunu bana! ba=lam]= yalvarmaa bazirgn.
Nekadar verecn# sormu= ddu.
z alt]n para.
Olur, al onu.
Say]p dduya paray], bazirgn sokr cxbwn Cwc Toduru da gider yoluna.
Yolda Todur y]rtm]= bazirgenin cxbwnw, enikunu inmi= paas]ndan izmesin da
atlam]= izmedn er, saklanm]= bir tav=am glgesi alt]na. Bazirgn ryer ileri,
hi haberind dq yok. Aan o uzaklanm]= haylic, Cc Todur ayk]rlam]= Babadak
daay]n], eti=mi= Geit kprsn dq kararlam]= gecelesin orada bir kd, ama
kimsey onu kabletmemi=, dq erle=mi= kpr alt]na. Kapam]=-kapamam]= gzlerini,
hep o kpr alt]na toplanm]= haydutlar da.
zledim lokma, demi= birisi.
+i=t pi=irilmi= lokma! demi= ikincisi.
+i= kebab] zledim! demi= ncs.
+i= kebab] da, koor bast]] da olacek, demi= ncs, onnar]n ndercisi.
Bu gec alacez bu kyn kenar]nda ya=ayan ddunun kzn da hepsi
olacek. Kay]lm]s]n]z#
Kay]l]z! bir aazda baarm]= brlr.
Al]n]z beni dq, karda=lar! baarm]= Todur.
Ee, sn taman biz lz]ms]n. Biz seni oktan aarr]z. Sn, girip kapu aral]]n-
dan dama, aacan kapular] da ]karacan kz.
Giderlr, eti=erlr kyn kenar]na. Cc Todur tan]m]= kendi evini. Haydutlar yar-
d]m etmi=lr Ccey gesin kapu aras]ndan, kendileri dq, k=ey sinip,
bekleyrmi=lr.
Karda=lar, haydutlar, sormu= Todur, ang]s]n] zeyim, kr m osa topal]
m]#
167
Sus, be =eytan, baar]nma, tutturacan! fisirdemi= h]rs]zlar. ]kar kr.
Ee, at]y] zeyim mi# gen baarm]= dam iindn Todur.
Nic olursa, sade ]kar, fkelenmi= nderci, neredn bulduk esaps]z
meikliyi. Ortal]] kald]rd], tutturacek bizi.
Son-sonunda o ]karm]= kz dq haydutlar gtrm=lr daaya, kesip, soymu=lar,
yaan]y] payetmi=lr. Ccey d=m= bir para kara ceer hem mayas]. Haydutlar
da, al]p paylar]n], daal]=m]=lar. Cceyi dq unutmu=lar. Todur gitmi= Suuk p]nar]-
na, yarm]= mayay] da, girip iin, uyuklam]=.
Gec yar]s] uuram]= onun stn aa yaban] da yutmu= mayay] Todurlan bil.
Cc uyanm]= doz-dolay karann]k, annayamr, nered bulunr. Annam]=, ki ya
kpek, ya canavar yuttu onu. Ad]m-ad]m gezerk yaban]n]n =kembesind, eti=mi=
onun buaz]na, bakm]= d]=ar]. D]=arda lenmi=. Yaban] h]zl] gidqrmi= yamata
koyun srsn dooru, obannar uyuyarm]=lar. Yaban] kuzuyu may-may tuta-
ceym]=, ama Cc baarm]=:
Kalk oban, kalk olan! Yaban] paralayacek kuzunu!
obannar uyanm]=lar, h]st]rm]=lar kpekleri canavar gcl kurtulmu=.
Sinip s]rgann]k iind, kollayarm]= tav=am]. Aan tav=am yakla=m]=, Todur gen
baarm]=:
Ka, gen, t]] buradan, zer kalacan derisiz.
Tav=am, atlay]p, yolcaazdan bir tarafa yokoluvermi= koraylar iin.
Kim gezer benim iimd da korkudr benim imeelik mancam]# baarm]=
canavar.
Bn, Cc Todur, demi= o.
Sn ne isteersin bendn#
}steerim gtrsin beni anama-
bobama, demi= Todur.
Onnar nered#
Te o yak]n kceezd ya=rlar.
Yok nps]n canavar, k]st]rr kuyru-
unu da, yortarak, kar ky dooru.
Eti=inc ddunun evin, yaban] dur-
mu=, girmzmi= aula, neinki ddu
doorutmu= rm aulu, brakm]= sadece
iki geik, oralara da kement koymu=
tav=amnar tutulsun deyni. Todur gen
baarm]= yaban]n]n aaz]ndan di=leri ara-
s]ndan:
Te bu geiktn gir, demi= Todur
yaban]ya.
Korkr]m, burada tuzak var, tutula-
r]m, demi= canavar.

168
Korkma, sok enikunu kafan] alkaya da s]y]r]lacan inna, demi= Todur.
Yaban] sokunca kafas]n] alkaya, ilmek s]k]lm]=.
Kolver beni d]=ar], bn sana yard]m edecm, deer Todur da, atlay]p yaban]-
n]n aaz]ndan, bir aar]=-baar]= kald]rr:
Baka-a, mamo-o-o... Geliniz dq ldrnz yaban]y] da onun derisindn bana
kojucak diktirecez.
Ddu kapr nacaa, babu suvac]y] da ldrerlr yaban]y]. Derisini tuluma
soymu=lar da ddu onu tuzlam]=, bir atal pard]ya germi=, kurusun.
Nas]l ya=rs]n]z burada# sormu= Cc, b]y]klar]n] k]vradarak.
Pek isl, deer ihtqrlar, zledik seni, bekleeriz.
Babu o deridn dikmi= ooluna bir krkz hem bir ift tq me=inik. Sora kalm]=
taa deri. Kalan]ndan da yapm]= babu bir dq gslck, olsunmu= hem k]= iin hem
gz-ilkyaz iin. Babuylan da dduya birr ift terlik ]km]=. T l tl yaban]
derisindn s]cak terliceklr olmu= da =indi da onnar] hep ta=]yarm]=lar.
Haydut =mesi, Kirez-gl, Suuk P]nar, Geit Kprs bl adlarlan
erlr, olmal], varm]= orada, nered ya=am]= gagauzlar Basarabiyada, Bucak k]rlar]-
na gemektn ileri.

Alaca Manast]r Bulgaristanda var l adl] bir k`k kasaba;


Babadak daay] Rom]niyada, Dobrucada, Babadak kasabas]n]n
taraf]nda, var Babadak daalar];
aa set;
bazirgn al]=-veri=i;
bodur k]sa bacakl], topal;
Cc alac]k, k]sa boylu adam;
it kpek;
it isi kpek kokusu;
ilmek kement, prinka;
k]z]l-kanat bal]k soyu;
meikli =]mar]k u=ak;
prinka ilmek, kement;
s]rgannar filizlr;
izmenin koncu izmenin yukars];
=i= kebab =i=tq yaan] (=a=l]k).

1. Bu masal] demekli okuyun.


2. Masal]n olu=lar] var m] nic olsunnar ya=amakta# Nein#
3. renin bu masal] annatmaa kendi laflar]n]zlan, bl olu=lara
komentariya yaparak.
169
4. Teksttqn laflarlan shemaya gxrq Cc Todurun patredini yazd]r]n:
a) wzw-gxzw;
q) boyu, gwwdesi;
b) harakteri.
5. Ne pek beendiniz bu masalda# Nein# A]klay]n fikirinizi.
6. S]ralay]n, ne iiliklr yapm]= Todur dduya.
7. Kim bu masalda fenal]k yapr# Ne dek yapt]klar]na kableder#
8. Sleyi=in Aalemq kuyu kazma, kendin dqrsin var m] ili=ikilii
bu masala# Nesoy#
9. Masal]n kimi paralar]n] okuyun rollara gr. Cwcq Todurun ang
yaptklar sizi ennendirdi#

Kardalar
Bir vak]tlar varm]=, bir vak]tlar yokmu=. Eer olmayaym]=, slenmeyeceymi=.
Varm]= iki karda=. Ya=arm]=lar onnar yanna=]k, ama birtak]m diilmi=lr. Birisi
zenginmi=, isl giinrmi=, sofras] doluymu=, ama u=aklar] yokmu=. br fukaa-
raym]=, u=aa varm]= da dokuz yoklukta ya=arm]=.
Bir y]l]n ok k]tl]k olmu=, fukaara ba=ka bereketli y]llarda da zor ekrmi=, ama
=indi k]tl]kta ilkyaz]n heptn aa kalm]=, imeelik hi yokmu=. U=aklar] paas]ndan
tutulu gezrmi=lr. Ne yaps]n bu fukaara# Gider zengin batsuna.
Bat, ver bana bir-iki au terek: u=aklar]m aal]ktan lerlr. Sendn kaar,
kim beni ac]yacek# Te senin ambarlar]n dolu terekyln!
Vereyim, demi= batsu, ama bir i=: ]kar kendinin bir gzn.
Allah]m, nein sana bu lz]m# Ne fayda olacek sana, aan bn gzm ]-
karacam# Bn iki gzln u=aklar]m] bakamr]m, ama birln nas]l bak]nacam#
Yok bi=ey, demi= zulum zengin. Vereyim sana dn hep okadar getir-
meyecn, ama bn aulumdan bi=eycik vermeerim l bo=una, baari istediimi yap.
ok d=nm= fukaara, ne yaps]n. Ama aan grm=, ani b]ak dayanm]= kem,
d=m= kay]llaa taa ii kals]n kr, ama u=aklar]n] kurtars]n. Da t l kendi elin-
nn ]karm]= kendi gzn.
Te, karda=]m, deer o batsuna, senin istediin oldu, ver u=aklar]ma ime-
elik.
Zengin grm=, ani karda=]n]n gz halizdn ]k]k da vermi= ona bir uval
terek.
U=aklar sormam]=lar bobas]na, neredn ald] imeelik, ama sormu=lar, nein bir
gz yok...
K]tl]kta sa bir uval terek dokuz cana ne var, ne yok. Butak]m ok gememi=,
fukaaran]n imeelii gen bitmi=, grnqrmi=, ani yok ne yapmaa, gen gider zengin
batsuna yalvarmaa.

170
Ne i= iin geldin# zevkli sormu= ona zengin batsu.
Gen geldim imeelik istem. Diil mi karda=s]n# Pek yalvaracam, ver taa bir
uval ekin da bekim eti=irim ilkyaza, eni bereket, demi= karda=.
]kar br gzn dq, ozaman verecm. ]karmasan, ekmek yok. Ya bak sn
brn getirmedi, gen gelmi= taa vereyim ona deksiz, fkelenmi= zengin.
Sn batysun, olur baa=layas]n da k]tl]kta aal]k ekn h]s]mnar]na. Ne
sevinmelik sana olacek, aan karda=]n kr kalacek#
E-e, sn istemrsn, ozaman l. Dedim sana, ani bo=una aulumdan bi=eycik
vermeerim.
Nas]l bn ya=ayacam, ba karda=, kr karann]kta#
Benim ne i=im# Ama yok da ne ok d=nsin, bir alay u=aan var, onnar seni
edeyeceklr, glm gibi alarak, demi= zengin karda=.
Pek aar gelmi= fukaaraya bu laflar, ama taa da zormu= bakmaa aal]ktan =i=n
u=aklar]na. O ]karm]= br gzn dq. Batsu verer taa bir uval imeelik...
Gemeer ok vak]t da uval gen bo=alr.
Bu s]ra fukaara batsuna gitmemi=, nc gz yokmu=.
Gidecm mr dnney dilenm, demi= o kar]s]na, sn dq beni edeyecn.
l dq yapm]=lar. Gezrmi=lr kdn ky, evdn ev, dilenerk. Bir gn, bir
panay]rda kr dilenci kar]s]n] yollam]= ev gtrsn u=aklar]na, ne toplanm]= torba-
s]nda. Kendisi dq oturmu= bir ta= stnd, beklem kar]s] evdn gelinc.
Da t butak]m oturarkan panay]r]n kenar]nda, ta=]n stnd, adam i=ider ses:
Bils bu zaval], ani ta=]n alt]nda, nered o oturr, var onun gzlerin ila,
kah]rlanmayacek. Yan]k kynd dq insannar susuz yanmayaceklar, bilselr, ani
onnar]n kynn meydan]nda var su s]z]nt]s]... Sora bir aral]k olmu= da o i=itmi=
taa bir ses: Padi=ah]n da k]z] oktan al]=aceyd], bilydi, ani imdat] kendi yast]]-
n]n alt]nda bulunr...
Ta= stnd oturan adam t dooru sesleymemi= dolay]n =amatas]n]. Kald]r-
m]= ta=] da bulmu= o bl ayd]nn]k otunu, yaalam]= gzlerini da ba=lam]= grm
ilerkisindn dq taa isl.
Gitmi= ev sarfo= gibi se-
vinmeliktn, kar]s] da, kar=]
]k]p, =a=-be= olup, sorr:
Sn nas]l yaln]z geldin
ev#
Benim gzlerim ba=-
lad]lar grm, cuvap
etmi= adam.
Kim ilalad]#
Kendim, ayd]nn]k
otunnan! demi= adam.
Pek sevinmi=lr bu i=
kar]s] hem u=aklar].
171
+indi, demi= adam kar]s]na, haz]rla beni uzak yola.
Alr o, ne lz]m yola, da gider.
Gider, gider, gider, gider da eti=er Yan]k kyn. Orada gsterer insannara,
nered kazs]nnar p]nar. Onnar osaat, tutunup, taa adam]n yan]nda kazrlar p]nar]
da uurrlar en bk kaynarcan]n stn.
Saa olas]n, allah adam], =kr ederlr ona sevinerk insannar. Sora, topla-
y]p, vererlr paal] baa=]=lar, da adam gider ileri yoluna. gn, gec rdktn
sora, drdncd eti=mi= padi=ah]n saraylar]na, durgunmu= tokatlar]n nnd.
Padi=ah]n bekisi ona sorr:
Sana ne lz]m, ba yolcu# Burada herbirin olmaz durmaa.
Kolverin beni iyan]na, deer adam. Bn padi=ah]n k]z]n] al]=t]racam.
Hadi, sn baari sau= taa tez, cendem ol buradan. Belli, ani diilsin o al]=t]r]c]-
lardan. Buray] ka trl an]lm]= ila]lar geldi, hi birisi dq bi=ey yapamad], da
sn mi al]=t]racan#
Bn al]=t]racam, etin sleer adam.
Bildirerlr bu i=i padi=aha kendisin. Te bl-bl, bir adam geldi.
Kolverin, izin eder padi=ah, ne bilrsin, bekim, onun elindn imdat olur.
Girer yolcu saraylara, zengin donakl] ierler. Orada zaval] padi=ah]n biricik k]-
z] dokuz y]l olmu= yorgan-d=ek yatr. Bu yolcu adam alr onun yast]]n]n alt]n-
dan nes, suvazlr hastay] da k]z taa erind =ennener, taa sora da biraz kalkr da
ba=lr gezm.
Btn padi=ahl]k sevinmi=, yolcuya baa=lam]=lar iki ]k] alt]n da o dxnm=
ev. Tezd kurtulmu= fukaaral]ktan, giidirmi= u=aklar]n], enidn y]k]p, dzdrm=
evini, ya=arm]= zengin batsundan ok taa isl. Ama tamaa hem haseet batsu,
grdynn bunnar], atlarm]= k]skanl]ktan.
Krd al]=t], fukaarayd] zenginnedi, alt]nnan oynr, kpek, slenrmi=
o kendi-kendisin, ya, gidip tq, soray]m, neredn ona bu zenginnik geldi.
l dq yapm]=, gitmi= karda=]na:
Ey, karda=, ya sl bana da, nas]l sn l tez zenginnedin#
Tez mi# Az m] bn dilendim bulunca o alt]nn] panay]r]!
Ama nered o alt]nn] panay]r#
Te filan-fi=man kd. Gidecn uz, sora bir at]r]ktan sapacan saa tarafa, sora
gen gidecn dq uz alt]nn] panay]r]n stn uurayacan.
Ama orada hepsin mi alt]n vererlr# sorr zengin karda=.
Diil hepsin, sade krler. ]kar gzlerini, vereceklr sana da, nekadar istrsn.
Bu laftan sora tamaa karda= ]karm]= kendisinin ikisini dq gzlerini, taa ok alt]
n kazans]n deyni. Alm]= kar]s]n] edeki dq gitmi=. Gezmi= ok panay]rlarda, ama
alt]n kimsey ona vermemi=. l dq gelmi= evin alt]ns]z hem dq kr.

Zevkli glm alarak;


saraylar padi=ah evleri;
suvazlamaa elinnn uup, diim.

172
1. D=nn da slyin, nein karda=]n birisi pek zenginmi=.
2. Ang] karda=a yak]=r laflar: @tamaa, haseet, s]k], yalanc], k]skan,
du=man@.
3. Var m] nic zengin karda= dem#
4. Neredn grner, ani fukaara karda= iiliki hem cana yak]n# A]-
klay]n. Bulun kiyatta cuvap.
5. Kimin harakterini var nicq yazd]rmaa, kullanarak lafbirle=melerini:
u=ak sevn, cana yak]n, iilik yapan.
6. Nas]l biter masal# Bu masalda kimi beendiniz hem nein#
7. Ang] olay] a]klr kulmina\iya momentini. Bulun onu da okuyun.
8. Nein zengin yol stnd kr kalm]=#
9. Yazn tefterlerinizq fukaara hem zengin kardalarn sretlerini.

Ddunun hem babunun evi


Masal, masal matlad],
Masal kp atlad],
Bir masalc]k atlad]...
Varm bir vaktlar bir dqduylan bir babu. Dqdu pek inatm, babuylan ayr
yaarm. Babunun evi mercimektqnmi, dqdunun da tuzdanm.
Bir kerq babu koymu kaynatmaa bir ven mercimek da gitmi komulaa:
Dqdu, birazik xdn tuz versqnq!
Savu bamdan, babu, vermeycqm, bieysiz fkelenmi dqdu.
Bolay, demi babu, yaasn bir bk yaamur da eritsin senin evini da kalasn
sqn, inat dqdu, darda!
Babu lafn kesqr-kesmqz, balam bir vgn, bir kyemet!... gn, gecq
dinmemi oban yaamuru. Dqdunun tuzdan evi erimi bitmi, babunun sa merci-
mektqn eermi. Ama darda yaamur hep taa yaayarm. Dqdu wwmw da dilerini
takrdadarak suuktan, gelmi babunun peneresinq dq yalvararm:
Babu, sade hayada kolver, bir kxeciktq duraym, yam, pek dm, hi
unutmam senin iiliini, brakma leyim...
Aan bqn biraz tuz istedim, verdin mi# sormu babu. Te indi, kartlaman,
sqn dq darda don!
Dqdu bir-iki kerq yutkunmu da sora genq yalvarmaa eketmi:
Babu, yapma lq, oldu ne oldu, unut eski aclar, bare hayadn br keciinq
kolver Benim ihtqr canm ac...
Babu sa bir islq, cana yakn karym, dnm dq acm dqduyu. Usullunan
ekmi rezeyi dq kolvermi onu hayada.
Sade te o k=eciktq durasn! ittin mi#
Saa olsan, babu, saa olasn, islqq, ani buracaa kolverdin, buna kr! demi
gz boyac dqdu.
173
Kendisi babu ierinq girmi, ardna da kapuyu islq kapayp, sobasna dayanm.
Hayatta sa lzgercik esqrmi. Dqdu ya hi ysnamazm. Balam babuya genq
yalvarmaa:
Babu, sana yalnz sklet gelmeer mi# Babu, sqn uyudun mu, ne susrsn#..
Babu, ieri beni kolversqnq, sprgq ardnda duracam.
Sqn, dqdu, kaln suratl olma! fkeli ses vermi babu, bozma raadm, zerq,
kp, oradan da uuradacam.
Ama hele kimq sqn annadacan! Dqdu susmazm, hep ardrm babunun lq
dq yorgun ban... Yok nqpsn babu, kurtulsun zivirtidqn deyni, kolverer dqduyu
ieri, ama smarlr:
Tq sprgq, onun ardndan kmayasn!
Saa ol, babu, saa ol, ani buracaa kolverdin, sprgeciin ardndan hi
kmayacam, bam da gstermeyecqm!
Ama halizdqn, dqdu baka fikir kullanrm okadarck bakarm ayaan ieri
atsn...
Avamm. Babu ekiner kmbetin stnq yatmaa. Dqdu oradan genq
ekeder:
Babu-u-u-u, kmbetin boycaznda kimsey yok, ercqz bo, braksana orackta
ysnaym!
Dqdu, erinq kanaat ol, zerq onu da kaybedecqn, dqrmi babu. Ama dqdu
sansn hi iitmqzm. Kurt gibi ikidq-birdq babunun cann tplqrmi:
Babu, kmbet boycazna geeyim mi# Babu, hadi yapma lq, kolver geeyim!
Geeyim mi# Geerim...
Ne varm, ne yapsn babucuk, demi gesin, dq bare ceremenin zivirtisindqn
kurtulsun...
Dqdu kmbet boyunda ysnm, rubalarn kurutmu, sora gecenin vakdnda, hi
babuya sormadaan, girmi keyq dq kmbetin kesini kaplam. Taa sabaayadan
orada yannarn ystm. Sabaylan babu saletmi kmbet stndqn inmqq, ama hi
yokmu nereyq bassn, ne kalm dqduyu iinesin:
Ah kurtlar iyqydi senin ban, sqn kaln suratl, ne aarrsn burada# Kimq
sordun da keyq getin#
Kimq soraym, sqn uyuyardn# cuvap etmi dqdu, dedim bqn dq kedq
scackta dinneneyim, ne sade sqn mi istersin raatta uyumaa, ne senin can, benim
dq patlacan m# Babu indi artk grm, ani hi diilmi lqqzm dqduyu hayada da
kolversin, ama artk gemi, yokmu ne yapmaa.
ekin, utanmaz dqdu, bir tarafa da kmbet stndqn ineyim.
ekinmeyecqm! ynadna yaparm dqdu.
ekin, stnq basacam!
ekinmeyecqm!
Savu oradan!
Savumayacam!
Babu balam aalamaa da sade ozaman dqdu azck er yapm babunun bacaana
kadar insin kmbetin stndqn deyni... ndii gibi, babu ekeder kendi ier izmetinq.
174
Hepsini ilerini baardynan, alr bakrlar da gider suya. Ama dqdu tezicik onun
ardna kapam kapuyu da srm rezeyi, sora pinmi kmbetin stnq dq kaplam
babunun erini. Babu geler sudan, indirer bakrlarn omuzundan, oyan-buyan
kapu rezeli! Sesedqrmi dqduya:
Dqdu, sqn nein srmeledin kapuyu# abuk a, gireyim ieri! Dqdu sansn
hi iitmqzmi.
Babu genq:
Dqdu, kapuyu a!
Amayacam, darda dur! Beni nicq darda suukta tutardn. indi dq sqn
dur! cuvap edqrmi kmbet stndqn dqdu.
Dqdu, kapuyu a! Ev benim!
Seninseydi, ne#
Kapuy a!
Amayacam!
nat hem fena, pek kaln suratl dqduya babucuk hi yokmu ne yapsn. Oturmu
penerq boyunda da aalarm. O blq, aalayp, durarkan, bir kuvanck peydalanm,
konmu babunun yanna da sormu:
Babu, ne aalrsn#
Ne aalamaym, dqdu evimq girdi da iyannda kapuyu srmeledi. Beni ieri
kolvermeer...
Aalama, babucuk, bqn onu indi ierdqn uuradacam, demi kuvanck da
penerenin aralandan ieri girmi, doru da dqdunun koynusuna sokulmu, dqduyu
aal iinesinnqn saplamaa balam. Dqdu derqk inmi kmbet stndqn erq, erdqn
kam hayada... Hayattan da, akn dqdu hu dar! Kuvanck sa hep saplarm,
dalarm... Aan babu grm eiktq, gzdqn kk dqduyu, haylanm da birka
suvac onun kart omuzlarna demi, da lq kurtulmu beladan.

1. Kimin iin annadlr bu masalda#


2. Babunun avi nedqnmi# E dqdunun#
3. Yaamur yaamaktan sora ne olmu babunun hem dqdunun evlerinnen#
4. Nasl kendisini gtrm dqdu babunun evindq#
5. Verin bu sorua cuvap, masaln sracklarn kullanarak.
6. Kim babuyu beladan kurtarm#
7. Bu masal ang soy masallarn srasna girer#
8. Nesoy arif fikir bu masaldan kr#

Halk szleri halkn sedefleri


Alt]n gelir topraktan, bilgi gelir kiyattan.
}= ustay] meteder.

175
Miflr
Laf mif geler grek dilindqn mythos sz, annatmak. Mif halk yaratmas,
anglarnda insan, isteyerqk annamaa natura nannarn, yada baka grnmqz
ileri, kardr, uydurr onnar iin trl annatmaklar. Mif benzeer masala, ama
masaldan onu ayrdr o, ani mifi ok vakt insan sayarm olmu gibi, varm
gibi.
Mif baal literaturaynan, nicq sincirin alkalar. Mifq olur demqq, ki o literaturann
uakl, kkl.

Nedn Ayn stnd lek varm?


Gne ok gzql kzm. Ay da, insana afk saan, bir oglanm. Ay Gnei
sevmi. Gne bunu bilqrmi, ama onun tarafna da hi bakmazm. Ay da onun
istqmediini bilqrmi.
Bir gn Gne kendi arabasnda gidqrmi. Yolda Ay onu etimi da sevdasn
annatm. Gne onu yakn kolvermemi. Ozaman Ay savam Gnei blezikli
kolundan tutmaa. Blq ii grp, Gne Erq dooru iilmi. Er ona bir avu batak
uzatm. Gne o bataa serpmi Ayn znq. Ay gzlerini yummu da mwrwnq
karannaa dnm, ekilmi. Ozamandan Ayn z lekeliymi.

Dan yldz iin


Dan yldz bir gzql oglanm. O sevmi erdqn bir gzql kz. O kz her sabaa
meyq su almaa gelqrmi. Yldz da sevdasn grmqq deyni, her sabaa erken
karm da beklqrmi, parlak layarak.
Bir kerq kz uyuya kalm, kalkmazm. Ozaman parlak Yldz, bir laanda
kayp, kzn peneresindqn ieri girmi. O, bl gibi, bakarm hem mayl olarm
kzn gxzelliinq. Dq gelmi kzn dnq. Kz da sevdal olmu Yldza.
Ozamandan kz her sabaa erkenindq uyanp, Yldz aararm bulumaa onunnan.
Yldz ama hep gktqymi.

Nein gn kauarkan kzararm?


Allaa yapmkan topraa, pay etmi onu kuruya hem suya. Sular o toplam
bk denizlerq hem gllerq ilkin. Sora, onnar kurunmasnnar deyni, o yapm ok
taa derq dq koymu onnar aksnnar denizlerq hem gllerq. Glleri Allaa koymu
pek gzql erlerq eilliklerq, ieklqr, aalar aralarna.
Gktq Gn ozaman bir gzql gen oglanm. Sabaalqn o duuarm bayr
ardlarndan da afknnan koolarm kara karann. O hep bakarm gzql gllerin
duruk znq da kendisini grqrmi.
O ayrmt bir en gxzql gl bir pek gercik hem sakl erdq, sek bayrlar
arasnda, sek tq aalar arasnda, nqqn o her avam inqrmi yakn-yakn bir ak
aralaa da kauarm orada. Oradaymi onun yataa.

176
Hep o zamannar bir gxzql deniz duudurmu bir pek gzql kzaaz, angs
bdkq taa da gzql hem kvrak olarm, zerq her avam anas onu ykarm bir
gxl suyunda. Da bm o kz. ansora kendisi gezqrmi ykanmaa.
Bir kerq onu kollam titsi Tepqgxz adam da hemen kavrayaceym. Kz, kap,
evq gelmi. Sormu anasna, nqqnda o ykansn avamnarda, ki ona kimsey bakmasn.
Deniz-ana demi: Var bir gxl, angsna kurt-ku yaklamr, insan da hi.
Da balr kz o gxlq gezmqq her avam. Kimsey onu gxrmqzmi. Gn sq, aan
gxrm kz ykanarkan, kzarm utancaklndan da tez saklanm bayr ardna,
yumup gxzlerini... Her avam kauarkan gxrqrmi o gxzql kz da kzararm. Tq
nein gn kauurkan kzararm.

1. Neyq deniler mif#


2. Ne ayrdr mifleri masallardan#
3. Verili miflerdq evelki vaktlarda insannar ang natura nannarna
cuvaplar bilmqzmilqr# Sralayn. Aklayarak fikirinizi, teks-
tlerdqn sracklar kullann.
4. Siz dq Dan yldzn duumasn gxktq siiredin. Annadn, nicq bu
olr. Sizin cuvabnz benzer mi miflerdq sxlenqn klara#
5. Nicq annrsnz sxzleri ...da xmrnq karannaa dxnm, ekilmi#
6. Nedqn kzararm Gn#
7. Nein gn kauarkan kzararm mifin birinci abza\n okuyun
tekrar. Duydunuz mu halk yaratmann gxzql dilini#
8. Acaba gn kauurkan kzarr m# Siiredin da annadn, nicq olr bu i#

Halk trkleri
Halk trkleri, nic dq ba=ka halk yaratmalar], gstererlqr oguzlar]n derin
evellerd ya=amalar]n], onnar]n s]ralar]n] hem adetlerini, onnar]n arifliini hem
al]=kann]]n], onnar]n =eremetliini hem zengin ruhunu, ang]lar]n] dedelerimiz bin-
nrln y]llar]n aras]ndan, kaybetmeyip, unutmay]p, daatmay]p, getirmi=lr bnk
gn. +indi bizim dq borcumuz gelecek zamannar]n, asirlerin nnd, koruyup,
geirm zaman]n =indiki zorluklar]ndan, hi bi=eycik kaybetmeyip bu sars]k yol-
larda, eti=tirm bu zenginnii bizim u=aklar]m]za, bizim torunnar]m]za (unukalar]-
m]za), geln evlat boylar]na. nk halk trklerind, grner gmen oguzla-
r]n btn ya=amas]. Oguz dedelerimiz trkyln geirrmi=lr dnneri, yortular],
sevinmelikleri. Kah]rl], dars]k trklrln, aalamaklarlan kar=]layarm]=lar kah]r-
lar], zorluklar] hem belalar]. Trkyln halk]m]z can]n] iilendirrmi=, al]=arm]=
vak]d]n], ya=amas]n] kolaylatmaa, ilinnetm.
Adam]n i=leri ii gidrkn, o alr sevda, gzellik, serbestlik hem ba=ka ya=amak
olaylar] iin trkleri. alr =en trkleri. Ama aan kapusuna geler zor vak]tlar,
bela, kah]r o ilinneder reeni dars]k trklrln, ang]lar], nic i yaay], sarrlar
177
onun reeni, y]s]drlar, usland]rrlar, unutturrlar o ac]y] da adam taa ilin ge`irer
bu belalar].
Halk trklerin laflar]na peet deniler. Onnar iir formasnda, pek uygun hem
artistik dzl. Onnar]n melodiyalar] da pek gzl. Halk trklerin var ok esidi: sevda
trkleri, genlik trkleri, maanilqr, =akal] trklr, adet trkleri (s]ra trkleri), =en
trklr, sz trkleri, dars]k trklr, cenk trkleri... Trklerin kendi adlar var,
nicq deyecez: Ay tepelqr, Oglan, Oglan!, ekirgq, Koca kar, dm,
Ay, tepelqr h.b. Peetlerdqn belli, ani trklerin arasnda var eni dq, ama var eski dq.
Kimi kerq razgeler xlq eski laflar (arhaizmalar), anglarn maanalar bilq unudulmu.
Gagauzlar =indi dq kendi kefin gr hem bir yortu, s]ra, adet geirrkn alrlar halk]-
m]z]n evelki trklerini.

Adet trkleri
Kolada
Kalk]n, kalk]n, insannar, Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! Koladac]lar gelr
Kalk]n siz, orbac]lar, Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! Onnar hep gelr, gelr,
Gklerd zer ]kt], Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! Allah] hep getirr,
Pad]=aa bir n]=an], Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! Asl], asl] Allah],
Ku=akl] o bir y]ld]z, Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! ]lad] gnn =afk],
Ayd]nn] hem bir y]ld]z Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! Siz deeriz ok y]la,
Ki duumu= }isus Hristos, Ayd]nn] dannar!
Ayd]nn] dannar! Hep gzl iek l,
Bunu annatm]= ayoz, Ayd]nn] dannar!

Traka trks
Traka, traka, Vasilka, Bacalarda twtwn,
Traka, traka b]ld]rk]. Puluklar] dwzwn,
Karaca geldi, duydunuz mu# Swrgwleri dwzwn.
Selqm verdi, ald]n]z m]# S]ra-s]ra swwtlqr
K]rda puluk i=lqr, +indi geldi ko`itlqr,
Kwwdq koyun k]=lar; Ko`itlerin karn] aa`,
Xkwzleri bak]n, Ver ba, babu, bir kola`!
Terekelqr, ak]n. Hy! Hy!
Tolokada kwrtwn

178
Lazari
U`tum, gittim, bir dala kondum, Yaamuru bqn erq verdim,
Lazari, Lazari, Lazari, Lazari,
Dal da bana emi= verdi, Er da bana `imen verdi,
Lazari, Lazari, Lazari, Lazari,
Emi=i bqn gxkq verdim, ~imeni koyuna verdim,
Lazari, Lazari, Lazari, Lazari,
Gxk ta bana yaamur verdi, Koyun bana kuzu verdi,
Lazari, Lazari, Lazari, Lazari!

Pipiruda
Pipiruda gezqriz, U=aklara kola``]k,
Allaha dua edqriz: U=aklara kola``]k!
Tarlalara yaamurcuk,
Ver, Allah]m, yaamurcuk. Yaamurcuklar yaas]n,
Teknelerq hamurcuk, Bollucaklar olsun,
F]r]nnara somuncuk, Ambarlarm]z dolsun!
F]r]nnara somuncuk,

1. al]=]n bu adet trklerini renm ezber da kullanmaa onnar]


ya=aman]zda.
2. A]klay]n bu trklerin maanalar]n] hem slyin, nezaman onnar
al]nr.

+aka trkleri
Keiciim
Ke`iciimin kuyrucaandan Ke`iciimin derisindqn
Swpwrgq mi yapay]m, mali# (3 kerq) Daul mu yapay]m, mali# (3 kerq)
Zwmbwllw baalara, Ke`iciimin di=`eezindqn
Ke`i pindi dallara, Sedef mi yapaym, mali# (3 kerq)
Bqn sana ne dedim, mali# (3 kerq) Ke`iciimin kafas]ndan
Ke`iciimin kulac]]ndan ~otra mu yapay]m, mali# (3 kerq)
Tuzluk mu yapay]m, mali# (3 kerq) Ke`iciimin yaan]s]ndan
Zwmbwllw baalara Kwftq mi yapay]m, mali# (3 kerq)
Ke`i pindi dallara, Ke`iciimin gxz`eezindqn
Bqn sana ne dedim, mali# (3 kerq) Boncuk mu yapay]m, mali# (3 kerq)
Ke`iciimin bacac]]ndan Ke`iciimin buynuz`uundan
~]rtma m] yapay]m, mali# (3 kerq) Tarak m] yapay]m, mali# (3 kerq)
179
Koca kar
Koca kar], koca kar], W` gwn oldu kaynadr]m,
Ne`in kestin koca kaaz]# ~]kar]p ta oynadr]m.
Koca kar], koca kar], Edi kila dar] imi=,
Satt]n bana ihtqr kaaz]. Hepsindqn dq dad] gelmi=.

Edi ki=i odun yarr, Babu kaaz] burda yoklr,


Sekiz ki=i ate= yakr, Kaaz sa `]km]= `imen otlr.
Hopa, hopa, hopa, hopa! Gwmw= f]=kan kestirdiydim,
Sekiz ki=i ate= yakr. Babuyu da kwstwrdwydwm...
Koca kar], koca kar],
Ne`in kestin koca kaaz]#
Koca kar], koca kar],
Satt]n bana ihtqr kaaz]#

Bitki zamandak] halk trkleri


Oglan, Oglan!
Oglan, Oglan, yalab]k oban! Oglan, Oglan, yalab]k oban!
Elim yapt] sa]mdan K]rm]z] fes ba=]nda,
Sana bir yorgan, Gensin ya=]ndan.
Ne gzl olan, yalab]k oban! Ne gzl olan, yalab]k oban!

Oglan, Oglan, ne gzlsin sn! Oglan, Oglan, kalk gidelim!


Gecelr gibi gzlr, Cungaran]n boyunda
K]vrak boyun var! Koyun gdelim,
Ne gzl olan, yalab]k oban! Ne gzl olan, yalab]k oban!

ekirg
ekirgeyi nallad]m,
Edirney yollad]m*
Be= para verdim elin,
Tuz-sabun als]n gelin.
Tuz-sabun almam]= gelin,
Bir ll alm]= kendin.
Ay, ekirg, ekirg,
Sivri butlu ekirg!...

180
dm
=dm, =dm, Yok param, yok param,
Vay, benim can]m, =dm! Vay, benim can]m, yok param!
Gii krk, gii krk, alsana, alsana,
Vay, benim can]m, gii krk! Vay, benim can]m, alsana!
Yok krkm, yok krkm, Korkr]m, korkr]m,
Vay, benim can]m, yok krkm! Vay, benim can]m, korkr]m!
Alsana, alsana, Tutarlar, asarlar,
Vay, benim can]m, alsana! En gzl k]z] kaparlar!

Ay, tepelr!
Ay, tepelr, tepelr, Tutup-tutup kolundan,
sek tepelr! Bay]r] a=]r]r.
Kar=]da yaamur yaayr, Teprim, teprim,
Burda sepeler. Tep dz olmaz.
Ne durrs]n, mari k]z, prim, oprim,
Aul a=]r]# Al yanak solmaz!
Taram]=]n sa]n] Ay, tepelr, tepelr,
Fesln d]=ar]. sek tepelr!
Seni grn ocuklar Kar=]da yaamur yaayr,
Oyunu =a=]r]r, Burda sepeler...

1. A]klay]n bu trklerin maanalar]n]. Kimin (ne) iin al]nr bu


trklr#
2. Nezaman hem nered herbir trknn eri#

Maani
Maani o halk yaratmalarn bir janrasndan en zengin dxrtsral lirika iirleri.
Bu iirlqr trk gibi alnr.

Uzun damdan ses geler Maaneci bamysn,


kn bakn kim gelir ayrn tamysn#
Kzlar geler oraktan Birka maanq sxlesqm,
Kitkalar varaktan. Cxbndq tayrmysn#!

u Tunann saazlar, Ayna attm ayra,


Vak-vak eder kaazlar, afk urdu bayra.
u Komradn kzlar Bayr st kvrck,
ok hodul hem dq nazl! ayr st brnck.

181
Sleyilr
Sxleyi o ksa bir sxlemqk, angs gxsterer bir retmqk, bir faydal fikir ar-
tistik formasnda; o paa koyr ilerq, yaptklara, k yapr; sakl fikirlqn dq ok
kerq lafeder bizimnqn.
Sleyi=ler deerlr ata sz. Doorudan evirdiynn, bu boba sz. Ama
bunu d=meer doorudan annamaa. Taa dooru bunu lz]m annamaa ded sz.
Dedelerimiz pek aarif insannarm]=. Onu=tan da onnardan biz eti=n sleyi=lr
slenmi=lr k]sa, ama pek uygun. Birka laflan a]klam]=lar derindn probleman]n
zn. Sleyi=lr bu halk]m]z]n (dedelerimizin) aariflik sedefleri. Hem bu dooru!
ok asirlr ya=am]= halk]m]z bu dnned, ok olu=lar grm=lr ya=amalar]nda, ok
i=lr geirmi=lr ba=lar]ndan da brakm]=lar biz bl uygun, bl parlak (=afkl]),
bl sz sedeflerini. +a=a kalrs]n, may]l olrs]n, okuyup onnar]n uygun sxzlerini,
damar dlmelerini dq bundan sora duyrs]n.
Sleyi=leri, nic dq ba=ka halk yaratmalar]n], var nic bxlm temalara: Vatan,
Mamu, Dost hem dostluk, Zaamet, }nsan, Natura, Y]l zamannar],
Ekmek hem ba=ka.
1. Aa gibi kesildi!
2. Aalemq kuyu kazma, kendin dqrsin.
3. Aalemin elinnqn i kolay.
4. Aarayan bulur.
5. Allaa bir kapuyu kapr, baka kapuyu ar.
6. Ay buyurmu tilkiyq, tilki da kuyruuna.
7. Dilin kemii yok.
8. Dostluk paraylan olmaz.
9. Bldrk fkandan iten xrmq.
10. Bir iek yaz yapmr.
11. Bir koltaa iki karpuz symr.
12. Biri yapr bini eker.
13. Daa kurusuz olmazm.
14. Derin su sessiz akr.
15. Enserin izi kalr.
16. Evin ba adamdr.
17. Garga gargann gxzn karmr.
18. Herbir ar bal yapsa, anak, anak laana imqzdik.
19. Horu bir kerq bilq ihtqrlamr.
20. lk buka tatlym.
21. Kara, ama para.
22. Korku daay beklqrmi.
23. Meyva verqn aaca ta atrlar.
24. Nasaat verqn ok, akl verqn aaz.
25. Xter bo f gibi.

182
26. Tencerq tukurlanm da kapaan bulmu.
27. Trkylqn masaln saabisi yok.
28. swz ya erq dmqz.
29. Vakt geer, at sarlr!
30. Zorun xnndq kolay da varm.
(Gagauz folklorun antalogiyas T. Zanet)

1. Okuyun sleyi=leri. A]klay]n herbir sleyi=in maanas]n] geni=tn


hem derindn.
2. Okunulmu= yaratmalarda bulun kullan]lm]= sleyi=leri yada uygun
szleri, ang]lar] z fikirin a]klamas]na gr pek yak]n sleyi=.
3. Ay]r]n birr sleyi= da yaz]n o temaya birr yaratma, a]klayarak
onu hertarafa.
4. al]=]n kurmaa birkaar sleyi= kendiniz dq ya=amak situa\iyalar]-
na gr.

Bilmeycelr
Bilmeycq o ksa bir folklor yaratmas, ok kerq iirli, sretli formasnda saklr
bir i, obyekt, olu, da koyr onu bilmqq, bulmaa.
Bilmeycelr halk yaratmalar]n bir e=idi. Bilmeycelr kurularm]=lar binnrln
y]l geeri, kurulrlar onnar =indi dq. Bu yaratmalarda halk]n ariflii, a]kgzl, ang]-
lar]nda gsteriler, nic o annr ya=amay], naturay], hem ba=ka ileri. Bilmeycelr
kullan]lr taa ok diil nic iilenc, ama bakmaa (denem) nic adam]n kafas]
i=leer, onun fikir emrekliini. Onnar rederlr, biz olal]m taa a]kgz hem her=eyi
grelim hem esaba alal]m, ilerlederlr bizim yarad]c]l]k fantaziyam]z].
Bilmeyced slnmeer bir i iin doorudan, ama sade veriler onun en nemni
n]=annar], ang]lar] biz yard]m eder bulmaa onu.
Bilmeyceleri, nic dq sleyi=leri, var nic temalara blm: +kola Daan]k-
ta onnar susrlar, ama dizili baarrlar (bukvalar); Hayvannar Daalarda ya=r,
insandan korkr, kmes girer, taucak sever (tilki); Avadann]klar Drt karda=
tepesin tafta tavan kak]l] (masa); Bn onun ard]na o bendn, bn ondan o
benim ard]ma (glg); Meyvalar, zarzavatlar K]zaaz kendisi ierd, ama pelii
d]=arda (morkva) h. b.
1. Adam daatm]= bir ky bir parmaklan. (k]lacm]raK)
2. Adamdan sek, tauktan alak. (kaplaK)
3. Adam gider o da gider, adam durr o da durr. (glG)
4. Biyaz deniz kara bal]k, bunu bilen saal]k. (ralavkub meh tayiK)
5. Ak pak y]m]rtam]ys]n#
Sakl] ukurdam]ys]n#
183
K]z, gelin gitti iidem,
Sn taa buradam]ys]n# (raaK)
6. Alac]k, dall], imeesi ball]. (keli)
7. Allaa yapar yap]s]n], demir aar kapusunu. (zupraK)
8. Alt] karda= biri-birini koolr,
Biri-birini eti=tirmeer. (]raltanak nemreD)
9. Baalrs]ngezer, zersin durr. (k]ra)
10. Be= karda= aul rer. (=i= =eB)
11. Be= karda= biri-birin benzemz. (ralkamraP)
12. Ang] ana u=aklar]n] tan]mr# (k]laB)
13. Bir f]]n]n iind iki trl iki. (atr]m]Y)
14. Elln ekerim, dilln bierim. (]zaY)
15. Gec-gndz ryer, ne su ier, ne iyer. (taaS)
16. Giderim, giderim iz yok,
Keserim, keserim kan yok. (uS)
17. Kendi ]plak, ama btn dnneyi giidirer. (ni})
18. Send dq var, bend dq var, bir kuru dalda da var. (glG)
19. Uzun-uzun yatarlar, ot iind buzaalar. (ray]H)
20. Var bir k]zaaz]m, k=edn k=ey gezer. (grpS)

1. Bulun bilmeycelerin cuvaplar]n]. Nic siz tan]d]n]z onnar]#


2. Kurun kendiniz dq 23 bilmeyc ev ku=lar] hem hayvannar] iin.
3. A]klay]n, ne en nemni, cuvab] bularkan yada kurarkan eni bilmeyc.

Avtorlu masal
Siz artk bilersiniz, k halk masallar insan arasnda dwzwlmwlqr. Onnarn
avtorlar bilinmeerlqr. Onun iin onnara halk masallar deniler. Ama var avtorlu
masal da. Onnar yaradc belli bir masal sjetin temelinq erletirqbilir. Sade trl-
trl olaylar, bl ilqr kendisindqn kurr.
Nicq dq halk masallarnda, avtor kendi masalnda da karya koyr iilii hem
fenal, kendisi olup iiliin tarafnda.

Padiaa hem ifti


Stepan Bulgar
Varm bir vakit, yokmu bir vakt. Zaman zamandaykan, saman samandaykan,
biz dq oradaykan kotum kzaa, gittim uzaa, buldum bir buzaa, koydum kzaa, ge-
tirdim evq, o vaktta bobam taa dnnedq yokmu, varm bir padiaa. O padiaann
varm iki kz hem bir dq oolu. Hepsi islqmi, sade, aan oturarmlar sofraya,
padiaann aylesi bilmqrmi, nicq paylatrmaa s tauu. Herkezi ang parasn
kapabilirsq kaparm.

184
Kar deyqrmi padiaaya:
Seslqmeerlqr uaklar beni sofrada, kendilerini bilmeerlqr kullanmaa.
Padiaa deer:
aaracam bqn bir iftiyi dq o retsin uaklar.
Padiaa yollr izmetisini bir iftiyq. indi geler padiaann izmetisi bir
itfiyq da deer:
Padiaa isteer sqn gelqsin da redqsin onun uaklarn, nicq s tauu
paylatrmaa.
Ne yapsn ifti# Padiaann izinini yok nicq seslqmemqq.
Deer izmetiyq:
Verin bana bir gn. Sabaa bqn gelecqm padiaann sarayna.
zmeti cuvap eder:
slqq, sabaa bekleeriz seni.
ifti deer karsna:
Kaynat bir s tauk.
iftinin kars hazrlr bir s tauk, sarr onu bir pak boaya.
Girer ifti padiaayn sarayna, toplanr padiaayn aylesi sofraya. indi ifti
koyr pekiri masa stnq, ar pekiri, osaat uaklar uzadrlar ellerini s tauu
paralamaa. ifti deer:
Durun, bqn paylatracam.
indi ifti alr baa, keser bir budu, verer padiaaya.
Padiaa, bu sana, nicq bir orbacya.
Keser tauun ikinci budunu, verer padiaayn ooluna.
Sqn bobann yardmcs, gidecqn bobann yolundan, olacan padiaa bu but ta
sana.
Sora ifti keser kanatlar, verer padiaayn kzlarna.
Siz, kzlar, uacenz bobanzn evindqn, kzlkta kalmaynz, kanatlarnz olsun,
kolay umaa olsun.
Sora ifti keser tauun trtasn da verer padiaakaya.
Siz bu aylenin anas hem koruyucusu. Onun iin tauun en tatl eri sizq.
Paylatrr ifti hepsinq tauu da deer:
Bu kalan paralar da bana, bir prost iftiyq.
Padiaa deer.
Bundan sora btn padiaalkta tauk bxlq paylatrlsn. Kimseyq dq ks
olmayacek!
Verer padiaa iftiyq trl baalar da kolverer evq:
Bir gn gelerlqr uzak devletlerdqn musaafirlqr dq getirerlqr be altn derili koyun,
dq bilmeerlqr, nicq paylatrmaa bu koyunnar. Padiaa deer:
aarn bizim iftiyi genq saraya.
Geler ifti saraya. Padiaa deer:
Paylatr bizq bu koyunnar.
185
ifti verer bir koyunu padiaaya hem padiaakaya:
Siz oldunuz .
ki koyun alr kendisinq, deer:
Biz dq olduk .
Padiaa gxrer, nekadar akll bu ifti da yapr onu vizir. Da bu ifti olr
padiaayn en inan adam.

1. Ne o avtorlu masal# Nicq onu yaradc kurr#


2. Bulun o eri, neredq annadlr, nicq ifti tauu paylatrm. Okuyun
o paray taa bir kerq.
3. E, koyunnar nicq paylatrm#
4. Ang laflar gxstererlqr, ani ifti akllym# Bulun o sracklar.
5. Nesoy arif fikir bu masaldan kar#
6. Var m nicq demqq, ki bu masal yaays masal# nandrn.
7. Nicq sayrsnz, kim hem ne bu masalda enseer#

Okudunuz mu? Dnelim..., klar yapalm...


1. Ne o halk yaratmas]#
2. Halk yaratmalar]n nesoy e=itlerini bilersiniz#
3. Halk yaratmalar]ndan var m] nic annamaa halk]n ya=amas]n]# Nic#
4. Slyin gagauz masallar] ang] temalara taa oyu# Nein#
5. Ney reder bizi masallar#
6. Trklerin temalar]n] s]ralay]n.
7. Nesoy adet trklerini siz bilersiniz# Onnar]n aras]ndan ang]lar]n] siz been-
diniz# Nein#
8. Ang] trkler deerlr @=akal] trk@# S]ralay]n birka]n].
9. Halk masallar]n hem halk trklerin ne baalant]lar] var#
10. Var m] nic bulmaa sleyi=lerin temalar]n]# Nic#
11. Nesoy annrs]n]z sleyi=i: @Genger dq kksz olmaz@# Bu sleyi=in ne ili=iklii
var bizim temam]za# A]klay]n.
12. Nic bulmaa bilmeycelerin cuvaplar]n]# Ne yard]mnr cuvab] bulmaa
deyni#
13. Var m] nic siz dq kuras]n]z bilmeyc# Ne lz]m buna deyni#
14. Neyln benze=erlr hem ba=kalanrlar halk hem avtorlu yaratmalar#
15. Nas]l bulmaa masal]n hem avtorlu yaratman]n z fikirini#
16. Nas]l ay]rmaa masal] annatmadan hem ba=ka soy tekstlerdn#
17. Zenginneder mi bizi bu tema# Neyln#
18. Ay]r]n bir tema da kurun ona gr birr avtorlu masal.

186
Tema 2.
YAZILI LITERATURA
Proza, iirlr

Nikolay Tanasoglu
(18951970)
Nikolay Tanasoglu gagauz literaturas]na temel koyan yaz]-
c]lar]n aras]nda bulunr. Onun duumas] Kiriet kynd, ad]r
rayonunda. Talantl] =air, annatma yaz]c]s], talma, redici.
Onun annatma toplumu @Bucak, Bucak...@ ]kt] tipardan 1970-
inci y]lda. Bu kiyatta trl merakl] annatmalar var: @Bucak,
Bucak...@, @Sofi@, @Yuvanoglular@, @Ba=ka gagauzlar@. +iirleri
hem ba=ka yaratmalar] tiparland] gagauz gazetalar]nda hem
kiyatta @Bucaktan seslr@. Nas]l talma biliner, ki o kmil,
becerikli evirdi rus dilindn gagauz dilin N.V. Gogoln
pyesas]n] @Revizor@.
A=aada okuyunuz N. Tanasoglunun @Bucak, Bucak...@
anatmas]ndan yazd]rma paras]n], ang]s]nda o gsterer ana taraf]n]n gzelliini hem
duuma erinq kendi derin duygular]n].

Bucak, Bucak...
Bucak, Bucak, duuma erlr! Ana toprak tavl], karagz, yalpak, s]cak. Her erin
oollar], bezbelli, severlr duuma erlerini, duuma taraf]n]. O onnara geler hepsindn
gzl, hepsindn ho=, hepsindn paal]. Haliz dq l! Ne gzellik vard] nas]l o evelki
zamannarda bulmaa bu ukurlu otsuz tolokalarda, kuru dereli ay]rlarda, o yamal]
k]rlarda, erdn er ani ku=al]yd]lar derin tozlu yollarlan, hem dq fidan erin genger
bdrdilr# ll bir taraf... Orada da toprak kuhneli klr, dolu iftilrln hem
obannarlan yamal] me=innrln, torbalar]nda sade atlak malay hem suan, o da var-
sayd]... Bu fukaara insannar]n ad] da, dili dq, nk bi=ey gelmzmi=, hep deyrdi
fena d=nclr stmz: @Gagauzlar@. Kim varmi= i=ittii yada bildii blelerini#
Kr laf ]karm]=t] kimisi, ani bu @gacallar]n@ hi sensel kk dq yokmu=..., onnar bir
kar]=mal]km]=lar..., nas]l varm]= nic esaplamaa, ani bunnar da biler duymaa, toprak
sevm, duuma taraf]na may]l olmaa, haliz bl bet erler#
Osayd] asl], yok ne =a=maa: analar var gzl dq, irkin dq, ama u=aklar]na irkin ana
da pek gzl! U=aklar da var ak]ll] da, =a=k]n da, ama anaya =a=k]nnar da ak]ll]!
Yok, okuycular! Desin, kim ne deyrs, sans]n ne sanarsa, ana topraandan,
taraf]ndan gzl yok! Ana halk]ndan ak]ll] yok! Hem gagauzlar gzl halk]m]z-
187
d]r, zaameti hem k]ymetliydir, nic hepsi halklar bu dnned. O da ayozlad] duuma
topraan], nic dq hepsi. Salt kim bilmeer onu, olur d=nsn ba=ka trl.
Bu erlr, Gzl Bucaklarisl, yalpak bir anam]z!
]k bir yamac]n tepesin da bak dolaylara: maavili uzaklardan, bk arkalar
gibi, dizili yamalar, ani e=il ekinneri, geni= baalarlar], gr meyval]klar] gcl ta=]-
yrlar s]rtlar]nda; s]ra dizili kavak yada ceviz aalar]n aralar]ndan, geni= kay]=lar
gibi, kayr asfaltl] yollar, saklay]p alaklarda ular]n], zer kler inerlr, ang]-
lar] taa ok bl erlerd erle=mi=lr yak]n ikiz y]l geeri dq =indi gne=li sokaklar-
lan, ayd]nn]kl] evlerinnn ho= aarrlar herbir yolcuyu, gerkn dursun, baks]n,
nesoydur kefleri, hemen kah]rl] da olsa. Taraf]m]za ilkyaz al]=r gelm, k]smeti
ky getirm, ki onnar]n olsun. Ama kim onu vard]r bilsin, ney ]kacek i=lr#
O k]smeti var nic sapt]rs]nnar da, elsinnr dq... Ortal]k l kolay dzlmeer. Ama
hep tq, o ilerki nevoyac]lar, ]raklar bn dik gezerlr, yakalar] a]k, kalpaklar]
yan, b]y]k k]vrad]p, ya=amay] kurrlar kendilerin...

Talma bir dildn ba=ka dil evirici;


tavl] besli, bereketli;
genger l k]r otu, sek, tikenni;
k]ymetli adamnar gzl, beendirir kendilerini adamnar;
ayoz svtoy, sf]nt;
me=innr krk deridn donnar;
nevoyac]lar zor ekennr;
kavak topol, plop.

188
1. Yukark] @Bucak, Bucak...@ yazd]rmal] annatmay] okuyun ay]r]
giri=ini, temel pay]n], bitkisini. Slyin onun temas]n] hem z fikirini.
2. Annad]n yaratman]n iindeliini s]radan, slyin, ang] kartinay] yaz]-
c] gsterer uygun laflarlan hem demekli slemeklrln; okuyun o kar-
tina iin. Bulun tekstin cmlelerind uydurmalar], ba=ka uygun laflar].

Dionis Tanasoglu
(19222006)
Dionis Tanasoglu duudu 1922-nci y]lda ad]r rayonunda
Kiriet kynd . Elli y]ldan zeed D. Tanasoglu al]=t,
gagauz literaturas] hem btnn kulturas] uurunda. O oldu
Moldova Respublikan]n inc zanaatl]]nda =ann] zaamet`i.
Filologiyada profesor, yaz]c], kompozitor.
Tipardan ]kt] yaz]c]n]n te bu yaratma toplumnar], kiyatlar]:
@Almanah@ (1957), @al, trkm@, @Adam]n i=leri@, @Ho=luk@
(1970), @Genlik trkleri@ (1975). Onun merakl] roman]
@Uzun kervan@ bas]mdan ]kt] 1985-inci y]lda. Yazd] iki pyesa
@Bucakta yal]n@ (1974), @Oglan]n sevdas]@ (1981).

Analar

Nic ilkyaz gibi s]cak, Ku=ku, nic turnalar,


iekli ba=a, Durr analar.
zlenmi= k]rlangalar
Geler analar. Kaar gibi yalpak, duygun,
Eni y]l kovrii,
Yaz]n ho= yaamur gibi, Doyulmaz masal onnar,
}lk taaz rek, Cmert analar.
}lk karpuz, zm kara
Olr analar. Nic zamannar y]lda,
Analar geler,
Gzn hep evd dner, Bitkisiz yollar, y]llar
F]tas] dolu, B]kmaz analar.

1. Demekli okuyun D. Tanasoglunun =iirlerini hem cuvap verin soru=lara.


2. Ang] epitetlrln, uydurmalarlan veriler harakteristika analara# An-
nad]n, okuyarak =iirin s]ralar]n].
3. Annad]n kendi analar]n]z iin.
4. renin bu =iiri kiyats]z slem.
189
lkyazm geldi!
iidemnr kauk gibi Ku=lar pek gzl alr,
Baalarlarda patlad], Ba=alar] doldurup,
Turnalar sincir gibi U=aklar da =]marr,
Geti, er konmad]. Havaya may]l olup.

Sade lelek dn=er Kara k]rdan buu ]kr,


Maalemizd utancak. Srmk-ekmk eketti.
Yuvas]na o geler Belli bi=ey: gn =]lr,
Uzak erlerdn anak. Gzl ilkyaz]m geldi!

}nc zanaat iskustvo;


=ann] say]mn], metin, bilinir;
cmert iilik yapan, bol wrekli.

Annad]n ilkyaz]n gelmesi iin, kullanarak =iirin uydurmalar]n], ba=ka


uygun, demekli slemeklerini. Taa ne var nic eklem ilkyaz]n gel-
mesi iin#

Dimitri Kara oban


(19331986)
Dimitri Kara oban bilinir gagauz yaz]c]s], o ba=ka yaz]-
c]larlan barabar gagauz yaz]l] literaturas]na temel koydu.
Duudu hem al]=t] Komrat rayonunda Be=alma kynd. O
biliner nas]l bir k]sa annatmalar]n ustas]. Onun annatmalar],
peetleri yaz]l] k]sadan, ama derin fikirln hem bir anna=]l]r,
a]k, artistik dilinnn. Onun yaratmalar]n] okuduka, isteersin
okumaa, k]yamrs]n brakmaa elindn. May irmi be= y]l s]-
ravardv] o hep yazd] da tipardan ]kard] on literatura kiyad].
Onun bu kiyatlar]nda var te bu kmil annatmalar @Kudal@,
@Otuz ley@, @N]=annar@, =iirlqr @Oolum, oolum!@, @Panay]r-
dan@, @Eski Bucak@ hem ba=ka.

Otuz ley
Kd Karann]k-Fakirlerd ya=aard] bir k]rk]n stn ya=ta adam Sem Petan.
Semenin vard] ok kapulu evleri, bk damnar], iki demirli puluklar], sekiz ift
kz, bir hergel beygiri, ikiz koyunu, ok ku=u. Onun baalar] hem ekinnikleri
kaplaard]lar kyn meras]n]n taa zeedesini. O hery]l satard] ok ekin, =arap, piinir,

190
y]m]rta da hep toplaard] para. Kendisi sa o herker benizsizdi, s]rt]nda ta=]yard] bir
hurda anteri. An]lm]= s]k] adamd].
Sem Petannan bir sokakta ya=ard] bir oftikal], yaln]z kar], ang]s]nda hi bi=eycik
yoktu, da o toplard] sokaktan herbir ]rp]c]]. Da te bu kar]ya Sem drt y]l geeri
verdiydi dn otuz ley. Zor inanmaa da, nesoy g]c]rt]ylan reend verdiydi o
paray].
Ama bak da getir! s]marlad] Sem kar]ya. Otuz ley diil =aka. Aan binn
eti=meer otuz ley, ona deerlr dokuzz etmi= ley, ama demeerlr binnik.
Da te geti drt y]l, kar] sa hep evirmzdi kendi borcunu. Da drt y]l s]ravard]r
Sem yollaard] kendi evdekilerini, ki als]nnar o paray].
Bir ker k]=]n Sem kendisi gitti kar]ya. Bulamay]p, ne almaa ondan bor iin, o
kopard] kuhneciin rtsnn ba=]ndan tafta. }eri ba=lad] saurmaa kaar. Zaval]
insanc]k, ]vd]rard], nic ku=. Bozup kar]n]n yuvas]n], Sem yolland] ev. Ama, ]
kt]ynan sokaa, ona grnd, ani bu rk taftalar yapmlar borcun paas]n], da o s]
b]tt] onnar] hendek iin, baar]p kar]ya, neredn istrs, bulsun da getirsin o paray].
Semenin hi neetind dq yoktu raada brakmaa kar]y]. O gen eketti hergn
yollamaa ierdn birkimseyi ona o leylr iin. Aan evd bitrdi gaz, o deyrdi
gelin:
Git, versin o otuz leyi, da al gaz.
Aan birkimsey aarard] dn, o deyrdi kar]s]na: @Bn gelinnn gveey
atacam dolucak irmi ley, sn dq git, al o otuz leyi da at onu@. Aan u=aklar]n birisi
istrdi bomboni, o gen deyrdi: @Git, al o otuz leyi dq al kendin bomboni@.
Semed tezd duudu neet verm suda kendi borlusunu. Ama bu vak]t oftikal]
kar] gen kefsizlendi. @O var nic sudadak lsn dq evirmesin o otuz leyi@,
d=nd Sem da bu para iin hasta kar]ya kazd]rd] yar]m hektar pap=oy.

Oftikal] ahotkal], tuberkulzlu;


dolucak dnd baa=]=;
hurda anteri s]b]d]lma, y]rt]k ruba.

1. Annad]n, nic ya=ard] Sem Petan, lz]md] m] o l s]k] olsun#


Verin harakteristika Sem Petana. Ac]yr m] can]n]z o hasta kar]ya#
2. Nicq biter bu annatma# Ne duygular wreklerinizi kaplad#

Nannar
Zaatl] Andreyi kkken, bobas] redrmi= olsun ii, yapmas]n kimseyc
fenal]k, almas]n, yard]m etsin ilinnetm insannar]n ya=amas]n].
Zaatl], bdynn, brakm]= bobas]n]n ii retmesini da olmu= tamaa, haset,
ikizl hem aldad]c]. @Toplay]m kendim varl]k da sora ekedecm iilik yapmaa@,
d=nm= o da eketmi= dooruluksuzluk, tamaa toplamaa varl]k. Ama, ki bilsin,
191
nekadar fenal]k yapacek, o herbir fenal]]n ard]na kakarm]= kazaa birr enser.
Bitki-bitkiy o zenginnemi=, kaz]k da dolmu= enserln. Ozaman Zaatl] eketmi=
yapmaa iilik, ki prost edilsinnr onun ilerki fenal]klar], da herbir iiliinin ard]na ]-
kararm]= kaz]ktan birr enser. Aan enserlr kaz]ktan ]kar]lm]=lar, Zaatl]n]n s]rt]n-
dan sans]n bir bay]r inmi=. O osaat gitmi= bobas]na slem yapt]klar]n].
E, isl, sn enserleri ]karm]=s]n, demi= bobas], ama onnar]n n]=annar]
kalm]= kaz]kta!

1. Annatmay] @N]=annar@ okuyun, bulun onun temas]n] hem z fikirini.


2. Zaatl] Andreyi kkken, bobas] nic retmi=# Nas]l gtrsn
kendisini#
3. Bdynn, Zaatl] Andrey nic olmu=# Nein o insannara fenal]k
yapm]=#
4. Dooru mu yol bulmu Andrey, ki varlk toplasn#
5. Fenal]]n ard]na aul iind kazaa ne kakarm]=# Nezaman hem neka-
dar iilik yapm]= Zaatl] Andrey# Zaatl] zenginnemi=, ama ne olmu=
kaz]klan#
6. Nein annatman]n ad] @N]=annar@#

Panayrdan

}nsan daalr, ev varr Alm]= kar], bir plat sar]


panay]rdan kalaba. penerey perdelik.
Ho= hallar], ok mallar], Alm]= ihtqr eni keptar,
ba=lar gider balaban. bakr ona, evirip.
Oldu al]=, oldu veri=, Alm]= ifti saamal kei,
pazarlanmak yar]m gn. evceezin gtrer.
Kim ne alm]=, Alm]= sakat eni makak,
kim ne vermi=, o da ona seviner.
nerd onnuk, nerd bin...
Geler boba dolu torba,
oyuncaklar c]ng]rdr.
Geler sarfo=, ho=u, te ho=!
Dolu =kemb
j]ng]rdr.

1. +iiri @Panay]rdan@ okuyun, onun temas] hem z fikiri iin annad]n.


2. Kim hem nelqr panayrdan evq getirer# Sralayn.
3. Siz ang mallara taa ok sevineceydiniz# Nein#

192
Nikolay Baboglu
(19282008)
Nikolay Baboglunun duumas] ad]r dolay]n K]pak
kynd. O uzun ya=amas]nda al]=t] redici dq, =kola
direktoru da, redicilik Ministerliind Bakan yard]mc]s]
da. Nikolay Baboglu gagauzlar]n an]lm]= =airi hem yaz]-
c]s], Moldova Yazarlar Birliin azas]. O yazd] bkler hem
kkler deyni 20-nin stn artistik yaratmas], szlk, =kola
kiyatlar] hem bir dq pyesa @Mumnar saal]k iin@.
Nikolay Baboglunun pek gzl dili var, nk o kendi
yaratmalar]nda ustayca kullanr halk]m]z]n artistik kolayl]k-
lar]n], yazr l, ani okuduka taa ok okumaa isteersin onun
yaratmalar]n].
Nikolay Babogluda var peet toplumnar] da, proza toplumnar] da. Ama bk,
sek ustal]k uuruna ]kt] avtor kendi proza yaratmalar]nnan.
1998-inci y]lda Nikolay Babogluya onun gagauzlara bk zaameti iin verildi
wwsek bir titul @Gagauziyan]n hat]rl] vatanda=]@.

Bakan Ministru.

Vani ilingir
}lkyaz yava=-yava= kaplayard] dnneyi. oktan art]k eridiydi kaar, aullar boyla-
r]nda uzanard] kuru yolcaazlar, nered insannar gezrdilr art]k yalnayak. iek
aard] vi=n aalar] hem zerdelilr. Scakt]... K]rdan gelrdi ilk imenin kokusu.
Onu duyup, k iind orada-burada beelrdi koyunnar, an]rard] ineklr, danalar,
buzaalar. Hayvannar hepsi istrdilr ]ks]nnar ay]ra otlamaa. ilingirlerin da
kuznesind i= hep taa zeedelenrdi. Birgn demirci Todur dedi ooluna Vaniy:
Git, ocuum, Gza Petiler da sl, ani onnar]n i=lerini yapt]m. Ko=sun sabaa
taligas]n] da gidecez Bolgrada kuzney kmr getirm.
Vani y]kand] da h]zland] Gzalara. len vak]d]yd]. Kyn =kolas]nda derslr
bitrdilr. Vani gidrkn, lz]md] gesin =kolan]n yan]ndan. Orada kapular a]kt].
Bunu grdynn, ocuun r ba=lad] taa s]k dlm. Klastan i=idilrdi redici
Delaoltunun sesi. Bezbelli, o redrdi te onnar], kim bilmedi uroklar]n] da kald] der-
stn sora. Olayd] bn Vani ilingir da =kolada, Domnu ]nv\tor Delaoltu =indi art]k
gideceydi len ekmeeni im. Ama bu e=ekleri (Butak]m deyrdi Delaoltu te o
u=aklara, ani renmekt biraz geeri kalard]lar) kalaceyd] retm Vani. O u=aklara
da kurtarard] onnar] Vani retsin. Kendi kafadarlar] taa isl annadard], Delaoltu
lafedrdi rom]nca h]zl], dola=]k. Hem bundan ba=ka, uroklardan sora kalmak Vaniy-
ln bitrdi isl, lobutsuz. Ama aan onnarlan kalard] kendisi Delaoltu, i=lr s]k-
193
a bitrdilr aalay]=lan. O annad]rd] bir ker, iki ker, ama aan ncl da onu
annamazd]lar, o gerdi kendi klasika metodikas]na, xn verqrdi yaban fkesin:
Turi, derbedey, pro=ti! baarard] irkin-irkin rom]n dilind. Dizilin birr-
birr benim nm. Kendi alard] ayva dal]ndan f]=kan] da urard] onunnan u=aklar]n
aular]na. U=aklar k]vranard]lar. Taa korkaklar] h]zlanard]lar kapuya kamaa, ama
redici, eti=ip geeridn, sivri emenisinnn urard] nereyi razgelqrs. U=aklar, kapuda s]-
k]=arak, y]k]larak f]rlayard]lar d]=ar]... redici da, fkesini ]kar]p, uslanard]. Buta-
k]m geeri kalan renicileri rettiktn sora, Delaoltu gidrdi ekmek im...
Bn may yar]m klas bilmemi=ti derslerini da kalm]=t] lendn sora. Onnara
Delaoltu art]k ikincil annatm]=t] temay], ama taa dmemi=ti kimseyi. Tafta yan]n-
da durard] Gza Todicik, kalan] oturard]lar erlerind dq nes esaplard]lar. redici
]km]=t] da =kolan]n nnd basamaklarda irdi bir ttn. Vani da taman gerdi
oradan, durakland] da selm verdi.
Buna ziua, zaman hay]r olsun!
Hay]r olsun, ocucak, nbrs]n# sordu redici. Boban dediydi, ani =ansora
=kolaya gelmeyecn, ama =indi geldin mi#
Yok, gelmedim, beni yollad]lar Gzalara bir i=ln dq gerkn durakland]m
burada.
Ya, gir sn bir-iki minuda klasa, yalpak teklif etti redici. Vani girdi kendi
klas]na, grd zaval] kafadarlar]n], ang]lar] durard]lar iilik kafalar]nnan. Onna-
r]n aras]ndayd] Todicik Gza, Germ Stepu, Barza Vani, Koli Ay] hem taa oyu.
Onnar birisi bilmzdi esaplamaa, ne annatt]yd] redici.
Ya, bakal]m sn esaplad]n m]# sordu redici tafta yan]nda duran Gza
Todic. O susard], tafta da pakt]. Delaoltu aard] Germ Stepuyu:
Al tebe=iri da esapla! +indi hemen siz annat]m, nic esaplamaa butak]m dava-
lar]. ocuk ald] tebe=iri, tutundu ne s yapmaa, ama l dq bi=ey kotarmad].
]k sn, Peticik! aard] redici brn. ]kt]. O da susard]...
]k sn }vanoglu, sn Paulesku, sn Trifonoglu, sn Gaydarc], Kemeneci,
Yas]ba=...
Tafta yan]nda durard] sekiz ki=i. Delaoltu dan]=t] erlerind oturannara da:
Beki sizdn biriniz biler yapmaa bu esab]#
U=aklar hepsi snk gibi susard]lar.
Ya, Vanicik ilingir, den sn, oktan da =kolaya gelmeersin, ama bekim
esaplayabilecn.
}sl, al]=acam, domnule ]nv\tor. Vani ald] tebe=iri. O yazard] taftada
hem annadard], ne yapr, nas] yapr. l, nic beenrdi redici.
A=a, a=a, puyule, bravo, bravo! kabardard] Vaniyi kanaat redici.
Aan Vani bitirdi ok dooru davay] esaplamaa, redici dedi u=aklara:
Grdnz m, ba e=eklr, bu ocuk art]k iki ay oldu =kolaya gelmeer, kimsey
ona bu esab] gstermedi, o buldu kolay]n] da esaplad]. Ama siz bn dn annatt]m
bir ker, bn dq gsterdim iki ker, nas]l esaplamaa, da siz biriniz kendiba=]na
esaplayamad]. Nein siz okadar aar ba=l]ys]n]z# Sizin analar]n]z-bobalar]n]z kd

194
grmn insannar, ba= orbac]lar, ama siz onnar] da kt edersiniz. +incik tez yok
olas]n]z ev! koolad] Delaoltu kabaatl]lar]. K]smetli u=aklar, ani kurtuldular
dlmedik, imirik gibi, f]rlad]lar d]=ar].
Bravo, Vani, saa olas]n! =indi git, nerey boban yollad], dedi redici dq
soktu Vaninin aucuna irmi ley.
Bana diil lz]m para, dedi Vani.
Sus dedim sana! baard] Delaoltu Vaniy. redicidn olmaz almamaa,
da gitti.
Vani koydu cebin paray] da eti=ti u=aklar]. ocucaklar sevinqrdilr, ani Vani
kurtard] onnar] ayva f]=kan]ndan. O da gidrdi bu kafadarlar]nnan hem d=nrdi,
ani bu paraylan olacek als]n kendin bir ift inc don, zer btn yaz gezrdi do-
kuma yapaa dimiyln, ani art]k soymu=tular kanad]nca ocuun butlar]n].
Seni nein redici yollad], sleysin evd bobalar]m]za m]# sorard] kah]r-
l] u=aklar.
Diil, cuvap etti Vani, beni bobam yollad] te siz Gzalara bir i=ln.
Fas]l i=ti: Vani bl keskin fikirli bilmk gsterdiktn sora da o hep taa k]smetli
bulard] bu e=ekleri kendisindn. Neinki onnar gidrdilr =kolaya, ama o kalard]
krkt demirci bobas]na yard]mc].
***
Sn art]k geldin mi# sordu Vaniy bobas]. Ne dedi Gza#
Kendisi evd yoktu, ama kar]s] sledi, ani o bilrmi=. Yaar]na gelecek biz
kendi taligas]nnan.
Nein sn l kslysn# sordu boba, bakarak ocuun uz gzlerin.
Baka, dedi Vani, bn isteerim =kolaya gitm...
Todur ilingir bir hayli sustu, ama sonunda sordu:
Nein senin yumuruun s]k]l]# Ne var aucunda#
ocuk at] elini =]lad] irmilik Karol padi=ah]n simas]nnan stnd.
Gideceydin, ocuum, =kolaya da bileerim, ani ok isl reneceydin, ama
te bunnar kabaatl], o gsterdi paran]n stnd padi=ah]n zn. T bu zeeti,
kendisi nem\, ama doymad] bizim, rom]nnar]n hem hepsi Bassarabiyal]lar]n terini
im, ocuum... T ne var ortal]kta. Demirci Todur sarma=t] ooluna da pt onun
yanaklar]n].
Baka, bana o padi=ah hi diil lz]m.
E-e-e, Vani, Vani, olsa senin istediinc!
Bn isteerim renm akrannar]mnan barabar =kolada...

Derbedey ahmaklar;
a=a-i puyule isl, ok ii, piliiim;
domnu ]nv\tor bay redici;
bi=ey kotarmad] hi bi=ey yapamad];

195
snk gibi susard]lar hi bir dq laf ]karamazd]lar;
aar ba=l] kt fikirli, zor annay]c];
dokuma dimi ev abas];
akrannar] onunnan bir ya=tak]lar.

1. Annad]n, nas]l ekeder ilkyaz kd.


2. Nereyi yollad] Demirci Todur oolunu Vaniyi#
3. +kolan]n yan]ndan gerkn, ne i=itti Vani#
4. Wredici Delaoltu =kolada u=aklar] nas]l redrdi#
5. Neyln hem nein dyrdi o u=aklar]#
6. Nein Delaoltu teklif etti Vaniyi, girsin klasa#
7. Kimi grd Vani klasta#
8. Nas]l Vani ilingir kurtard] kafadarlar]n] lobuttan#
9. Nein redici verdi ona 20 ley#
10. Ne duygular], vard] wwredicinin ba=ka u=aklara hem Vaniya# }nan-
d]r]n teksttqn laflarlan.
11. Ne istedi Vani bobas]ndan#
12. Nein bobas] onu redmzdi =kolada#
13. Kim kabaatl]yd], ani Vani gibi ak]ll] u=aklar kalard]lar =kolan]n
d]=anda#
14. Nicq yazd]rr avtor Vaninin kefini# Bulun o s]rac]klar] da okuyun.
Ne`in `ocucaan kefi dii=er#
15. Neyln benze=er =indiki zaman o zamannan# Nein#

ieklik baas
Bu y]l]n ilingirlerin ieklik ba=ac]] gidrdi pek gr. }lkyaz]n en ilkin ba=lard]-
lar amaa iidemnr, sora ergivannar, laalelr, taa sora zambaklar, a=i=lr, zurnalar.
Yaz]n kolverilrdilr bujorlar, kami=alar, ama o uzun gl-fatmalar, eti=ip, gerdilr
aulu da, insan gibi bakard]lar sokaa iki tarafa. Onnar]n da kklerin sar]lard] alt]n-
c]klar hem ba=ka t]rma=]c] trl ba=a gercikleri.
Gzn dq ge vak]dadan, kaar]n da alt]ndan hep gsterrdilr ba=lar]n] dolu
ili, =]ral] boyada hem gzl kokar gz iekleri, onnar] ev saabileri al]=kann]k-
lan toplam]=lar, top-top baalam]=lar da lmekler koymu=lar. Taa biraz suuk
urduynan, gzl gz iekleri geeceklr maazaya k]=lamaa...
Sokaktan geennr, grp alarak aul a=]r] bu ba=ac]kta dnn gzelliklerini,
sevinrdilr. ieklr gzelliklerinnn kimi geenneri durgudard]lar bir-iki k]p]ma.
Onnar bakard]lar da, beki, azbuuk unudard]lar ya=aman]n hergnk zorlar]n] hem
kah]rlar]n]. Ev saabisi, demirci Todur, da aar i=indn sora, s]ka, aard]l]p ba=ac]]n
196
auluna, havezln bakard] dnnenin =en boyalar]na, sevinip, dinnenrdi teninnn
hem ruhunnan. Haliz burada o bk ekitn yorgunnuk sans]n taa ilin hem taa
tez gerdi.
Yok nas]l may]l olmayas]n bu iekl]k ba=cas]na!

Gr taa semiz, taa dall], yaprakl];


iidem kokii;
ergivan llka;
kami=a iek ad];
gl-fatma iek ad];
zurna ba=a sarma=]].

1. Nein sokaktan geennr dayma-dayma durgunarm]=lar,


bakarm]=lar ilingirlerin auluna# Neyln ekrmi= bu aul onnar]#
2. Nein demirci Todur (saabi) aard]larm]= ba=ac]]n auluna#
3. Ka` twrlw `i`ek a`arm]= bu ba=`ada# S]ralay]n onnar].
4. Haz]rlay]n aazdan ba=an]n yazd]rmas]n] hem uydurun ilingir-
lerin ba=as]n] sizin ba=an]zlan.
5. ieklik ba=as] nelr verer adama# A]klay]n bak]=]n]z].

Ana dilimiz
Ne zamand]r bellisiz, Sanki taa ne erlerdn#
Gelmi= biz dilimiz... Beki, telli gelindn,
Gelmi= yokkan sesimiz. Beki, kaval sesindn,
Da yapm]= bizi o biz. Kolaydan hem zorlardan#
Gelmi= derin eveldn, Geler o oyunnardan,
Ptrcekli ellerdn, Becerikli aazlardan.
Puluktan, tutaklardan. Dnr bekleyn k]zlardan,
Arpadan, boodaylardan. Hem kaba somunnardan,
Oglan]n srsndn,
Masaldan hem trkdn...

1. Nas]l hem nedn peydalanm]= ana dilimiz# }nand]r]n cuvaplar]n]z]


avtorun s]rac]klar]nnan hem kendi bak]=]n]zlan.
2. Ne verer adama dil# Yard]mnr m] dil adam]n ilerlemes]n# Nic#
3. @Kr ku=lar da, hayvannar da kendi dilind lafeder@. Nic annrs]n]z
siz K. Vasilioglunun uygun sxzwnw# A]klay]n kendi fikirinizi.

197
Anam
Akl]mdays]n akl]mda, Gel sleyim kefimi,
Raats]z benim z anam, Gel peyim elini,
iili gzln kapuda, Olay]m yast]k sana,
Can, can]ms]n, z ana! Can, can]ms]n, z ana!
Dars]d]n uzak anam, Pek urs]n gzmd,
Kendini korumad]n, S]cak ekmek elind.
Bukan] verdin bana, Raats]z hem dars]k ana,
Can, can]ms]n, z ana! Can]mdays]n herzaman!
Yrak ta olsam evdn, Olsa da yollar uzun,
Akl]m yanna=]k send, Unutmr seni oolun.
Ku= olup, usam sana, Ho= sabaay]m, al dan]m,
Can, can]ms]n, z ana! z anam, can]m, can]m.

1. Nic annrs]n]z laflar] @raats]z@, @iili gzln@#


2. Neyln benzeer herbir ana avtorun anas]na# A]klay]n kendi fikirinizi.
3. Aazdan haz]rlay]n birr yazd]rma kendi analar]n]z iin.
4. Bu =iiri renin kiyats]z okumaa.

Lunga-Lunga, derecik

Lunga-Lunga, derecik, Saal]k brakm]= dered...


Evlr boyunda gercik. Lunga-Lunga, derecik,
Lunga alaklar]nda Boyunda evlr gerik,
+indi bmeer salt k]ndra. }=idiler eveldn
Ba=al]k gzl burda, Gz ya=]ym]= su send.
Pap=oylar da diil urda, +indi sade, aalayas]n
Bmu=lr gxzql sek- Ya= ta yok nndan alas]n...
Kundaklar nicq dirsek. Boz gzlqn sucaaz bakr,
ift`ilikln barabar Gzleri ya=s]z aalr.
Kalk]nrlar zavodlar... Bilmeer ne taa var atmaa,
Bu ~ad]r var kasaba, Yorgun suyuna katmaa...
Milletli ok, kalaba, Lunga-Lunga, derecik,
Sade Lungaya, yaz]k, Sqn olsan bir kam`]c]k
Suyu dolu pwswrlwk. Akmay] brak]p, duras]n
Leleklqr, gelqn dandan, Da kimisinq uras]n...
}irenerlr kurbaadan, Uzamasn elleri
Busoy Katrann], sudan... Gwbwrlemqq dereyi.
Bal]klar da hanidn,

198
1. Okuyun bu =iiri, al]n esaba sizin da yan]n]zda derelr diil mi,
acaba, hep Lunga gibi, psrlkln dolu#
2. Neydir o ekologiya# Siz ne yaprs]n]z, ki dolay pak hem temiz
olsun deyni#
3. +iiri ezberlyin.

iidemnr
A]n, a]n, iidemnr. iidemnr, ho= iidemnr -
Nein ok uyudunuz# Y]l]n sabaas] a]k,
Biyaz yorgan alt]nda Geldii gibi turnelr,
Tatl]m]yd] uykunuz# Geldi s]cak hem saal]k.
A]n, a]n, iidemnr - A]n, a]n, iidemnr,
U=aklar]n bak]=]. A]n her y]l]n sonsuz,
iidemnr, =en iidemnr, Gelsin - gitsin turnelr
Uzak brakt]n]z k]=]... Gklr olsun bulutsuz.

1. Okuyun =iiri. Bulun uygun lafbirle=melerini. A]klay]n onnar]n


rolwnu =iird.
2. Bulun laflar] (i=likleri), ang]lar] a`]klrlar adl]klar].
3. Nein avtor =indiki @turnalar]n@ erin yazr @turnelr@# Nesoy
yaratmalarda kullan]lr bu forma#
4. Yazdrn resimi (resimq gxrq bir kwwrqk yaratma kurun).

Halk szleri halkn sedefleri


Kaavi dostluu nacak ta ayrtmaz.
Seviner ku havaya, uaksayd anaya.

199
Gavril Gaydarc
(19371998)
Gavril Gaydarc] an]lm]= bilim izmetisi, redici, yaz]-
c]. Ya=ad] hem al]=t] taa ok Bel\t hem Ki=inxv kasaba-
s]nda. Onun peetleri, annatmalar] tiparland] @Ana taraf]m@
kiyad]nda@, =kola kiyatlar]nda, dergilerd, gazetalarda. Peet
toplumu @Ana taraf]m@ Bucak taraf] iin. Bu kiyatta yarat-
malar]n taa oyun temas] yaz]c]n]n duuma erleri. Annatma-
da @}ki ool@ yaz]c] gsterer, nas]l zenginnik hem fukaaral]k
iki karda=] ya=amakta ba=ka-ba=ka taraflara atr.
G. Gaydarc]ya onun al]=malar] iin verildi bir sek
titul Gagauzyian]n hat]rl] vatanda=].

ki ool
Bir av=am oturu=ta kimisi laf katt]yd] o i= iin, nic u=aklar, bdk, sayrlar
analar]n]-bobalar]n]. Ozaman manim benim annatt]yd] bir k]sac]k istoriyac]k, ang]-
s] halizdn olmu= ya=amakta.
Brak]p i=i bir tarafa, manim eketti:
Vard] bir vak]t bir ifti, diildi zengin, diildi dq pek fukaara, bir laftan
orta orbac]yd]. Vard] onun iki oolu, ak]ll] ocuklar, gezrdilr =kolaya birdn
renrdilr dq pek isl. }strdilr ikisi dq renik ]kmaa. Ozamansayd] pek
zordu renm: ok dem lz]md]. Siirekt para taraf]ndan yufkaca insan-
nar ba=arard]lar renmeyi. Bu insana zordu: iki ki=i retm o vak]tlarda
diildi =aka. Ama o sava=ard] nas]-nic ba=ars]n i=lerini, u-uca getirsin onnar],
sava=ard], nic taa kolay olsun oollar]na, yard]m edrdi onnara salt rensin-
nr. Geldi vak]t, da onun oollar] ba=ard]lar =kolalar]n]. Ba=ard]ka, i= girdilr:
birisi advokat, br d redici. Ya=ard]lar isl, yok ne dem, ama bk
ocuu advokat taa isl ya=ard].
}stedi bobas] gitsin seftelesin onnar]. O bu vak]t urduydu kendini ]raklaa, bak
satt]yd] hepsiciini, neyi vard], oollar]n beterin. Yayan ar]klan, giiyimni yamal]
dimilrln, yolland] kasabaya. Eti=tik, uurad] advokat ooluna. Urdu tokada, ]k-
t] slugalar]n biri.
Ne deyecn, ddu# sordu o.
Sl orbac]na ]ks]n, bn onun bobas], cuvap verdi ddu.
Gitti sluga, sledi advokata. Advokat ]kt] d]=ar], uzun-uzun bakt] bir ala ihtqra,
k]zar]p sararmaa ba=lad]. lt birka ker dduyu tabannar]ndan ba=]nadan, ama
dayanamad], dnd arkas]nnan bobas]na.
Koolay]n]z onu buradan, grmeyim! izin etti slugalar]na orbac], har]n-
namaa ba=larsayd], kolveriniz taz]lar], onnar gstereceklr onun yolunu. Da
dooruldu ieri.

200
}htqr]n gzlerind ya=lar peydaland]lar. ]kar]p kalpaan], sildi onnar]; bir ala
bakt] ieri girn oolunun ard]na da yan-yan sora ald] yolunu bir tarafa.
Te neyln deerlr oollar]m ihtqrl]]mda, dedi ddu kendi-kendin. Onun
havezi kaybeldi, vazgetiydi art]k istediindn dq. Ama d=nd seftelesin ikinci
oolunu da.
Gitti ona, buldu onu konu=arkana. ok insan oturard] sofrada. Oolu kar=]lad]
onu, pek sevindi gelmesin.
Baka, ge te bury, odaya, soyun senin partallar]n], ]kar ar]klar]n], bn
sana verecm bir kostm, bir ift ipii; giinecn, dznecn dq girecn bizim
aram]za.
Yok, bunu yapamam. Bn becermeerim kullanmaa kendimi bl insannar]n
aras]nda. Taa isl bn ay]r] te bu odac]kta oturacam.
Yok bi=ey, ba baka. Onnar da bizim gibi insan: nic sn, nic dq bn. Girecn
benimnn, bn seni tan]=t]racam onnarlan, sleyecm, ki sn benim bobams]n,
elle=ecn herbirinnn da oturacan erin.
}htqr y]kand], tarand], da girdilr ikisi konu=annar]n odas]na. Girdicn oray], san-
s]n kaybeldi, eridi bu adam insan bl iind. Yoktu da nic tan]maa onu, kim
o: zengin mi osayd] fikaara m]. Ama bu insannar bir sanard]lar kendilerini. }htqr
duydu birdn, ani girdi kendi insan]n aras]na, pek ta =ennendi bundan. }sl insan]n
aras]nda ihtqrlar da genlenerlr.
Ozaman da, bu konu=kada, ddu annatt] bu istoriyay], nk bir ba=kas] iin.
Mani gen ald] iiyi dq, s]k]p sm rkenin ba=l]]na, eketti iplii i=lem ileri
dooru.

Mani babu, mali;


taz] avc] kp.

1. Yukardak] annatmay] @}ki ool@ okuyun.


2. Nicq ifti hem onun oollar ilktqn yaayarmlar#
3. Sora ne yapm ifti oollarn retmqq deyni#
4. Nein oollarn bobas raklaa balam#
5. Ne zanaatlar kazanmlar iftinin oollar#
6. Nicq bobasn advokat oolu karlam# E redici oolu#
7. Yazdrn oolarn ikisinin dq sretlerini.
8. Nein oolarn bobas komukada annatm bu istoriyay, nk
bakas gibi#

Halk szleri halkn sedefleri


Boba-analar ball laflar.
Duuma erindqn paal yoktur.
201
Ana tarafm
Da genq gxzlermi xder Bakmaa severim horuda
Serin ilkyaz lzgerleri, Al dudakl kzlara,
rqqm pek en dalgalanr, Gerdannar kollarnda,
Seni duyup, duuma erim. Sedefleri sra sra.

Aklm tutr kklmdqn Kxk halkm severim pek:


Trl renktq iekleri, Becerikli, cxmert kalbi,
Kuan onnarn stndq, Kadncay akr emrek,
Alatlan toplayan bal. u alayda cvan, kaavi.

Severim dz ayrlar, Biyaz salkm iek ar,


Srylqn kaz su boyunda, Kar gelip yolcular.
Koyun dolu yamalar, Da cmlq te bunnar anr:
Sr, hergelq gezqn bota. Sendqyim bqn, ana erim!

Gerdan jemug;
sedef perlamutr;
olgun olmu=.

1. Okuyun =iiri demekli. Slyin kendi laflarn]zlan, ne annad]n]z bu


=iirdn.
2. Nedqn avtorun wrqq en dalgalanr#
3. Nicq kendi halkn air yazdrr# Bulun iirdq o laflar da tefter-
lerinizq yazn.

202
Stepan Kuroglu
(19402010)
Stepan Kuroglunun duumas] Bolgrad rayonunda Dimit-
rovka kynd. Belli yaz]c], redici, bilgi izmetisi. +iir
hem annatma yazmaa ba=lad] 20-nci asirin 60-]nc] y]llar]nda.
Ya=ad], al]=t] hem yazd] Ki=inxv kasabas]nda. K]sa vak]d]n
iind ]kar]ld] tipardan alt] peet hem annatma toplumu onnar]n
aras]nda: Bir kucak gwne (iirlqr), Yollar (annatmalar),
Kzgn iilqr (iirlqr), Kau avalar (iirlqr), Yol yldz
(iirlqr) h.b.
S. Kuroglunun al]smalar] iin ona verildi bir sek titul
Gagauziyan]n hat]rl] vatanda=].

Kemeneci
Baraboy Petikaya bobas]ndan kalm]=t] bir kemen. lm=t bobas], raametli ol-
sun, toprac]] ilin olsun, kalm]=t] ldktn sora gen ooluna, sz eski kemenecii.
Ya=ard] Petika, gnneri geirrdi, taa az evd durard], taa ok yollar]n stnd
srnrd, bir para ekmek kazanard]. ok kazanmal]] yoktu, ama bir para ekmek
kazanard]. Kurtarard] onu zor vak]tlarda eski uunuk, ama gzl sesli kemenesi.
Ka ker alg]c]lar istedilr Petikaylan kemeneyi dii=m, ama caba. @Diil lz]m
bana eni kemen, deyrdi o. Nekadar taa eski kemen, taa ii d. oktank]
dost herker taa paal]@.
Yaln]zd] Petika: ne kar]s] vard], ne da h]s]m]. S]na=m]=t] o bl ya=amaya:
topraa yoktu srsn, eksin, mal] yoktu btsn, baks]n. l da fukaaraca ya=ard]
sz Petika.
Hepsi onu yaln]z sayard], dayma deyrdilr: @Bey, bl yaln]z dars]maktan,
baka-baka, var nic lm@. Bilmzdi insannar, ani vard] Petikan]n bir paal] dostu,
bir yolculuk kafadar]. Nered Petika kafadar] da orada, kiminnn Petika kafadar]
da onunnan. Aalr Petika kah]rdan, kafadar] da aalr, seviner Petika kafadar]
da seviner. Petika =en kafadar] da =en. Te butak]m kemenydi Petikan]n biricik
kafadar].
alr Petika kemen, ya=lar] akr, okadar beener kemen almaa. Tutr Petika
sol elinnn kemenesinin enseciindn, oturdr kprcn, yatt]rr kafas]n] ona,
nic yastaa, saa elinnn dq arku=u gezdirer ileri-geeri, eski kemeneci kmil ses ]-
karr. ter strunalar insan] oynatt]rr, ter tellr kopr cannar, insannar aalr.
Okadar ok kemenyln var nas]l insan] aalatmaa hem sevindirm!
alr Petika, kafas]n] yannatm]=, gzlerini yummu=, sans]n uyuyr, kemenenin
telleri s teerlr, sans]n Petikan]n reendn inc sesli iplik ekiler. Arku=u gezer ba
ileri, ba kalkr, kemenedn ay]r]lamr. alr Petika kah]r]n] unutmu=, sarma=m]=
dostuna, lafeder onunnan: bir gldrer, bir aaladr.
203
}nsan oynr, dn suulmr, insan atlr kemenenin avas]na gr, seviner
avaya gr, naara eder. Toplr kemen insannar], sarma=t]rr, nic karda=lar].
Oynr insannar...
Vererlr Petikaya bir filcan =arap, ier, inkr etmeer; vererlr bir para ekmek,
iyer, sofradan uzak durmr: vererlr birka gm= koyr Petika cxbwn, en derin
cxbwn zor vak]tlar iin.
alr Petika, ekmek paras] kendin kazanr. O ses s kemen sesin benzmeer,
l bir zg, fas]l, deycn gen k]z sesin benzeer. Te butak]m Petika kemenesin-
nn pay edrdi hem ya=amas]n] hem bitki buka ekmeeni dq.
Alr Petika kemenesini, gider ilkyaz]n Dobrucaya, gzdn orada kalr.
alr o Dobrucan]n k]rmalar]nda, i=leer boyarlar]n paylar]nda, ama kemenesini
brakmr.
Oturrlar gn s]caanda fukaaralar soluunu almaa, bir yudum su im, din-
nenerlr, oturrlar damarlar] verilsin, Petika sa alr kemenesini, alr, o gzl
sesleri ]karr, yorulmu= insana kuvet verer: @Saa ol!@ sleer insannar da bukas]-
n] Petikan]n nn koyrlar. @Buyur sn dq, Petika!@ deerlr. Ka ley kazanr
Petika Dobruca yollar]nda, dnkleer isl basmac]]na, en derin cxbwn saklr,
zor vak]da brakr.
Gz geldi, Petika gen kd, dnnerd gezer, daulcuya hem gaydac]ya barabarl]k
tutr. alr Petika, kemenenin arku=unnan kendi gnnerini sayr. Vak]t geer,
Petika art]k k]rka yakla=r, kendini sa hep onalt] ya=l] duyr, evlenmk iin d=
grer. alr Petika dndn dn vak]d] geirer, birr-birr ley toplr, bir kat
rubac]k almaa isteer, iki- partalc]k ta ieri getirm isteer. O da isteer insana
204
benzem, kendini giidirm, sua grmemi= evceezini dzm da bir insanc]k
ieri almaa.
O da umutlanr, gec-gndz kemen alr. Ama ]kmr Petikan]n umutlar]
asl]ya, eti=meer parac]], biter ekmecii, kopr rubac]]: buradan ekrs, oradan
grner. Bulamr Petika bu ya=aman]n ucunu.
Geler k]=, dnnr biter, siirek insan dn yapr, oru tutrlar. Kalr Petika
ekmeksiz, sabaadan av=amadan bilmeer, nic vak]d]n] geirsin, neyln karn]s]n]
doldursun.
Alr Petika kemenesini, uudurr arku=unu sak]zlan, dikiler penerenin boyunda,
btn gn alr, dinmeer, o kemenedn da aal]]n] unudr. }=ider gen insannar,
seslenerlr: d]=ar] ]k]p, sesleer komu=ular. K]= avas]nnan barabar girer fukaaralar]n
ierlerin kemen sesi. }=iderlr Petikan]n trklerini, toplrlar birr para ekmek
insannar, getirerlr Petikaya, lmesin kadar doyurrlar, @Trksz kalmayal]m@,
deerlr. @Kalacek maal, nic mezarl]k, ne trk i=idecez!@ Makar ki fukaarayd]
insannar, kemeneyi beenirdilr, vak]t bulurdular seslem. Petika da onnar]n kah]r-
lar]n] daadard], o da onnara umut verrdi.
K]=lar fenayd], odun, yakacek insanda azd]. Suuktu Petikan]n iersind, kp
baalayas]n dayanamayacek. Petika sa uur ellerini, y]s]dr koltuk alt]nda, alr
arku=unu, alr. D]=arda kaar yaayr, kaar saurr, kemen sesi s penerenin aral]k-
lar]ndan ]kr, s]ra k]r]l]p da f]rlr, lzgeri enseer, hep kom=ular]n kulaklar]na
eti=er. Seviner insannar, ani var maaled bir =evik ekirg, ang]s] btn gz alr,
k]=]n da durgunmr. Esti lzgerlr, yaad] kaarlar, vak]t geldi Petikaya Dobrucaya
haz]rlanmaa. Sarr kemenesini, yapt]rr komu=uykaya bir malayc]k, haz]rlr
torbas]n], sayr on ker say]lm]= parac]]n], dek haz]rlr kirac]ya.
Bu sefer da lafla=t] Petika kirac]ylan D]rd]yala ekaylan, erken sabaaln yola
als]n bo=ac]]n], er taligas]nda bulsun. Kay]l getirdi eka, bi=ey demedi.
Yatt] o gec Petika bk umutlan, gzl d d= grd, ani ok paras] var, gelin
da kendin ay]rr. Uyuyr Petika, glmseer, bk sevinmelii var: o da bir ker
zengin olmu=, paras] var, bi=ey d=nmeer.
Kalkt] Petika sabaaln, gzl d=n brakt], sildi gzlerini - ge kalkm]=. Gn
duumu=, insannar i=in bakr. Ald] Petika torbac]]n], bo=ac]]n], s]kt] koltuuna
kemenesini, kacr, nekadar kaabiler geln kydn. Kar olan kemenyln,
koruyr, nic kk u=aa. Kar Petika, torbas] o yan]na, bu yan]na urulr, s]cak
taa dad]lmam]= malay] falr, para-para trofalanr. Kar olan, kesilmi= kuvedi,
k]r]lm]= ayaklar]. Ky girdiynn, kdn ]kt]ynan, bay]r stnd kirac]n]n
taligas]n] grer, on-onbe= ta adam yan]nda gider. Kar kemeneci, baarr, elini
sallr i=itmeerlr osa i=iderlr da istmeerlr almaa m]# Eti=er Petika, soluunu
alamr, laf]n] sleymeer, dinnenip tq biraz, sorr:
Alacan m] va, eka-bat#
Nas]l alay]m, onbe= ki=i var, y]lma a=aa dooru t]k]=r hepsi, yok nerey iineyi
saplamaa.
205
Alsana, eka-bat, pek yalvarr]m!
Grer eka Petikan]n kemenesini, d=ner-d=ner da getirer kay]ll]]n].
Dobrucayadan kemen alarsan, alacam!
Taa ne lz]m kemeneciy# Taa da kim Petikaya! Onu ekmekln doyurma,
salt ver kemen als]n. alr Petika yolca, seviner, ani o da eti=ecek, para kazan-
acek da insan gibi ev kullanacek.
Tunadan gecrkn, Petika uyuyurkan, adam]n birisi ka]rr kemeneyi su iin,
ha=lr Petikan]n can]n]. Kaybeder kemeneci dostunu.
}ki ay i=leerlr, bir et toplan]p, boyar]n i=ini bitirerlr. Kemeneci hepsindn
ok sava=r, hepsindn =eremet i=leer. Vak]t geler, de=er boyar, sayr fukaaralar]n
kazanc]n]. Alr Petika paras]n], bir kemen paras] var-yok, gider tknc]ya, ak-
tarr, eski kemenesinin sesin gr bulamr. Alr birisini,
nas]l razgeldis dq gider k]rmaya bir filcan =arap ier,
kemenesini dener.
Dostla=r Petika eni kemenesinnn, elle=er onunnan,
emin verer brakmamaa onu birerd, kimseyin elin ver-
mem. Geler Petika kyn, gen bi=eysiz evin girer:
umutlar] hasl]ya ]kmam]=, salt umut kalm]=.
Hep l alr Petika, insan] oynatt]rr, sevindirer, dn-
neri s]ralr. }er, nekadar vererlr, iyer, nekadar koyrlar,
alr Petika dn daal]nca, ev gider, yolca avalar]n]
unutmr, ekirgelrln yar]=r: kim taa ii alacek# alr
Petika! }nsannar uyuyarsa, y]ld]zlar sesleer...

}nkr etm geeri `evirmqq, geeri urmaa;


zg kah]rl] aalay]= avas];
=evik =eremet, emrek;
et grupa.

1. S. Kuroglunun yukardak] @Kemeneci@ annatmas]n] okuyun, annat-


man]n plan]n] kurun, o plana gr annatman]n iindeliini annad]n.
2. Kemen Petika Baraboyun ya=amas]nda ney say]l]rd]#
3. Nein kyn insannar] beenqrdilr Petikay], yard]m edrdilr ona#
4. Nered i= hem kazan bulurdu Petika#
5. Kendi laflar]n]zlan yazd]r]n, nicq Petika kemen`q `alr.
6. Annad]n Petikan]n yolculuunu Dobrucaya, nein o oray] gidrdi.
7. Nesoy bk zor geirdi o yolda# Nas]l dooruttu i=ini#
8. Annad]n en bk zoru iin, ang]s] Petikaya lmnn barabard].

206
Kosti Vasilioglu
(19382014)
Kosti Vasilioglu duudu 1938 y]lda Aleksandrovka kynd,
ang]s] bulunr Ukrainan]n Bolgrad rayonunda. Ya=ad] hem
al]=t] Ki=inv kasabas]nda. Kosti Vasilioglu i=ledi ba= bilim
zaametisi, redici. Yazmaa ba=lad] 1958-inci y]lda. Tipar-
dan ]kt] onun peet toplumnar]. Biri-biri ard]sora `]krlar
gagauz dili, literatura okumaklar] iin retmk kiyatlar],
szlklr, hrestomatiyalar hepsi 30 paradan zeed. ok
trl annatmalar hem =iirlqr yazd] o u=aklar]n renmesi iin,
onnar]n dostluu iin, merakl] ya=amas] iin. Bu temalar] hem
taa ba=kalar]n] o kmil a]klad] kiyatlar]nda Sevgilim,
Vatan]mBucak, Masallar. Uygun szlr. Bilmeycelr
hem annatmalar]nda @Gogu=un duuma gn, Karaca@, =iirlerd @Anam@, @+ann] ol
sn, halk]m!@, @akir Bucak y]ld]z]@, @Brak gitsin@, @Gagauzun evelki ya=amas]@,
Paskell, K]rm]z] y]m]rta, Bucak h.b.
1998-inci y]lda Konstantin Vasiliogluya onun bk zaameti iin verildi bir wwsek
titul @Gagauziyan]n hat]rl] vatanda=]@.

Goguun duuma gn
Gogu= nc klasa gezrdi. Onun duuma gn o y]l]n taman cumaa ertesin
razgeldiydi. Gogu= =kolaya geldiydi, antadan kaar, bir torba elind, ang]s]n] o
koyuverdiydi bankan]n alt]na. Ama gzleri neins =]lard]. Belliydi, ani onda bk
sevinmelik, ama kimseycik bilmzdi nedn. Aan art]k urok eketmesind hepsicii
klasa topland]yd]lar, Gogu= ]kar]verdi bankan]n alt]ndan o torbay] da daatt] hepsin
birr gzl, pemb yanakl] alma. U=aklar fevral]n ortas]nda o vak]tlar, kablettiynn
butak]m baa=]=lar], Gogu=tan da stn sevindilr hem =ennendilr. Gogu= Domnika
Petrovnaya da verdi bir gzl alma. Bu vak]t taman an urduydu da rediciyka
uroon eketmesind kendi hem u=aklar]n ad]ndan kutlad] Gogu=u hem onun hat]-
r]na al]nd] bir trk. Gogu= ans]zl]ktan k]zard]yd] hem sade s]r]dard]. U=aklar,
pek =en ald]ktan sora, oturdular erlerin, ama ok vak]t taa uslanamazd]lar, hep
bakard]lar Gogu=un taraf]na, pek ii d=nerk onun iin.
Uroklardan sora ev dnnc, masa art]k haz]rm]=. Mamusu yapm]=t] u=aklara
deyni stl=, haz]rlam]=t] gevrek, pi=irmi=ti f]r]nda trl turtalar hem kovriklr.
Meyva kurusundan haz]rlam]=t] da koymu=tu masan]n ortas]na bir bk lmek
ho=af. lmn yan]nda, nic bir gzl kartinada, durard]lar lakl] sepett almalar,
ang]lar] kr suland]rard]lar adam]n aaz]n]. l gzldilr o almalar hem taazydilr,
sans]n onnar] =indi aatan koparm]=t]lar!
Gogu=un bakas] bu vak]t kapunun nnd bir kafes yaparm]=, ama Gogu= pek
al]psatmam]=, kim lz]m o. Vasi ddusu durarm]= bakas]nnan lafa, beklrm]=
207
oolu bitirsin i=ini da onun ard]na, toplay]p sprgeyln yongalar], tertipleyecek
kapunun nn.
U=aklar ba=lad]yd]lar toplanmaa. Herkezi, verip baa=]=]]n], ekinrdi bir
tarafa da seslrdilr patefonun plastinkalar]n], ama masaya, hepsi topla=may]nca,
oturmazd]lar. Hepsicii art]k topland]yd]lar, sade yoktu iusunun u=aklar]. Gogu=un
mamusu art]k teklif ettiydi hepsi otursunnar, aan kapuda peydaland]yd]lar Todi,
Gafi hem Simucuk. Todi elind tutard] papurdan rl bir sepet. Sepet neinsq
rtlyd bezln. dq birdn kutlad]lar Gogu=u. Sledilqr dualar]n], nic onnar]
evd retmi=tilr, adet burdular kulaklar]n] da ondan sora Todi uzatt] Gogu=a
sepedi, deyip: @Bu sana bizdn@. Butak]m bk hem aar baa=]= Gogu= taa yoktur
kablettii. Kr korkard] amaa bezi. Akl]nca say]klard], ne var nic olsun sepedin
iind. Ama, at]ynan sepedin rtsn, o grd orada iki gzl, bk hem biyaz
er tav=am]. Boynular]nda onnar]n baal]yd] banta, nic kediler baalrlar. Birisinin
boynusunda k]rm]z] =irittn bantayd], brn boynusunda da maavi =irittn. Bu
gsterer, ani k]rm]z] bantal] olan di=i, maaviyln da erkek. Bir ift ana tav=am!
Gogu= d=nd dq grmediydi butak]m baa=]=!
Sevinmeliktn Gogu= ne kald]yd] sepedi elindn ka]rs]n. }ki tarafa ka]nard]
sepet elind, yukar] atlard], kendisin er bulamazd], bilmzdi, nereyi onnar] koy-
maa... Bitki-bitkiy masan]n stnd paa inisinin stn koydu, ama mamusu,
grdynn bu i=i, may-may yakas]ndan tutunmad]yd], sofran]n gzelliini bozr
deyni. Kalan u=aklar da =a=-be= olduydular kr.
Taman bu vak]t kapu a]ld] da ieri girdi Gogu=un bakas], ang]s]n]n kalpaanda yap]-
=]k durard] bir yonga, nic kitka. O taman bitirmi=ti kafesi da getirmi= onu ieri.
Bir dq i=idiler Gogu=un sesi:
Ahaa! T kim deyni sn bu kafesi haz]rlayard]n#! Hem bana slmedin,
=iretik!
Bakas] at] eni kafesin kapucuunu da salverdi bantal] tav=amnar] onun iin.
Mamusu nndansa bu vak]t getirdi bir ukundur, iki paraya yar] edili, da verdi on-
nar] tav=amnara. Tav=amnar, bezbelli, oktan imediydilr, zer, sans]n beklrmi=lr
bu mezeyi. Birdn s]r]tt]lar b]ak gibi di=lerini da ba=lad]lar, k]t]rdad]p, kemirm
herkez kendi pay]n]. Tav=amnar, kemirip-kemirip, kald]rard]-lar kafalar]n] da
=en gzlerinnn bakard]lar u=aklara. O biyaz =ubac]klar]nnan, o bantalar]nnan
tav=amnar l gzldilr, ani u=aklar ok vak]t onnara may]l olduydular. Onnara
bakarkan, zordu annamaa: kimindi bn yortusu tav=amnar]n m] osa Gogu=un mu.
Tav=amnar] grdktn sora, u=aklar] zordu sofraya oturtmaa. Hepsicii bak]p,
may]l olard]lar tav=amnara, onnar]n fas]l patlak dudaklar]na, zer u=aklar]n taa oyu
seft tav=am butak]m yak]ndan grrdilr. Klerd o vak]tlar pek siirek bulunard]
bu mallar. Bl gzl tavsamc]klar] herkezi istrdi edinsin.
Gogu=un duuma gn getiydi pek =en hem gzl. Bitkid u=aklar doyurard]lar
tav=amnar] neyln olursa: gevrekln, ekmekln... Ama pek =a=a kald]yd]lar, aan
Todi bitkid ]kard]yd] cebindn iki morkva da verdiydi tav=amnara. }kisi da pek
=krdlr hem sevindiydilr bu imeey. Morkva onnara deyni nic u=aklara
deyni alvi\a yada bir portokal.

208
Av=am olduynan, u=aklar daal]=t]lar evlerin. Pek kanaatt] u=aklar bu yortuya.
ok vak]t taa onnar annadard]lar biri-birin, nic Gogu= obaltm]= gzlerini, aan
sepedin iind tav=amnar] grm=t. Ondan sora u=aklar s]kana dola=ard]lar
Gogu=un tav=amnar]n]. Herker bi=ey-bi=ey getirrdilr onnara: ya bir salk]m
dalcaaz], ang]s]n]n yapraklar]n] pek severlr, ya bir auuk ten, ya bir parac]k
ekmek... Kuvetiklerin gr yard]m edrdilr Gogu=a btm onnar], umutla-
narak, ani nezaman sa Gogu= onnara da baa=layacek birr ift tav=amc]k.
Aan anaka ba=lad]yd] kal]nnamaa, hepsiciin belliydi, ani enciklem deyni
bu kafes yak]=maz. Ozaman Gogu=un ddusu bakas]nnan kazd]yd]lar ambar]n
boyunda yar]m metra derin bir endek. O endn bir yan]na hem ba=lar]na i=lediydilr
duvarc]k, l bir yar]m metra seklii. stn rttydlr be= s]ra keremetln,
koyduydular erin peneresini hem kapucuunu da, ambar]n ba=]nda ekli, tav=amna-
r]n almarc]] haz]rd].
}ini tertiplediktn sora tav=amnar] salverdilr oray]. Biraz vak]t onnar pek =en
iki tarafa ka]nd]lar: belliydi, ani inanamrlar, ki bukadar er, bl bolluk onnara
deyni yap]ls]n. Ama sora annad]lar, ani bu asl] i= da var nic eketm, haz]rlamaa
yuva.
Tav=amnar taa o gn ba=lad]yd]lar endn dibind ambar]n alt]na dooru kazmaa
deliklerini. Kazard]lar nk bacaklar]nnan, ama topraa f]rladard]lar geerki bacakla-
r]nnan. Hem l uzaa f]rladard]lar, ani vard] nic d=nm, sans]n deliin iindn
bu topraa bir kismey krekln s]b]dr. Kazard]lar ikisi da, biri-birini dii=tirerqk,
ama taa ok i=lrdi delik iind erkek olan. Av=amadan kazd]lar, nekadar kazd]-
lar, da bir da sus oldular, ikisi da sakland]lar deliin iin. Ama saman, partal yada
ba=ka bi=ey deliklerin ta=]mad]yd]lar.
Onnar usland]ktan sora, ddu krekln paklad]yd] o almarc]]n alt]n]. Ondan
sora sau=tu oradan, brakt] tav=amnar] raata.
Sabaaln, aan dduylan Gogu= gittiydilr dola=maa tav=amnar] onnar]n eni
evlerind, doyurmaa onnar], grdydlr o almarc]]n iind en aazdan bir taliga
toprak, ang]s]n] uratm]=t]lar tav=amnar deliklerindn.
Bezbelli, btn gec i=ledilr, dedi ddu unukas]na.
Krekln topraa d]=anna att]ktan sora, ddu ald]yd] esaba, ani samannar hem
partallar yok, olmal], tavsamnar onnar] deliklerin ta=]d]lar.
Bir-iki gndn sora dduylan Gogu= denedilr, ani anakan]n =kembesi heptn
]plak hem kaps]m]= da sans]n. ]kt]ka deliktn, ikisi da t]kay]verrdilr onun
aaz]n] topraklan, nic kapuyu kaprs]n.
Vasi ddu bilrdi, ani tav=amnar pek severlr k]rnakl]], temizlii da buna redrdi
Gogu=u da, ang]s] may hergn tertiplrdi onnar]n erlerini, y]kaard] onnar]n anac]k-
lar]n], dkrdi onnara taaz sucaaz.
ok ker, aan Gogu= grmzdi anakay] d]=anda, sorard] ddusuna, nein o
l dayma girer da ok vak]t durr deliin iind. Ddu herker dayan]kl] annadard]
unukas]na, ani anaka girer deliin iin doyurmaa kendi tav=amc]klar]n]-u=ac]klar]-
n], emzirm onnar].
209
Ee, nekadar vak]t onnar] emzirecek ya# sorard] Gogu=.
Bir aya kadar, aan onnar ba=layaceklar kendileri gezm, grm hem
di=eezleri byp, kemirm.
Anaka ba kaybelrdi delik iind, ba peydalanard]. Butak]m getiydi art]k bir
aya yak]n. Gogu= hep soru=turard], ka tav=amc]k deliktn ]kacek, ama bu soru=a
ddu bilmzdi cuvap. Sade tekrarlaard]:
Dayan, u=aam, geecek taa birka gn da grecez, ka tav=amc]k ]kacek
deliktn. Var nic be=-alt] da olsun, var nic on-oniki da olsun.
Bir sabaa, aan =kolaya gitm deyni haz]rlam]=t] kiyatlar]n], nic dq hergn,
Gogu= gider dola=maa, taaz sucaaz hem im verm tav=amnara. Bir da baksa on
taan kck tav=amc]k! Kr birka ker, dnp-dnp, saym]= on kck biyaz
tav=amc]k! Gogu=un glgesini grdynn, anaka birdn urr geerki bacaklar]-
n] tav=amnar]n aras]nda bu bir ku=kuluk n]=an] da tav=amc]klar, ang]lar] gzl
kemirrmi=lr e=il salk]m yaprac]klar]n], birdn, nic komandaylan, kald]rm]=lar
biyaz, boz, alaca kulac]klar]n] da kalkm]=lar ng, hi k]p]rdamazm]=lar erlerindn,
beklrmi=lr analar] ileri dooru ne komanda verecek. Sade, aan anaka grm=
hem tan]m]= Gogu=u, uslanm]= da tav=amc]klar da ozaman km=lr a=aa hem
ileri dooru ba=lam]=lar im o tatl] salk]m yaprac]klar]n].
O gn Gogu= kr =kolaya da ge kalm]=. Evdekilerin gsterinc, tav=amc]k-
lar] taa birka ker say]nca ilk uroon art]k yar]s] gemi=ti.
O gndn beeri diil sade komu=ular]n u=aklar], ama kr bklr dq girrdilr
aula tav=amc]klar] siiretm. Hepsi pek beenrdilr tav=amc]klar] da kr s]raya
konard]lar tav=amc]k edinm deyni. Ama Gogu= hi i=itm dq istemzdi. O kay]
ld] verm, ama aan ok olaceklar. Ozaman Gogu= ta baa=layacek, nic dq ona
kendisin baa=lad]lar, can] ac]mayacek.
U=aklar, grdynn bu gzl tav=amc]klar], sade iin soluklar]n] ekrdilr,
ama inanard]lar, ani gelecek gn dq onnarda da olacek tav=am .
Vak]t su gibi geer. }ki- y]ldan sora evdekilr tav=amnar]n hi say]lar]n]
bilmzdilr. Bn zseydi sabaa vard] nic ]ks]n deliklerdn iki- anac]n
yavrular] da birdn zeedelensinnr irmi-otuz paraya. O ambar alt]na dooru
herbir anac]n kendi delii vard]. Dolduydu tav=amnan hem yavrucuklan ambar]n
da ii, dam]n da... Bu tav=am srsn doyurmaa deyni gidrdi kartofi kap]-
klar] da, laana k]y]nt]lar] da, ekmek kabucaklar] da, salk]m dallar] da, ba=ka
e=illik taraf] da.
U=aklar art]k koca ocuklar olduydular, ama haymana sokaklarda gezmzdilr.
Kendi ba=]na diil sade hayvannar], ku=lar], ama birr sr da tav=am bakard]lar.
Sora onnar] satard]lar. Kazand]] paraylan evdekilr alard]lar onnara rubac]k, eni
ayak kab] hem ba=ka lz]mn] ilr.
Ddu Vasi kynd say]lard] nicq tav=am zanaat]s], herbir dan]=an]n
soru=lar]na hertarafa dolu cuvap verrdi. Ddu birker bil zaametini saymazd],
gidip bakard], kim nered hem nesoy tutr tav=amnar] da erind bir lz]mn] fikir
verrdi.

210
Kd vard] sade edi klasadan. Edinci klas] bitirdiynn, Gogu= iusunun
oolunnan laflanm]=lar bitki lineykada baa=lamaa =kolan]n diri k=esin birr ift
tav=am. Nic esaplam]=lar l da yapm]=lar.
Btn =kola, hepsicii donakl], k]rnak giyimni durrlar dizili =kolan]n nnd.
Uroklar art]k kald]lar geerid... }=idildi =kolan]n bitki an]... Bitki kutlamaklar...
Bitki nasaatlar... Bitki dualar...
Bir soluk gibi, bir k]p]m gibi geti Gogu=a, Todiy hem onnar]n kafadarlar]-
na-godoklar]na edi, dolu u=akl]klan hem i=ln, sevinmelikln hem aal]klan y]l.
Kimsey taa bilmeer, kimdn ne olacek, nesoy ya=amas] kurulacek, nelr onu ilerd
bekleer... Edi klas] bitirdiynn, yoktu nic dem, ani ayd]n yola ]kt]n. Taa doo-
rudan slediynn o alaca karann]kt] taa, aan ba=lr seilm sade konturlar,
a]k belli taa diil. ok d=nmeklr vard] u=aklar]n da kafalar]nda o lineykada,
redicilerin da, ama taa ok analar]n-bobalar]n.
Aan direktordan sora ba=kalar] da sz tuttular, s]ra geldi u=aklardan da birisi,
]k]p, slesin birka laf hem kkler braks]n kendi s]ralar]n], kendi adetlerini.
]kt]lar hepsiciin nn Gogu= hem Todi birr sepetln. Ama kimseycik
bilmzdi, ne o sepetlerd var da ekettiydilr glm. Koydular ocuklar sepetleri
er, at]lar rtlerini da, kald]r]p kulaklar]ndan, baa=lad]lar direktora iki ift bantal]
tav=am. Hepsicii =a=-be= olduydular, pek beendiydilr u=aklar]n baa=]=lar]n] da ok
vak]t =amarlar]n] ddydlr.

Kutlamaa saal]k-iilik dilemqq;


ho=af kompot;
turta prnik;
sepet korzina;
bez biyaz dokuma;
kukumvka sova;
kafes kletka;
almarc]k duars]z =opron saray]k;
kanaat ii keftq, dolu wreklqn olmaa (kalmaa);
obaltmaa tombarlatmaa (bltm);
ng dikin;
godok akran;
seilm grnm.

1. Aftan]n ne gnn gelmi= o y]l]n Gogu=un duuma gn#


2. Nein o gn Gogu=, =kolaya kiyatlardan kaar, bir dq torba alm]=#
3. Ney pek sevinmi=lr u=aklar#
4. Ne grm= Gogu= =koladan ev dndynn#

211
5. Nein u=aklar oturmazm]=lar sofraya#
6. Annad]n, nic gtrm= kendisini Gogu= hem kalan u=aklar,
grdynn tav=amnar]#
7. Nndan belli, ani evdekilr bilrmi=lr tav=amnar iin# Bulun o
s]rac]klar] da okuyun.
8. Nic yard]m edrdilr u=aklar tav=amnar] btm#
9. Neredn belli, ani Gogu= al]=kan hem mukayet u=ak#
10. Ka kk tav=amc]k anaka baa=lam]= Gogu=a#
11. Edindilr mi ba=ka u=aklar da tav=amc]k# Neredn belli#
12. Kim yard]m edrmi= genler btm tav=amnar]#
13. Siz dq bdersiniz mi (yard]m edersiniz mi btm) ev
hayvanar]n]#
14. Beendiniz mi bu annatman]n personajlar]n]# Ang] taraftan# Nein#
15. Kimq isteersinis benzemqq# Ne`in#

*Karaca
Gogu= haz]rlam]= uroklar]n] taa erkenc da yatm]= uyumaa. Bir dq... Sepetlr
ellerind, Todiyln ikisi, giderlr daaya mantar toplamaa. Toplam]=lar birr sepet
taaz biyaz mantar, grm=lr orada trl ieciklr, ku=aazlar, kelebeciklr...
Doyduynan oynamaa hem ka]nmaa daa iind, alrlar sepetleri ellerin da yol-
lanrlar geeri, ev. Art]k daay]n kenar]na eti=mi=tilr, aan i=itmi=lr yolcaaz]n
bir taraf]ndan ses, sans]n buzaa baarm]=. Aan bakrlar, onnar]n ard]na fidann]]n
iindn, topallayarak, ]kr bir karaca buzaas].
Dnrmi=lr ev yolcaazdan, karaca yavrusu da Gogu=un yan] sora topallayarak
gidrmi=. ocucaklar bak]nm]=lar iki tarafa, bekim greceklr bu buzaay]n anas]n],
ama birerd grmemi=lr. @Bezbelli, avc]lar urdular anas]n]@, d=nm= Gogu=.
Ev geldiynn, kapam]=lar onu Gogu=lar]n s]]rl]k auluna, nered in tutarm]=lar.
Gndz inek ay]rda otlayarm]=. ocucaklar baalam]=lar, ilalam]=lar buzaac]]n
sakat bacaan]. Buzaac]k pek zabunmu=, belliymi=, ani aa, ama bi=eycik istemzmi=
im. Yatm]= zaval] glged da dayma baararm]=. Hem l irkin baararm]=, ani
u=aklar]n reciklerini kopararm]=. Gogu=un hem Todinin kr aalaycaklar] ]km]=.
Nas]-nic olr av=am da s]]rdan inek dner ev. Aula taa girdicnn h]zl]-h]-
zl] girer s]]rl]k auluna da, grdynn karaca buzaas]n], inn gzlerindn ba=lam]=
ya=lar] damnamaa, zer gememi=ti ok vak]t, nic onun buzaac]] gzlerin nnd
lm=t. Da =indi, bezbelli, inek sand], ani onun buzaas] dirildi. Biraz benzemzdi
pek, ama... Nesoy da olmasa inek kabletti karaca buzaas]n]. Buzaac]k emrken,
inek onu es-evr yalad] dilinnn. Karaca yavrusu sade kuyrucaan] sallaard].
Onun da, bezbelli, akl]s]na geldiydi kendi anas]. Buzaac]k emrmi= hem gzn
nnd byrmi=.

212
Gogu= nereyisq ay]r]lm]=, ama aan dnm= geeri, sans]n bir y]l gemi=. }lkyazadan
karaca yavrusu bm=, bir gzl karaca olmu=. S]]rl]k aulunda ona dar gelrmi=, s]-
kana bakarm]= daaya dooru. Gogu=lan Todi annam]=lar, ani taa ii olur karacay] daaya
salverm. Bir pazar gn l da yapm]=lar. Toplanm]= ok u=ak kyn kenar]-
na karacay] geirm. Salverdiynn, karaca birdn eketmi= kamaa, ama sora
durgunmu=, =krl bakm]= Gogu=lan Todiy, u=aklara da ondan sora, dnp,
toparlanm]= daaya dooru. Birka minuttan sora karaca kaybelmi= uzakta, sans]n
erimi=, dumana dnm=.
Gemi= taa bir y]l d=nd. Todiyln gen yaz vak]d] gitmi=lr daaya mantar
toplamaa. Mantardan mantara, mantardan mantara da kaybederlr biri-birini.
ok vak]t Gogu= gezmi= daa iind, baarm]=, aaram]= Todiyi hem yolu, ama...
faydas]z. Bir moment grnm= ona, ani yola ]kr, ama taa pek dola=m]= da
=indi hi akl] ermzmi=, nereyi gitm da yola ]kmaa. Gidrmi= Gogu= nereyi
gz grrmi=.
Daa iind bu vak]t daldan dala s]ncaplar atlarm]=, e=illik iind ku=lar
alarm]=, erd kr basmam]= kirpinin stn, ang]s] redrmi= avlanmaa kk
kirpiciklerini, nered sq i=idilrmi= aakakan]n sesi: tuktuktuk, pupuk say]s]z
kimin sq ya=lar]n] sayarm]=... Ama Gogu= korkudan hi bi=eycik i=itmzmi= hem
gormzmi=. Bu seslr onu diil sevindirsinnr, nic ileri, ama korkudarm]=lar.
Gzl iecikleri, bcecikleri, kelebecikleri hi grmzmi=, may]l olmazm]=,
nic ilerdn.
Gez-gez daa iind, Gogu= razgelmi= bir batk]n er, nered, bast]ka, ayaklar]-
n] a=aa ekrmi=. Onu l korku alm]=, ani hi bilmzmi=, na=ey yapmaa. Daa
iind ba=lam]= karann]k km.
Bir dq... onun nnd, iki ad]m uzakta, Gogu= grer iki gz, ang]lar]
bakarm]=lar dooru ona. Gogu= ilktn pek korkmu=, ama sora i=itmi= o taraftan:
Korkma, benim orbac]m! Bn seni kurtaracam!
Gogu= birdn tan]m]= karacay], ang]s]n] b]ld]r salvermi=tilr bo=a. Ama =indi
onun buynuzlar] atall]yd]lar hem yalapyalap edrdilr alaca karann]kta, kr =afk
edrdilr. Gogu= al]=r karacaya dooru ad]mnamaa, ama bu vak]t i=ider:
Hi k]p]rdanma, zer batacan heptn. Sn bulunrs]n Cad]-Babunun padi=aal]]n-
da. Dur erind! Giderim yard]ma!
Bu vak]t Karaca uzadr Gogu=a buynuzlar]n] da deer:
Tutun buynuzlar]mdan da pin s]rt]ma. Bn seni ev gtrecm.
Gogu= tutunr Karacan]n buynuzlar]ndan s]k]ca, ]kr o batak iindn, piner Ka-
racaya atl]. Birdn Gogu= duymu=, nic onnar yukar] kalkrlar. Bir vak]ttan sora daa
kald]yd] onnar]n alt]nda. Gogu= uard] Karacaylan gkn znd. Bir elinnn o tu-
tunard] Karacan]n buynuzlar]ndan, brnnn dq bulutuklar] iki tarafa yayd]rard],
aan onnar kendileri kamazd]lar Gogu=un yolundan. Bulutlardan yukar] y]l-
d]zlard]. Gogu=, uzad]p elini, kopard] gktn birka en iiri y]ld]z da takt] kepkas]na.
Y]ld]zlar]n aras]ndan gerdilr, nic ieklik iindn.
213
Biraz vak]ttan sora ba=lad]yd] grnm kyn =afklar] da Karaca ekettiydi
inm a=aa. Karaca pek isl tutard] akl]s]nda Gogu=lar]n evini da konduydu dooru
tokat]]n yan]na. Gideczaman, Karaca demi= Gogu=a:
Lz]m olursam, sade beni akl]na getirt, da bn olacam senin yan]nda. Ba=ka
ker al]= Cad]-Babunun s]n]r]n] ayk]rlamamaa. Tutas]n bunu akl]nda, Gogu=.
Saa-l]-cak-lan, Go-gu-u-=!
Demi= bu laflar] da kaybelmi= nndn. Gogu= ondan sora am]= tokat]] da
girmi= aulun iin, nered mamusu taman sorarm]= bakas]na: @Nered sanki olsun
Gogu= bu vak]t#@
Bir dq Gogu= i=itmi= ay]n-a]k, nic kapu g]rlam]= da mamusu ona sormu=:
Ne oldu, ocuum# Nein taa kalkmam]=]n# Art]k hepsicii =kolaya gittilr,
ama sn taa y]kanmad]ks]n.
Mamusunun sesini i=ittiynn, Gogu= annam]=t], ani bu sade bir gzl d=. Kal-
km]=, yataan] toplam]=, y]kan]p, sabaa ekmeeni alatlan imi= dq gitmi= =kolaya.

Karaca los;
karaca yavrusu kw`wk karacac]k;
s]ncap belka;
aakakan dtel;
batakl]k boloto;
batk]n er duran su alt]nda kaba toprak;
takmaa ili=tirmqq;
Cad]-Babu Baba-Yaga.

1. Nesoy ses i=itmi=lr Gogu=lan Todi daadan ev dnrkn#


2. Nein karaca yavrusunu alm]=lar ev#
3. }nek kabletti mi buzaac]]# Nein#
4. Dooru mu yapm]=lar u=aklar, ani buzaac]k, doorulduynan,
salvermi=lr daaya#
5. Nelr grm=lr u=aklar daada#
6. Nein hem nic d=m= Gogu= o batk]n er#
7. Annad]n, nic Karaca yard]mnam]= Gogu=a, belaya d=tynn.
8. Ne annam]= Gogu=, i=ittiynn mamusunun sesini#

Annatmalar i`in
(Literatura teoriyas]ndan)
Siz be=inci klasta masallardan sora tq art]k okudunuz birka` proza yaratmas]
da: Otuz ley, N]=annar (D. Kara ~oban]n), Vani ~ilingir, ~i`eklik ba=`as]
(N. Baboglunun), Kemen`eci, (S. Kuroglunun), }ki ool (G. Gaydarc]n]n),
214
Gogu=un duuma gwnw hem Karaca (K. Vasilioglunun). Okuyarkan, gxrdwnuz,
ani onnarda ger`ektqn olar i=lqr i`in annad]lr. Bxlq annatmaklara, bxlq yaratmaya
annatma deniler.
Nicq esap ald]n]z, annatmada annad]lr, bir olu= i`in, onu=tan da, yok nicq olsun
uzun hem bwwk. Annatma o bir kw`wk proza janras].
Annatmalarda Gogu=un duuma gwnw Karaca annad]lr ba= personaj]n
sade bir gwnnwk ya=amas], bir dw=w, bir gecesi, bir k]sa vak]d] i`in. Tq ne`in bu
prozal] artistik yaratmalar]na annatma deniler.

ann ol sn, halkm!


Uzun yollar getin, halk]m, Bucak, iek gibi, at],
Bucaa gelinc sn. Tozdan, kldn kalkt].
Geti ok say]s]z y]llar, Dayan]kl] gagauzlar
Kalk]nca sn dizdn. Zorluklar] att].
Kalkt]n, halk]m, kuvetlendin, Ya, gelin, grn, dostlar]m:
Du=mannar] kuudun. alr, ter k]rlar.
Zamannar] geeri brak]p, Eni bir ya=amak kurr
Bucaa saabi oldun. Bizim gagauzlar.
Binnrln y]l ya=a, Bucak! Uzun mr sana, Bucak!
Bsn u=ac]klar. +ann] ol sn, halk]m!
Y]ldan-y]la etin dursun K]smet, saal]k hem zenginnik!
Erd gagauzlar! Seninnqn salt akl]m!
Binnrln y]l ya=a, Bucak! Binnrln y]l ya=a, Bucak!
Sars]n seni dostlar. Sars]n seni dostlar.
Ko an]ls]n bu dnney Y]ldan-y]la etin dursun
Girgin gagauzlar! Erd gagauzlar!
+ann] hat]rl], sayg]l];
uzun mur ok y]llara ya=amak;
an]lmaa bilinm, tan]nmaa.

1. Nic siz annrs]n]z laflar]:


a)Bucak... tozdan, kldn kalkt].
b) ...etin dursun erd gagauzlar# A]klay]n kendi fikirinizi.
2. Ne sleer avtor kendi =iirind gagauzlar]n ya=amas] i`in#
3. Bnk Bucak nesoydur# (Cuvap verin =iirin s]rac]klar]nnan).
4. +iiri okuyun demekli, duygulu. Ezberlyin onu.

215
Bucak
Karagxz Bucak, Sesleycqm seni
Al beni kucak. Sevecqm seni,
Sqn benim tarlam, Holaycam seni,
Bqn ongun baak. Tarafm benim!

Herbir adamn Yl yldan sqn b,


Var eni eri. Kaavile, Bucak!
Ondan yok gxzql! Herkerq bizq
Kqr senin gibi. Ol kaavi dayak!

Bqn bdm oktan,


Er gxrdm pek ok.
Ama bil, Bucak,
Sendqn gxzql! yok!

1. Ne duygular duyrsnz bu iiri okurkan#


2. Acaba insanda kendi erindqn paal biey var m#
3. Kaylsnz m avtorlan, ki ana taraf adam iin her kerq bk
dayak# Aklayn bu fikiri derindqn.
4. Ang laflarlan air gxsterer kendi sevgisini Bucaa#
5. Ne twrlw olsun Bucak isteer avtor# Bulun da okuyun o sracklar
taa bir kerq.
6. Ana tarafnz iin bir-iki sxleyi aklnza getirin.

Brak gitsin
Dostun aldatt]sayd], Olsun onun esab],
Brak onu gitsin. al]=kan olsun.
Aara sn lesini Adad]ynan o bi=ey
Dooruluu sevsin. Laf]nda dursun.

Yalanc] dosttan beklm Varkana senin zorun


Utanmak olsun. Kendisi gelsin.
Eni dost sn ay]rarkan, Herbir i=t tan]mak,
Bak ay]k olsun. ly bilsin.

Haliz dost lz]m seni


rektn sevsin.
Eer bunu duymasa o,
Brak onu gitsin.

216
1. K. Vasilioglunun =iirini @Brak gitsin@ demekli okuyun.
2. Bu peet ne esapta yaz]l] (soru=, nasaat, annatma)#
3. E kimq nasaat veriler#
4. Bulun okuyun onnar], belli edip formalar]n].
5. A]klay]n avtorun laflar]n] lafnda dursun, ly bilsin.
6. Ya d=nn, siz dq dostluk taraf]ndan bu ller uyrs]n]z m]#
Nein#
7. A]klay]n uygun sz Eer istrsqydin uygun dostun olsun, sn dq
ol onun gibi, dostum!

Paskell
Hepsicii donakl] Bu gnd, u=aklar,
Hem kl sepetlr T Hristos dirildi.
Paskay] okutmaa D=np az]c]k:
Klisey gittilr. Bk yortu bu, dedi.
Malimiz da gitti ok renkli hem gzl
}nsannarlan bil. Y]m]rta var bizd.
Biz onu bekleycez Bn tutr]m a=aa,
Dnr mali tezd. Yukardan sn kezl.
Tokat]k a]ld] Kimin saa elind
Bir da mali geldi, Y]m]rta kalacek,
Boyal] y]m]rta T onun saabisi
Hem da paska verdi. Pelivan olacek.

Kim isteer, ocuklar,


Y]m]rta saa kals]n,
S]kana stavrozu
Hem mitani yaps]n.

Donakl] eni, gzl rubalara giiyimni;


kezlem razgelm stn;
mitani ba= iiltm (diz cxkwp, ba=]n] erqdqn iildersin mitani
yaprs]n).

1. Siiri okuyun demekli hem duygulu, ezberlyin onu.


2. Nein @hepsicii donakl]@ hem @kl sepetlr@#
3. Nein maliyi u=aklar bekleerlr (her taraftan a]klay]n)#

217
4. Nic annrs]n]z babunun laflar]n] @Bk yortu bu@# A]klay]n bu
gnn derin maanal]]n] hristiannar]n ya=amas]nda.
5. }sl d=nn da slyin, kimin elind y]m]rta var nic saa kals]n
hem nein# A]klay]n kendi fikirinizi (bak]=]n]z]).

Mina Ks
(19351999)
Duumas] Be=alma kynd 1935-inci y]lda. Bizim gagauz
literaturam]za geldi ana dilind =iirlrln 1950-inci y]llarda.
Etmi=inci y]llarda kabledildi Moldova Yazarlar Birliinq.
Hep o y]llarda ]kt] onun ilk peet kiyatlar] @K]smet@, @Karda=-
l]k@ hem ba=ka.
Mina Ks ba=ard] Kahul kasabas]nda peduili=eyi, sora
Ki=inxvda Devlet universitetin istoriya fakultetini bitirdi. }=
yolunu ba=lad] kendi kynd, Be=almada, ilkin =kolada
redici, sora direktor, taa sora kolhozda partiya sekretar].
Mina Ks ans]zdan geindi noyabrinin 25-ind 1999 y]lda.
Olur ay]r] sleyelim, ki Mina Ks bir k yaz]c]s]. Onun yaratmalar]nda
iftilik, ana toprak hem ekmek btmk temalar] geni= bir er kaplrlar.
Kxsq Minaya onun `al]=maklar] i`in verildi wwsek bir tutul Gagauziyan]n
hat]rl] vatanda=].

Dnnenin temeli
iftilik kd en eski zanaatlardan birisiydir. Anna=]lr, ekmek olsun deyni,
lz]m topraa i=lem, ift kald]rmaa. Bu zanaat gagauzlarda zamandan hat]rl]yd].
Bnk gnd dq bizim taraf]n iftileri ekmek btmkln an]ld]lar. Bucaan da
topraklar] pek uydular kmil arpa, booday avdar, pap=oy bereketlerin. Sade
taraf]m]zda s]ka kurakl] y]llar ok =a=]rdrlar, hem kimr s]ra iftinin havezini
dq keserlr, ama buna da bakmadaan, bk al]=maklan hem yorulmamazl]klan,
saymadaan zaametlerini, bizim insan kableder pek sarp ekmek bereketini.
Ekmek, s]cak ekmek. Ona evallaa geler herbir insan: k dq, by dq. Bn
dq tutr]m akl]mda, nic u=akl]]mda, atlayarak sevinrdik babunun dolayan]nda,
aan o ]kar]rd] f]r]ndan s]cak ekmekleri.
l kalm]=, l d gider dnneyi ekmek tutr. Bezbelli, ondan ekiler gzl
adet: aan ka]rrlar bir para ekmek er, onu abuk kald]rrlar da perlr, say]p
kendilerini bk kabaatl] ekmn nnd.
ifti bu dnned ya=r hep umutlan, harcanm]= zaameti, dklm= teri isteer
dnsn kendinin hem hepsinin sofras]na, nic, bir bk gn gibi, kola. Taa eski

218
vak]tlardan bklr rederlr kkleri ekm becerikli btm sora da onu
esapa harcamaa. Ekm lz]m korumaa, zer, olduynan kurak, evellr ok can-
nar aal]ktan kaybelirmi=. Bunu tutr akl]nda hepsi insannar. oktan geti o kara
gnnr, yok oldu aal]k, ama ekmn paas] hi dii=ilmedi: bnnn-bn hepsimiz
biler, ani istediin ekm alacan hem ucuz alacan, zerq btn dnned hepsindn
ucuz ekmek bizd.
Diil mi, acaba, burada rtl, sakl], o prost tabeet, aan kimisi art]k bertilecek
klener magazindn heybyln ekmek da harcamr onu sade kendi sofras]nda
u=aklar]nnan, ama mallar]na da, ku=lar]na da idirer pi=mi= ekm. Karars]z harcr]z,
zn ederiz ekm. Bunu grer u=aklar! Onnar da s]na=rlar l yapmaa. Bu da m]
diil ay]p hem bk gnah#
Biz bn deeriz tatl] laflar iftilerin adlar]na, sayr]z onnar] alt]n elli, zer
onnar]n elleri kokr ekm o ekm, ang]s] dnneyi tutr.

1. Ne sleer avtor iftilik iin hem ekmek iin#


2. iftilr sadece ekmek mi bderlr# Ama nein ekmek en
nemli#
3. D=nn da annad]n, nein bu annatman]n ad] @Dnnenin temeli@#
4. Yaz]n be=-on cmledn bir k]sa annatma, nas]l sizin ierd ekm
harcrs]n]z#
5. Vard]r m] gxrdwwnwz, birkimsey dw=wrswn ekmqq da, eski adetq
gxrq, kald]r]p xpswn onu, kabaatl] gibi# Akl]n]za getiriniz, kimin-
nqn razgeldi bu i=# (Malin, ddun, boban, anan, komu=un).

Ana toprak
Sicak m] d]=arda, O bleer beni,
Ayaz m] orada, Wwsek kefimi.
Bu benim topraam, Te ba=a giinmi=
Bu benim Bucaam. Glln donanm]=,
Gl iek at], Ne dnn burada,
Sans]n lafetti. Benim Bucaamda!
Ne gzl durr, Ang]s] bana
}linnii verer! Gzellii baa=lr,
Sarp twrkw xter, Hem dxnq-dxnq
Bir kuaaz alr, +enniklii ar!
1. M. Ksenin @Ana toprak@ peetini renin kiyats]z slem.
2. Okuyun taa bir ker da annad]n metaforay] @ba=a giiyinmi=@.
Nein butrl lafbirle=melerin metafora deeriz#
3. Bulun ba=ka metaforalar] da bu peettq.

219
4. +air Mina Ks ang] kd duudu hem i=ledi#
5. Slyin, taa nelr bilersiniz eski gagauz Be=alma ky iin.
6. Ksenin peetlerind ang] tema derin a]klanr#
7. Sanki, nein bu temay] ok sevdi hem yazd] Mina Ks#
8. Okuyun taa bir s]ra peeti @Ana toprak@. D=nn, olur mu ana
toprak lafetsin# Slyin avtorun laflar]nnan. Nas]ld]r ana toprak s]-
cakta da, suukta da#

Benm tarafm
Bucakt]r kendi }=in ieklii,
}er dizilim. Yard]m keskinnii,
Dnn gzellii, Byer Bucakta,
Can]n ilinnii. K]smet toprakta.

ekerim trk, Ne sarp taraf]m,


perim gk. Kmil koraf]m,
Bucaan stndn Dostluk iind
Y]ld]z nndn. Karda= znd!
Bn can erimd
Tutr]m sev,
Ana topraam],
Senmz ho=luumu.

1. Ay]r]n bu iirdqn bizim taraf iin beendiiniz laflar], okuyun onnar],


tutunuz akl]n]zda.
2. Okuyun =iiri iki ki=i. Biriniz bir drtlk okusun, obrnz da ba=ka
drtlk. Yar]=]n, kim taa ii, taa demekli okuyacek.

Kim ana biz deeriz


Ana, ana, yanr-yanr,
kalm]= sana sans]n onun
uykusuzluk, Soluu biter.
bk raats]zl]k... Gzn senin
Btn gec, ok ya= dker,
bir y]l gibi, bir mum gibi
sn k]pmad]n saal]]n yanr.
gzlerini: Ama ruhun
Hasta oolun ne pek etin,

220
haliz onu Mutlu sana,
yok ne cinksin!.. Ki var kim
Btn dnn ana dem!
1. Nein ana uykusuz geceleri ge`irer# Kim hasta#
2. Nein gec l zor geer# Avtor sleer, ki gec bir y]l kadarm]=.
Asl]dan gec y]l kadar olur mu#

Stepan Bulgar
Stepan Bulgar Gagauziyada bilinir yaz]c]. Duumas]
1953 y]lda Bolgrad rayonunda Kuru kynd. O bitirdi
Ki=inv kasabas]nda Devlet universitetini. al]=r Komratta.
O @Sabaa y]ld]z]@ hem @Gne=ik@ dergilerin ba= redaktoru.
Yazmaa ba=lad] 20-inci asirin 80-inci y]llar]nda. Yazr taa
ok annatma. Tipardan ]kt] onun annatma toplumnar] @Can
pazar]@ hem @Canavar yortular]@.
Onnar]n i`inq girer u=aklar iin dq annatmalar @Pener@,
@Karpuz@ hem ba=ka. Kendi al]=malar] iin ona verildi sek
bir titul Gagauziyan]n hat]rl] vatanda=].

Karpuz
Vasicik hem Mqlu dqdu dostlaardlar bir vakt. Dost olduydular onnar
ilkyazn, bir Pazar gwnw, aan Vasicik girdiydi aralktan kerestq kesmek yapsna
da oturard yongalar wstwnq. O okuyard bir kiyatk. Gwne mayl ysdard.
Vasicik hi wpelenmqzdi, ani burada var nasl beki onu bulsun. Da o dapturu
geldi, aan iitti:
Ne aarrsn sqn burada#
Vasicik korkudan kard kiyat elindqn. Xnwndq durard Mqlu dqdu, hi
diil fena gwlwmseyerqk. Bu gwlw uaan wreeni erinq koydu. Mqlu dqdu kaldrd
erindqn Vasiciin kiyatn da sildi tozu aucunnan.
slqq mi kiyat#
Pek!
Bqn sq okumaa bilmeerim...
Onnar baladlar lafetmqq, da Vasicik annand, ani dqdu Mqlu hi diil fena
adam.
Hava kurulmutu islqq, gxktq bir bulut yoktu, gwn ysdard islqqdqn.
Vasicik koydu koltuuna kiyad da dedi, ani evq gidecek. Dqdu Mqlu ama:
Beygirleri gxrmqq istersin mi#

221
steerim, e ne-e...
Dqdu at damn kapusunu da onnar girdilqr. Burada ahrda durard iki balaban
beygir. Onnar cngrdadardlar sincirlqrlqn dq, alatlamayarak, alaf uurt-uurt i-
inqrdilqr. Aan trakal kapu, samandan kalkverdi bir kzlgt kulicik. O tupurdatt
kara trnaklarnnan da frlad dar. Vasicik tq kt onun ardna. Kulicik kanard
dolay-dolay aul iindq.
Var m nasl ekinmqq kuliciktq atl# sordu Vasicik.
Sqn ne! Onun beli kxrpq taa, krlsn var kolay. stqrsqn, bqn seni atl pindi-
recqm argu beygirq#
Elbetki, isteerim!
Mqlu dqdu kard argu beygiri aula da yardm etti Vasicqq atl pinsin.
O gwnw Vasicik doyunca ekindiydi beygirdq...
...Yazn, bir gwn, aan kola uaklar kanikula kolverdiydi, Vasicik o kerestq
auluna geldi. lenir gwnwydw, insan ok vard. Onnar wkledqrdilqr taftalar talig-
alara hem mainalara da sokaa kardlar. Bu zaman Mqlu dqdu dq iq geldi. O
bekiydi burada.
Gxrwp Vasicii, sevindi dq yaklap dedi onun kulaana:
Ha, gidecez benimnqn dq ne-sq gxsterecqm sana...
Onnar getilqr auldan yap ardna, nqnda sk-sk otlar bwwmwtw. Dqdu durdu
da baknd her tarafa. Sora iildi dq aralad buryannar ellerinnqn. Vasicik tq iildi:
orada bir kwwcwk karpuzuk vard. O xrtwlmwtw otlarlan, gxrwnmqzdi.
Ya, ne islqq karpuzuk sevindi Vasicik.
Aan bwwyecek, ikimiz iyecez onu. Annatk m# Ama kimsey bilmesin,
dedi dqdu.
Onnar genq xrttwlqr karpuzuu da gittilqr.
Bundan sora onnar vakttan-vakda dolaardlar karpuzu da hep xlqrdilqr,
nekadar bwwmw...
Geldi bir gwn, aan Mqlu dqdu urdu trnaannan da dedi, ani tezdq karpuz kan
ili olacek.
Sentqbridq Vasicik, bir pazar gwnw, aan kimsey yoktu, geldi o kerestq yapsna
da buldu dqduyu orada. O oturard bir skemneciktq dq bir twtwn kvradrd. Biraz
kefsizdi.
Dqdu, ha, gidelim karpuzu imqq!
Karpuz yok...
Nasl yok#!
Dqdu kst omuzlarn. Onnar gittlqr yap aardna. Dqdu iilmedi. Sade Vasicik
dizxktw da ellerinnqn yayd sararm otlar. Ama gxrdw orada sade kurumu
kxkeni...
Sxlq, bare dooru, Vasicik, sqn mi kopardn karpuzu#

222
Yok, dqdu, koparmadm!
Ha, yok biey, kim idi karpuzu, onun saalna olsun, dedi dqdu, ama sora
Genq sordu kendi-kendisinq gibi: Ama kim koparsn onu#
Onnar ktlar sokaa. Dqdu durdu da bastonuna aband. Vasicik yolland
gitmqq.
Ama sxlq karpuz kaniliydi mi, tatlyd m# aardna sordu Mqlu dqdu...

1. Avtor kimin iin annadr bu yaratmada#


2. Kiminnqn Vasicik dost olmutu bir vakt# Bulun da okuyun annat-
mada o sracklar, neredq gxsterili bu olay.
3. Nelqr olmutu bir gwn, aan kola uaklar kanikula kolvermiti#
4. Mqlu dqdu neyi gxstermiti Vasicqq#
5. Ne iin annamlar Vasicik hem Mqlu dqdu# Taa bir sra okuyun
o paycaaz.
6. Ama sentqbrinin bir gwnwndq nelqr olmu#
7. Kurumu kxkeni karpuzsus gxrdwynqn Mqlu dqdu ne demi#
8. Dwwnwn dq sxlqyin, Vasicik Mqlu dqduya verdii lafn tutmu
mu# Neredqn bunu duydunuz#

Gagauz ustas
Nekadar insannar tutrlar kendisini akl]s]nda, ozamandan beeri peydaland]yd] xlq
ki=ilqr, ang]lar] yapard]lar twrlw gxzql i=lqr. +indi da var nicq gxrmqq muzeylerdq bin-
nqrlqn y]l geeri yap]lm]= eksponatlar: taftadan, demirdqn, topraktan, sazdan, pamuktan,
bwrwncwktqn h.b.
~ok gxzql tradi\iyalar kaybeldilqr istoriya i`indq. Ama lqqz]m sxlemqq, ani gaga-
uzlar]n, adetq gxrq, material kulturas] ya=ard] taa =ok vak]t geeri. +indi biz bileriz
hem gxreriz, ani gagauzlar]n adetq gxrq material kulturam]z]n gxzql par`alar] kaybel-
erlqr. Ne da omasa, var nicq demmqq, ki bwwn dq ya=rlar gagauz milli kulturan]n
gxzql xrnekleri. Kimi kwwdq ya=r insannar, ang]lar] yaradrlar material kulturan]n
gxzql xrneklerini. }=lqq biliner, ki material kulturas] baal] halk]n ruh kulturas]nnan.
Deyecez, D. Kara ~oban =iirindq Evdeki adetlqr yazr:
Yukar] kiri=q bir makaz ast]lar
Ool terzi olsun.
Kw`wcwk elinq karanda= verdilqr
Yaz]c] olsun.
Kola` tepesindq babu oynatt]lar
Oyuncu olsun.
Biyaz bezlqn u=aan wzwnw xrttwlqr
Utancak olsun.

223
Y]kand]] suyunu laaleyq dxktwlqr
Ool gxzql olsun.
Halk ya=amas]n]n kulturas] okadar zengin, ani onu yok nicq yanna=t]rmaa ba=ka
i=lqrlqn. Kimsey taa wwrenqmedi onu ba=tan-ba=akadar. Halk kulturada herbir i=in var
eri hem vak]d]. Onda yok uydurma. Adetlqr, s]ralar, yortular, hepsi onnar ra\ional hem
lqqz]mn]. Nicq bir usta rendeler taftay], paklr onu, yalab]dr, xlq dq halk kulturan]n
par`alar] gxzql hem tamann].
Halk kulturas]nda bwwk rol oynrlar ustalar. Herbir i=in var kendi ustas]. O usta
olr xrnek ba=kalar]na da. Halk ya=amas]nda ang] taraf] da alma usta: =ilingir-demirci,
ba=`ivanc], ev yapmaa ustas], p]nar kazmaa ustas]-p]narc], soba yapmaa ustas],
islqq `oban olmaa o da bir ustal]k, ev yapmaa bwwk bir ustal]k. Kay]k yapmaa
da var ustalar, onnar]n yan]nda bal]k`]l]k ustal]] da lqqz]m olsun. Eveldqn varm]=
`xlmek`ilqr, ang]lar] yaparm]=lar k]rm]z] topraktan twrlw `anaklar hem `xlmeklqr. E,
nekadar laap (soy ad]) kalm]= bizim dilimizdq, ang]lar] gxstererlqr eski zanaatlar]:
dermenci kim un wwdqrmi= dermendq, dwvenci o ki=i, ani yaparm]= dwven, ta=`]
ta= kesqrmi= h.b.
Biliner istoriyadan, ani gagauzlarda en bwwk usta o `ift`ilik ustal]]...

1. Okuyun annatmay] dikatl].


2. No o material kulturas]#
3. Neyq baal] material kulturas]# A`]klay]n D. Kara ~oban]n =iirindqn
s]rac]klar] kullanarak.
4. Kim o usta#
5. S]ralay]n ustalar]n zanaatlar]n].
6. Ne twrlw onnar baal] gagauzlar]n laaplar]nnan (soy adlar]nnan)#
7. Bwwn da var m] sizin kwwywnwzdq yada kasaban]zda gagauz usta-
lar]#

224
Petri ebotar
Duumas] ad]r rayonunda Aydar kynd. Ya=r hem
`al]=r Ki=inxv kasabas]nda. Nas]l da hepsi gagauz yaz]c]lar]-
m]z, o da ba=lad] peetlerdn. Kendisi romantikal] bir insan. }lk
peetleri @Can tatl]@, @Kasaba@ hem ba=ka bas]ld]lar gazetalarda.
Yazr annatma hem peet. ~ok `evirdi gagauz dilin rusadan
hem rom]ncadan. Bas]ld] kiyatlar]: @Cana yak]n@ 1989-uncu y]l-
da, @Bizim dost Nastradin@ 1992-inci y]lda. @Ana szn@ mini
bibliotekas]nda ebotar]n peetleri bas]ld]lar iki s]ra. Hep P. ~e-
botar]n al]=mas]nnan tipardan ]kt] @Gagauz halk masallar]@
rus dilind, annatmalar Blw anta, Vasilka babunun
kaazlar] hem ba=ka.

Yldz afk
Aan vak]ts]z kaybeler bir s]radan insan, deerlr: @O vard] nas]l taa sevinsin
ya=amaya@. Ama aan geiner bir siirek cmert rekli insan, deerlr ba=ka trl:
@O vard] nas]l taa sevindirsin bizi kendi talant]nnan@.
Kara oban resimciydi. Onun skulpturalar] hem boya resimneri durrlar
muzeylerd, kimisi n]=annand] sergilerd. Birka y]l geeri bn siirettim bir resim
sergid. Onda grdm ok profesional resimcilerin i=lerini. Trl litografiyalar, fas]l
kompozi\iyalar. Ama sanr]m, ani birind o resimnerd yoktu okadar rek s]caa
hem a]kl]k, nekadar Kara oban]n diil =alvir, eski portulu patretlerind. Yaz]l],
olmal], naturadan onnar =a=t]rard]lar, dalgalard]lar reeni. Te bir baac], te bir ihtqr
adam herbir patrett diri insan.
Kara oban kinocuydu. Moldovan]n ortak] arhivind kar=]lr]m bir merakl]
dokument Kara oban]n kiyad] ozamank] Kultura Ministerliin: @Sayg]l] kafadar
ministr. Diil oktan bn kabulettim 60 pro\ent gonorar ilk gagauz dilind kiyad]m
iin. O paralar] bn kapatt]m almaa kinoaparatura. +indi bn ya=r]m zor,
ama yok zarar, bn ya=r]m yaratmak sevinmesinnn. Bn =ansora ]kard]m
hem gsterdim insana iki artistik hem bir dq dokumentli kino...@
t dooru Kara oban yalvar]rd] ministruya, yard]m etsin ona edinm bir
taa isl aparat. O kiyatta yap]=]kt] bir sayfa paras] bl cuvaplan: @Kafadar Kara
oban geldi Upravleniyaya, ona slendi, ani yard]m etm yok nic. Eer varsa
isteyi= hem lz]mn] bilgilr, var nas]l girm i= Kinostudiyaya. 1963-nc y]l,
aprelin 27-si@.
Ama Kara oban verilmedi. Yard]ms]z, blerk aylesindn bitki paray], o ]kard]
irmiy yak]n kinolenta. O miniatralar annadrlar gagauzlar]n =indi hem evelki
ya=amas] iin, halk]n adetleri iin.
+air Valeriy Dementiev, Kara oban]n Literatura institutunda redicisi, akl]-
s]na getirer: @Bir ker o teklif etti beni ob=ejitiey. Bir k]staf odac]kta, pener
225
yan]nda, durard] kinoproektor. Kar=]da as]l]yd] bir ar=af. Bana gsterdi birka
kinonovela. T nezaman bqn haliz grdm boz k]rlar] gagauz klerin dolaylar]nda,
siirek salk]mnar], biyaz evceezleri, tozlu geni= yollar], grdm bunnar] l, nic
gstermeyceydilr bana profesional kinohronikac]lar...@
Kara oban yaz]c]yd]. Ondan biz kald] on kiyattan zeed peetln hem prozay-
lan. Onnar hepsi dolu poeziyaylan hem halk arifliinnn, onnar soluyrlar folklorlan
hem a]klrlar avtorun zengin reeni. Kara oban ilk gagauz yaz]c]s], kimin
ay]r] kiyatlar] ]kt]lar rusa Moskvada. Rusaya onun kiyatlar]n] evirdilr Vadim
Kuzne\ov, Vladimir }zmaylov, Konstantin +i=kan, Yuriy Levitanskiy.
@Ona herker eti=mzdi vak]t, herker o ya=ard] tamah`a@, yazard] onun iin
gazeta @ @. @Bn bir saat var nic =a=ay]m ehovun abza-
\]na@ deyrdi o. Aan btn gn bi=ey okumr]m, yatr]m uyumaa bo=, sans]n
kimseyln bulu=mad]m@.
Kara oban muzey zaametisiydi. Yava=-yava=, y]l-y]ldan o toplard] eksponat.
Yayan gezdi btn Bucak taraf]n]. O cenk edrdi brokratlarlan, ang]lar] ba muzey
iin vermzdilr yap], ba redrdilr onu nesoy ekspozi\iya yapmaa. Annamazd],
nein @yok@, nein @diil lz]m@. Bekim, bu da bir sebep, ang]s]n]n beterin o zn
oldu 53 ya=]nda.
Zamandan biliner, ki kim d=ner sadece kendi iin, ondan sora dnney bi=ey
kalmr. Kara obandan sora kald] bk zenginnik. O zenginniin saabisi bizim
btn gagauz halk]m]z. O diildi, nic hepsi, o fas]l insand]. Bl fas]llar dnneyi
tutr.
Aan snrmi= gkt y]ld]z, onun =afk] taa zlrln y]l =]larm]=. Kara oban]n
y]ld]z] snd 1986-nc] y]lda, ama bizim kulturam]zda =afk] snmeyecek
mrn.

1. Bu annatmay] okuyun demekli. Kimin iin bu annatma#


2. Ne eni rendiniz bu annatmadan Kara oban iin#
3. Annad]n]z bu annatmay] a=aada verili plana gr:
a) D. Kara oban resimci,
) D. Kara oban kinocu,
b) D. Kara oban gagauz yaz]c]s],
c) D. Kara oban muzeyci.

Fenalk
}lkin bizd vard] bir kirli-sar] kotey. O isl kpecikti. Baal]yd] sokak tokad]n
yan]nda. Taa birisi diiyinc tokad]n tutaana, kotey ba=laard] salmaa, da biz bilrdik,
ani lz]m kar=]lamaa musaafir.
Biz, u=aklar, beenrdik oynamaa o koteyln. Grdkc bizi, o giri=rdi sallamaa
kuyruunu, atlamaa. Aan yakla=]rd]k ona, o yalaard] ellerimizi, ayaklar]m]z].

226
Geti vak]t. Kpecik ihtqrlad], yava=]d]. Onun sesi git-gid sendi, bak]=] oldu
nesoysa tunuk, da gnn birind kpecik ld. Bizim pek can]m]z ac]d] ona, ama
yok npmaa. Aan geler vak]t, lm kar=] koymaa zor.
Birka vak]t biz ya=ad]k kpeksiz. l fas]l gelrdi aulda bir ses i=idilmzdi,
sans]n kulaklar]m]z c]nnard]. Ama te bir gn baka neredns getirdi bir ba=ka
kpek.
Bu eni kpek batald], k]sa yapaal]yd] hem l bir ak]ll] bak]=l]yd], ani oyu
=a=ard]: @P]-]-], bu kpek bakr, nic insan!@
Herbir kedinin ard]na o h]zlanmazd], ahmaka herbir =]p]rt]ya salmazd]. O
sayard] kendi-kendisini. Biz heptn =a=t]k, aan baka gsterdi nesoy izinneri eni
kpek annr.
Otur! dedi baka, da kpek oturdu.
Erin! kpek alatlamayarak girdi yataana da erle=ti orada, yan koyup kafas]n]
nnk ayaklar]n]n stn hem uzad]p bak]=]n] bizim taraf]m]za.
Bana! baard] baka, da kpek osaat ]kt] erindn, yakla=t] bakaya.
Ver ayaan]! bunu i=idip, kpek kald]rd] nnk ayaan], da onnar bakaylan
elle=tilr.
Bizim gzlerimiz belerik kald]lar. Bl ak]ll] kpek biz taa yoktur grdmz.
Biz karda=]mnan ikimiz koyduk kp ad Jlbars. Bu ad] biz ald]yd]k kinodan, ta-
man o vak]tlar siirettiydik bir kino, nered vard] bir kpek, ang]s]n]n ad]yd] Jlbars.
Hepsin, kim gelrdi biz, biz gsterrdik, nesoy ak]ll] kpeemiz var. Jlbars
seslrdi bizi. Biz onu doyurard]k, dkrdik yalaana su. Gerek, o bir ker bil
salmazd] yabanc]ya, eer o yabanc]n]n yan]nda varsa ev saabilerin birisi, okadar
arif kpekti.
Hepsi gidrdi gzl, ama birka gndn sora bizim aulda taman av=am ek-
meeni iyrdik, bir da i=idildi Jlbars]n sesi. Bl fena salmak ondan biz taa yoktur
i=ittiimiz. O salard], nekadar kuvedi varsa, h]rlard], sans]n delirmi=ti.
Kim orada olsun sanki# m]r]ldad] baka da, kalk]p sofradan, ]k]verdi d]=ar].
@S]b]d!@ i=idildi bakan]n sesi. Kpn salmas] kesildi, da bobam]zlan bil ieri
girdi bizim komu=u rgi bat.
Bereketli olsun! dedi o. Ey, Vasi, bulamam]=]n bir palicik. Bu kpek mi,
va# Canavardan beter!
rgi bat oturdu bizd, nekadar oturduysa, da sora yalvard] bakaya:
Vasi, aydi, geir beni tokada kadar. Korkr]m =u du=man kpektn.
Onnar bakaylan, taa ]k]nca kapu nn, gen i=idildi Jlbars]n h]rlamas] hem
salmas]. Bobam]z gcl usland]rd] kp. Ozamandan beeri ba=lad]k esaplamaa,
ani kimsey Jlbars bl fena salmr, nic rgi batya. Onu Jlbars duyard] taa
uzaktan. Adam yoktu nic ne kendi kapu nn ]ks]n, ne sokaka gesin bizim
yan]m]zdan osaat Jlbars giri=rdi h]rlamaa hem dartmaa sinciri hemen-hemen
kopars]n.
227
Kimr ker baka aul a=]r] baarard] rgi batya:
Komu=u, ne uuramrs]n biz oktan# Gel lafedelim biraz.
Bn gidecm, ama sn ]k, kp tut, sak]nr]m ondan, cuvap edrdi rgi
bat.
Ne okadar azetmeer sendn bu kpek# sorard] baka.
Ne bileyim onu. Nndan nerey d=m= o senin elin. Yalvarr]m, bulsana
kendin bir ba=ka kpek. Ne grmeersinmi, o hi laftan annamr. +ansora s]nd]m
senin auluna girm.
Ey, senin beterin =indi bl ak]ll] kp mi kaybedeyim# kay]l olmazd] baka.
Biz sa doymard]k Jlbarslan oynamaa. O tutard] bizi paalar]m]zdan, maana
dalard], ka`]nard] oyan]-buyan], nekadar sincir salverrdi. Maalenin u=aklar] biz
gelirdi. Jlbars art]k hepsini tan]rd], kimsey dokunmazd]. Ama aan o birdn- bir
ba=lard] fkelenm, biz kaard]k bir tarafa bilrdik, ani Jlbars duydu rgi
batyu.
Bir av=amnen sokakta kalkt] potr: ordan i=idildi kpek h]rlamas] hem ba=ka
korkulu seslr. }sl, ani baka bulundu evd. O yalnayak, nic vard] @hu@ sokaa!
Biz dq, u=aklar, toparland]k onun ard]na.
Durun, bey, nereyi havalanm]=]n]z# baard] mamu, ama biz onu seslme-
dik. Aan ]kt]k kapu nn, grdk, ani Jlbars erind yok, koparm]=t] sinciri.
Tezl tokatta peydaland] baka. O tutard] Jlbars] boynu kay]=]ndan da sryrdi
ard]na. Jlbars hep h]rlard], dartard] kafas]n], sava=arak kurtulmaa, onun aaz]n-
dan f]rlard] ligalar].
Jlbars! baard] baka. Erin! Ah, seni h]rs]z]n], ya-a! Baka h]zl] baalad]
kp, sora ]kt] sokaa. Orada sundurman]n yan]nda durard] rgi bat. Onun st
kann]yd]. Bir elini sokmu=tu koltuuna da s]kard] onu brnnn.
Nereni dalad]# sordu baka.
Sleyim, fit deriyi soydu, cuvap etti rgi bat, hem t]rmalad] surat]m], te
bu omuzumu da, sava=]rd] g]rtlaamdan kavramaa, dvulunu, ya!
]kt] mamu, aard]k rgi batnun kar]s]n] Tudorka bulyu. Girdik rgi
batlara, ev. Kar]lar baalad]lar rgi batnun elini, surat]nda hem ba=ka erlerind
yaralar] zelnkalad]lar. Hepsi betfa edrdilr kp.
Vasi, dedi rgi bat yar]n yok etmrsn bu kuduz kp, bn onu
ldrecm. Ks-ksm, ama alacam tf da uracam hi gzm da k]pmayacam.
Ertesi sabaa baka zd kp da gtrd onu sincird demir lafkas]n]n bekisi-
n. Biz, u=aklar, may aalard]k, l s]na=t]yd]k Jlbarsa, ani ondan ay]r]lmaa pek
zordu. Ama biz kim bi=ey sorard]#
Geti birka vak]t, da biz bir ker geldi rgi bat. Onun yaralar] art]k
biti=mi=tilr. Laf-laftan o a]klad] bir pek merakl] i=. O annatt], ani Jlbarslan
tan]=m]= oktan. Be=-alt] y]l geeri, o i=lrmi= bir adamda, rtrmi= onun evini. @
Bir ker, annatt] rgi bat, bu kuduracaa yatard] aalar]n alt]nda. Bana sa lz]

228
md] almaa bir makaz aac]. Ald]m bir topa maana salacam ona kas]n aalar]n
yan]ndan, ama o hi erindn dq k]p]rdamad], sade gsterdi bana di=lerini. A-a, l
mi# fkm ]kt] benim, ald]m bir kaz]k da kapt]rd]m onun belin. eketti o an]r-
maa, ulumaa, bakarak l bir irkin bak]=lan, ani kr bana da titsi geldi. Ya, bak
sn ka y]l geti, ama unutmam]=, ani bn onu azarlad]yd]m!@
Bir ker gittik lafkan]n yan]na, orada biz oynard]k. O ba salard], ba giri=rdi
ulumaa. Lafkan]n ard]nda vard] sklad, nered tutard]lar trl mal. Te o aul iin
baalam]=t]lar zaval] kp. Aan karda=]mnan yakla=t]k o aula, bir aral]ktan
grnd Jlbars]n burnusu. O pek sevindi biz, yalard] elimizi hem bakard] l
bir garip bak]=lan, sans]n yalvarard]: @Dostlar]m, kurtar]n beni buradan, pek can]m
s]k]ld]!@
Ama biz yoktu nbal]m. Ozamandan beeri dayma gelrdik dola=maa Jlbars],
kimi ker getirrdik ona im. Bir ker geldik, ama Jlbars] orada art]k bulmad]k.
Ba=ka da biz onu grmedik. Nereyi o kaybeldi, bilmeeriz...

Batal bk, balaban, kaavi;


gzlerimiz belerik kald] bak]=]m]z hobald], =a=k]n oldu;
garip ksl, gcenik.

1. Okuyun demekli hem duygulu bu annatmay].


2. Nein bu annatman]n ad] @Fenal]k@#
3. Nein Jlbars ok fena salarm]= komu=u rgiy#
4. Nndan belli, ani Jlbars hem ak]ll], hem dq renik bir kpe-
kmi=#
5. Nein kpek bir trl al]=amazm]= eni erin#
6. Siz nas]l d=nersiniz, sanki, nerey kaybeldi kpek, ne oldu onun-
nan# Bu soru=a olur herkeziniz yaz]l] cuvap versiniz.

Kasaba

Balaban kasaba, Okadar s]na=t]m m] sana,


Balaban kasaba, acaba,
Sn beni kopard]n erimdn, Okadar m] girdin iim#
Ba gndz, ba gec,
Ba av=am, ba sabaa Kalaba kasaba,
Durgunmr]m bir trl bn. Kalaba kasaba,
Zor send solumaa insana.
Alaca kasaba, Bn akl]mnan alr]m bunu
Alaca kasaba, esaba,
Diz kerim sana istemz. Ama hep ba= urr]m sana.
229
Alatlar kasaba,
Alatlar kasaba,
Sans]n dbdz diilsin alt]n.
Uzakta kald]lar hem ana hem boba
Sanki, neyln beni aldatt]n#

1. Okuyun laflar] kasaba iin: balaban, alaca, kalaba, alatlar. Nas]l


var nic dem bu laflara ba=ka trl#
2. Nein kasabada zor solumaa# Bu soru=a cuvap edrkn, kullan]n
laf] ekologiya. Bu laf]n maanas]n] bulup, annad]n neydir o
ekologiya#
3. Okuyunuz da slyiniz, beener mi avtor kasabay]# }nand]r]n bak]=]-
n]z].
4. Tutun peeti akl]n]zda, renin kiyats]z slem.

Nastradinin trks
Yar]m dnn oldu e=ekln bn gezerim
Bn diilim ne kayet korkak, ne d girgin.
Ama kah]rlar] bn hepsini enseerim,
Benim ad]m bo=a m] Nastradin#

Kimi s]ra k]tl]k imeesin geerim,


Kimi ker ne yoktur sanki =kembemd#
Olr vak]t bn, izlerdn sucaaz ierim,
Geler vak]t, doyr]m =erbed.

Bn yaz]n, karann]k olsun, isteerim,


Beenerim, gk olsun dolu y]ld]z.
Bir otlukta ya ba=ada bn geceleerim,
Sn sanma, ani herker yaln]z.
Sabaaln padi=ahlan lafederim
O yok etm isteer beni bir z]ndana.
Bn bir gzl yalan ona sleerim
Av=amnn o alt]n baa=]= verer bana.

Bn glmseerim, tepemi bn ka=]yr]m,


Aan ekerim iim taaz soluk.
Dokuz y]l bir kat ruba ta=]yr]m,
Ku=lar beni sanrlar korkuluk.

230
Bn insana pek siirekt kserim,
Benim rm gec-gndz a]k.
Bar]=t]rr]m, gldrerim, sud keserim
Bana da bitkid d=er bir ikramc]k.

+erbet l bir iki; tatl] su;


z]ndan kapan.

Mariya Mercanka
Mariya Mercankan]n duumas] 1951-ci y]lda Gagauziyan]n
Be=alma kwwywndq. }lk okulda ana dilindq wwrensin k]smeti
varm]=. Ana dilinq havezli sesirgenqrmi= u=akl]]ndan.
Bu gwn dq gagauz dilinin gxzelliini, zenginniini, paal]l]]n]
yaratmalar]nda gxsterer.
Mariya Mercanka Gagauziya Yazarlar Birliin azas]y]d]r.
Onun yaratmalar] Ana sxzw, Gagauz sesi, Halk birlii
gazetalar]nda; Sabaa y]ld]z] dergisindq; Twrkwn sesi toplu-
munda tiparland]lar. Yaratma toplumu Baht naz] 2008-ci y]
lda bas]ld].
2013 y]lda Mercankan]n taa iki yaratma toplumu `]kt]: Haydin okumaa hem
Menev=alar `]vg]nda.

Kucaklan gne daadan


(D. Kara ~obana wwredicimq, wreemq paal] adama)
Bu ya=amakta bir bwwk i=, a`an bulu=rs]n yada ya=rs]n yak]n bir geni=
wrekli, talantl] hem ak]ll] adamnan. Ama a`an bxlq adam senin wwredicin, da
o seninnqn taman o vak]tta, nezaman ku=`aaz gibi sava=rs]n sar]n] yutmaa,
kanatlanmaa, o zaman, a`an nicq gx`enciktq a`]lr gxzlerin dwnneyq bu bir
bwwk kenars]z k]smet.
O vak]t biz taa annamard]k, kim bizq deyni bu fas]l, bizim fikirimizq uyan adam.
Bilmqrdik, ani bu pek siirek dw=w= bizim ya=amam]zda.
~ok i=lqr silindilqr, soldular fikirimizdq, ama Onun i=leri =]ral], taazq kald]lar
`ok vak]da.
...Tq gideriz =kolaya, da kxprwdq O =en kar=]lr bizi, da esap alr, kimdq ne
var merakl].
Ya bak]n Kostiyq. O bwwn eni kalpaklan. Ne gxzql biyazlan kara alacalar var
bu kuzu derisindqn kalpakta. Bu kalpak pek yara=r Kostiyq, esap alr O.
Bu laflardan Kostinin wrqq erinq geler: evdqn o `]kt]yd] aalayarak, deyni utanard]
giimqq bu kalpaa. Bir gwn Kati geldiydi =kolaya kakusunun fistan]nnan. Fistan
231
gerqq gibi uzundu Katiyq. Ama a`an O may]l oldu o fistana da dedi, ani fistan
dwzer Katinin boyunu, bizim wreemiz k]r]ld], ani bizdq yok bxlq fistan.
Bwwn da tutr]n akl]mda, nicq }li=kan]n pesmet`ikli dokuma torbas]na xlq =a=t]y-
d], sans]n xnwndq incqzanaat yaratmas]n] gxrdwydw.
Kxprwdqn =kolaya eti=incq O eti=tirqrdi bizq `ok i=lqr annatmaa, gxstermqq.
Biz duyard]k, ani O sert, ama o yalpak sertikti. O pek sertlenqrdi, a`an biz vak]d]
bo=a ge`irqrdik. Uroklar]n aralar]nda da biz durmard]k haylak.
Onun yard]m]nnan biz resimnqrdik bi=ey, ya xrqrdik kazaldan twrlw i=lqr. Kendi
ellerimizlqn xrdwydwk kazaldan has]rc]k dq dx=ettiydik kapunun e=iinq, bankalar]n
yan]na.
Pek beenqrd]k, a`an O bizinmqn bilq oynard]. Tq bir kerq O bizimnqn barabar
meklqrdi erdq, bankalar]n aras]nda, bir dq a`]ld] kapu. Klasa girdi direktor. (Olmal]
biz unuttuyduk, neredq bulunr]z, da bwwk =amata ortal]] kald]rd]yd]). Donduran
seslqn direktor sordu, nqnda bizim wwredicimiz# O enikunu kalkt], silkti wstwnw,
sora =en-=en sxledi, ani biz oynr]z. direktor teklif etti onu kabinetinq da `]kt].
Biz hepsimiz donduk. Gxrdwynqn bunu, O k]rd] bizq gxzwnw, gwlwmsedi da dedi,
ani Onun can] ac]yr bu adama. Ozaman biz annamad]yd]k ne i`in. Can]m]z a`]d]y-
d] wwredicimizq, ani Ona dw=ecek bizim beterimizq.
Unudulmaz o gwnnqr, a`an Onunnan barabar `]kard]k `ay]ra. Herbir ot`aaza,
`i`ecqq, O xlq =a=ard], ani yoktu nicq durmaa bir tarafta.
A`an oturard]k bir `imen gxlcwwndq, O annadard] bizq pek merakl] i=lqr. }lkyaz]n
biz Onunnan doyamard]k solumaa salk]m `i`qqn kokusunnan, xrmqq fene\ pipiruda
otundan hem twrlw ba=ka k]r `i`eklerindqn.
A`an yayaard] s]cak ilkyaz yaamuru, biz ka`mard]k xrtw alt]na, ama, soyunup
yalnayak, gezqrdik Onunnan bilq duruk seldq. Aaz]m]zlan tutard]k yaamurun iiri
damnalar]n]. Taa =indiyadan unudulmr o yaamurlar]n dad] hem kokusu.
~ok kerq, bittiynqn uroklar, o bakard] bizq =iret, na=esq adayan bak]=lan, da
sorard], kim kay]l gitmqq Ona evq#
Bizq bu da lqqz]md]: sevinmeliktqn urard]k =amarlar]m]z], atlard]k yukar], zerq
bilqrdik, ne bekleer bizi Onda evdq.
O da sevinqrdi bizimnqn, alard] da atard] birka`]m]z] yukar]. Bqn dq `ok kerq
o s]radayd]m.
Unudulmaz duygu, a`an sevgili kaavi ellqr atr seni yukar], da sqn yukardan
bakrs]n a=aa biraz`]k korkuylan, da gxrersin onun =afkl] gxzlerini, ang]lar]
wreklendirer hem baa=lr `ok sevinmelik.
Sora tutunard]k kol-kol da iiri ad]mnard]k Gibana dooru, neredqydi onun evi.
Orada bizq kar=] `]kard] onun yalpak anas]. O tezicik koyard] sofraya, ne bulunmu=tu
o gwn onun dolab]nda. Taa `ok koyard] piinirlqn ekmek hem e=il suvan. Biz `ok
yalvartmard]k kendimizi da sar]verirdik sofray]. Gelqrdi, ani bxlq datl] imqk yok
birerdq ba=ka.
Sofradan sora hepsimiz ge`qrdik e=il fidannar]n alt]na. Orada dx=eliydi par`a
pala, vard], albom yapraa, karanda=, m]zga `amur hem taa ba=ka tertipqr. Burada
ang]m]z ne beenqrdi, onu da yapard]. Biraz]m]z resimnqrdik, biraz]m]z m]zga
232
`amurdan yap]=t]rard]k nesq. O da oturdard] birimizi kendinq kar=] da yapard]
skulptura. ~oyumuz sarard]k Onu da siiredqrdik, nicq i=leerlqr Onun becerikli
elleri. Nicq masalda, bir topalak `amur dirilqrdi gxzwmwzwn xnwndq, da dxnqrdi
onun bwwlw ellerindq bir gwlwmsqr k]z`aaza, yada bir dwrwk `ocucaa. }=lqrkqn, O
hi` susmard], hepbir gwldwrwdw bizi.
~ok kerq onun anas] bizimnqn oturard]. Sendi akl]ma, nicq bwwk hodulluklan
o deyqrdi:
Benim Mitikam diil nicq hepsi. Onun wrqq pek islqq, O Allahtan talantl]. Bqn
bunu duyr]m.
Bizq fas]l gelqrdi, ani o bizim wwredicimizq deer Mitika. Kalan laflar eti=tilqr
bizq, a`an bwwdwk. Kw`wk kenq biz sayard]k, ani O bizimnqn oynr, da hi` anna-
mard]k, nicq O bizi gwn-gwndqn wwreder saymaa, okumaa, lafetmqq. Annamad]k,
nicq O uyand]rd] bizim wreemizdq duygu sevmqq ana taraf]m]z], dilimizi. Nicq O
wwretti alatlamaa hem tamahlanmaa bu dwnnedq yapmaa iilikli unudulmaz i=lqr.
Fukaara vak]tta ge`ti bizim kw`wklwwmwz. Yoktu gxzql `antalar]m]z, cins rubam]z.
Ama bizim kasavetsiz u=akl]]m]z ayd]nn]kt], k]smetliydi taa `ok onu=tan, ani
bizimnendi bu vak]tta bu gwne= daadan adam. K]smetli u=akl]]m i`in derin diz
`xkerim bu adam]n xnwndq.

Pesmteli dokuma gagauzlarda ulama dokuman]n kafesli `e=iti;


kazal pap=oy kundaan yapraklar];
pipiruda otu k]r otu, ang]s]nnan Pipiruda yortusunda su serperlqr;
Giban Be=alma kwwywn bir bxlwmwn ad] (sokaa);
m]zga `amuru skulptura i=inq yarayan sua=kan hem yap]=kan
`amur.

1. M. Mercankan]n annatmas]n] okuyun.


2. Kimin i`in avtor yazr# Kim o adam, neredq ya=arm]=# Ne taa
bilersiniz bu adam i`in#
3. Ne`in Mercanka sayr, ki bxlq wwredici pek siirek dw=w= u=aklar]n
ya=amas]nda#
4. S]ralay]n ne i=lqr u=aklar yaparm]=lar Onun yard]m]nnan#
5. Ne`in avtor kendi wwredicisini bwwk bukvaylan yazd]rr#
6. Annad]n ne twrlw u=aklar hem wwredici kendilerini gxtwrqrmq=lqr,
a`an yaamur yaayarm]=#
7. Ang] epizudu en `ok beendiniz#
8. Nereyi en `ok u=aklar sevqrmi=lqr wwredicisinnqn gitmqq#
9. Neylqn zanaatlanarm]=lar u=aklar onun evindq#

233
Ana dilim
Kendi dilim akl]m kan]m! Laf bulmu= serbestliinq,
Seninnqn ho= dwwler can]m. Ad vermi= sevgiliinq.
Gxktqn dilim! Gxzql dilim! Nasaat kalm]= dededqn...
Dolgun, duruk senin selin! Olmaz at]lmaa dilindqn!

Ana dilim! Oguz dilim! Derin kaavi kxklerim,


Se`kin seninnqn milletim. Varkana kendi dilim.
Dedq, koyup fikirini, Xter dilim, ya=r dilim!
Korumu= temelini. Dwnnedq uursuz bqn diilim!

Dolgun dolu
Se`kin se`ili
Uursuz diilim k]smetsiz diilim

1. Annad]n kendi laflar]n]zlan ne twrlw annrs]n]z bu s]rac]klar]:


Kendi dilim akl]m kan]m!
Dolgun, duruk senin selin!
2. Ne`in avtor sayr ana dilini gxktqn verili bir dil#
3. Kimdqn kalm]= bu dil bizq#
4. Ne twrlw nasaat kalm]= dededqn#
5. Okuyun =iiri demekli, duygulu. Ezberlqyin onu.

in sabaa
Solr y]ld]zl]k Art]k, bulmu=lar
Wwsek Gxklerdq Dola=]k sesi.
Olr ayd]nn]k E=illik `iidq
Uyanan Erdq. Doymr y]kanmaa.
Uzakta duuan, Sak]nr kwwdq
Gwn wzw duruk, +amata kalkmaa.
Kalk]nr duman, Ayoz vak]tta,
Vak]d] duyup. Olmal] gwnqq
Dallarda ku=lar Gerilip patta,
Uyku semesi, Raatl] uyumaa.

1. Okuyun =iiri dikatl].


2. Bulun literatura kolayl]klar]n].
3. Bitki dxrt s]rac]] taa bir kerq okuyun.
4. Kay]ls]n]z m] avtorlan, ki patta uyumaa gwnqq#

234
Todur Zanet
Duumas] Gagauziyan]n en bk kynd Kongazda.
Ki=inxv politehnik institutunu ba=ard]. +air, yazar. }lk =iiri @
Mali@ 1977-nci y]lda bas]ld]. }lk gagauz aftal]k gazetas]n]n
@Ana szn@ temellemesind bulundu da oldu bu gazetan]n
ba= redaktoru. Gazetaylan barabar Moldova televiziyas]nda
gagauza kolverimneri haz]rlad]. Todur Zanetin al]=malar]n-
nan @Ana sz@ gazetan]n yan]nda ba=lad] bas]lmaa u=aklar
iin bir d dergi @K]rlanga@. Todur Zanet Moldova Yazarlar
Birliin hem Moldova jurnalistlqr Birliin azas]yd]r. Bu gndn
var bas]l] kiyatlar]: @Zamannayrs]n, evim@, @Akard] Bat]ya
gne=@, @G]c]rdr kafam]n ar]klar]@, @Kar]mcal]k@, @B-
cecik@, @Akar y]ld]z@.

Soru
Kim dostun# ku=a sorduk Kim dostun# Sxlq, gwne=!
Bir raatl] gwndq. Ver cuvap bizq.
Gxk maavi. Hem pak soluk. Er-toprak. Yalpak ate=.
Kanad]m twwdq. Raat orta erdq!

Kim dostun# gxkq soorduk Kim dostun#. Ana-toprak#


Havezli gwndq. Halklar]n sorr.
Gwn keskin. Bulut duruk, Siz, paal] u=aklar]m,
Okuduk gxktq. Kim beni sever.
Eer Anasayd]m sizq
Koruyun beni,
Brakmay]n twfek sxzw.
Yok edin cengi.

Raatl] gwn a`]k hava

1. Okuyun dikatl] =iiri.


2. Ne`in avtor =iirin ad]n] koymu= Soru=#
3. Kim dost ku=a# Kanad]m twwdq. A`]klay]n bu laflar]n maanas]n].
4. E gxkq, gwne=q# Cuvap verin, =iirdqn laflar] kullanalak.
5. Ang] soru=u kurdu avtor halklar]n ad]ndan#
6. Siz dq kay]ls]n]z m] Ana-topraan cuvab]nnan#
7. Ne`in cenk bukadar raats]z eder Ana-topraa#
235
Anama
U`r y]llar, ama akl]m O gwn seftq gittim yola,
S]k dxndwrer beni geeri. ~atraadan ge`irdi bak]=.
Tokat`]kta yaln]z kald]n, Geeri bakt]m: durr Anam,
Akl]m tutr bu resimi. Gwr sa`lar] da taranm]=.
Hep o tokat. Hep o bak]=,
Salt sa`lar] heptqn aarm]=.
U`tu zaman. Ka` y]l ge`ti
Ka` y]l hi` dxnmedi geeri#

Gwr sa`lar] s]k sa`lar]

1. Kimin i`in annad]lr bu =iirdq#


2. Ne twrlw resim avtorun akl]nda kalm]=# A`]klay]n kendi laflar]-
n]zlan.
3. Neyq avtorun can] ac]yr#
4. Nicq annrs]n]z te bu s]rac]klar]:
U`tu zaman. Ka` y]l ge`ti
Ka` y]l hi` dxnmedi geeri#

Evlr
Aan y]krlar evelki evi Ko bir duvar kals]n eski,
Eni yap] dzm deyni Da seslesin o davac] gibi
Sanc] s]kr m] reeni# Bnk mr dlmesini.
l bir ev eski Aan y]krlar evelki evi,
Btm= seni hem dedeni, Eni yap] dzm deyni
Kaaviledip temelini. Sanc] s]kr m] reeni#
Aan yaprlar bir eni evi,

en oynr gagauzlar!
Taraf]m alt]n Bucak! Burada ayol k]zlar
Bereket zengin, ya bak! Karagz karanfillr!
Onu btt insannar
=eremet gagauzlar! A]k cann], rekli
Bak]=lar] gne=li!
ter, ter kavallar ter, ter kavallar
=en oynr gagauzlar! =en oynr gagauzlar!

236
Sarsalanr yap]lar +enniktn ta=r dnnr
Bu oynr gagauzlar! Bu oynr gagauzlar!
Mancalar tatl], s]cak
Utanma buyur, konak! Ta=r, ta=r filcannar
=en oynr gagauzlar.
K]]rmalar f]r]ndan! Hey buyurun, ii dostlar!
Kaurmalar ate=tn! Konuklr gagauzlar!

1. Kim btt zengin bereketi#


2. Bereketi bttktn sora nbr gagauzlar# Bu soru=a cuvap verin
ikinci drt s]ran]n laflar]nnan.
3. Bulun, ang] drt s]rada laf gider k]zlar iin. Okuyun, cuvap verin.
4. +enniklr nered olr# Dnnerd imeklr nic# Slyin epitetleri.
5. S]ralay]n gagauz muz]ka instrumentlerini.
6. renin =iiri @+en oynr gagauzlar@ kiyats]z slem.

Afta gnneri
Say: pazertesi, sal] Cumartesi say]da
ar=amba da atlad]. Yakla=r bitm afta.
Per=embafta orta, Ama bak bu aftada
Cumaaya geldi s]ra. Bir gn kay]p s]rada.
Aftada edi gn var,
Nn] sakland] pazar#
Sn saklanma, pazar]m,
Zer tatl]s]z kald]m.

Say]n aftan]n gnnerini pazertesindn pazardan, sora da geeri dooru,


cumartesindn ba=lay]p. renin aftan]n gnnerini akl]n]za saymaa.

lkyaz
Sefaa geldin, ilkyaz , er Helal al]=lan kryer,
Kaarl] iidem ieklerinnn Yufka imen boyalar],
Blerindn donuk der Sans]n deniz dalgalar]
Toparland] mrrn Alay-alay topraa ker.
Sel b]ld]rk] yapraklar]

Te nndans peydaland]
Seft bulut kl yaamurlan.

237
Keskin bir imirik akt]
Gn sakland], gk grledi,
Orta doldu fas]l kokuylan.

Mrr su yolu.

1. }lkyaz iirini okuyun demekli.


2. Ang] laflarlan avtor kar=]lr ilkyaz]#
3. Neylqn barabar ilkyaz erq gelmi=# +iirin laflar]n] kullanarak, 1
cwmlqylqn cuvap verin.
4. ...bulut wklw yaamurlan... nicq bu laflar] annrs]nz#
5. Ne twrlw kokularlan ortal]k dolr ilkyaz]n#
6. A=aada resimi esaba alarak, kendiniz bir k]sa annatma ilkyaz i`in
dwzwn.

Halk szleri halkn sedefleri


}lkyaz]n n]=annar]:
Varsayd] martta yaamur olur teknedq hamur.
S]y]r]c]klar geldilqr ilkyaz] getirdilqr.
April geldi suuk gitti.
Eri gwne= y]s]tt], `ay]rda otlar `]kt].

238
Daaym
Yorgun daaym, Kzgn len,
kklmd zamannda,
ska sevrdim ilip serin
glgen sularna,
konak olmaa. ikram bulmaa.
Olup kanaat
konaklna
yava hen raat
uyuklamaa
aa altnda.
Konak musaafir;
kram etm sayg gsterm.

Test
N/s Verili iir analiz yapn Ballar
1. Nic avtor danr daaya? Bir cmlyln fikirinizi aklayn. L
___________________________________________________________ 0
___________________________________________________________ 1
2. len zamannda air nered ikram bulmaa isteer? ki cmlyln fikirini- L
zi aklayn.
___________________________________________________________ 0
___________________________________________________________ 1
___________________________________________________________ 2
___________________________________________________________ 3
3. Nic annrsnz bu srac: yorgun daaym? ki cmlyln cuvap verin. L
________________________________________________________ 0
________________________________________________________ 1
________________________________________________________ 2
4. iiri okumaktan sora doldurun kafesikleri. 5-r laf yazn herbir kafes. 5-r ball
LLL
Ne grerim? Ne iiderim? Ne duyrm? 111
222
333
444
555
Bu testin snlarn dooru tamannamak iin, toplam 21 bal kazanaceynz.

1. Saygl renicilr! Testi geirin tefterleriniz, da savan herbir


sorua cuvap verm.
2. Snlar kendibanza yapamazsanz, yardm istyin redicinizdn.
239
Todur Marinoglu
+air Todur Marinoglunun duumas] 1955 y]lda Avdarma
kynd, Komrat dolay]nda. Kkl d, ilk =kolas] da
geti bu eski gagauz kynd. Orta =koladan sora o rendi
Ki=inxvdq universitett, ba=ard] jurnalistika fakultetini. Bn
i=leer kendi duuma kynd gagauz dili hem literatura redi-
cisi hem =kolan]n direktoru. 1999-uncu y]l]n seimnerind
ay]r]ld] gagauzlar]n Halk Toplu=una deputat.
Marinoglunun yaratmas] iin =air Stepan Kuroglu yazr,
ki Todurun =iirleri gelerlr mrn gne=li hem bulutlu hav-
alar]ndan hem d =airin can erindn. Bu laflar ok doorudan
gstererlr Todur Marinoglunun literatura yolunu. Onun taa
studentlik zaman]nda yaratmas] ok sekti, =iirleri ba=lad]lar bas]lmaa gazetalarda,
sora onun debt i=leri peydaland]lar bir kolektiv peet kiyad]nda @}lkyaz trkleri@, taa
sora ]kt] onun yaratmalar] ay]r] kiyatlarda hem dergilerdq @K]rlanga@, @Sabaa y]ld]-
z]@. T. Marinoglunun bir ok merakl] kiyad] @Tatl] d=lr@ ]kt] 1997-nci y]lda.

1. Siz vard]r m] okuduum]z T. Marinoglunun yaratmalar]n]# Ang] =iiri


yada annatmay] en ok beendiniz.
2. D=nn dq annad]n, nas]l annayabilersiniz =air Stepan Kuroglunun
te bu laflar]n]: @... Todurun =iirleri gelerlr mrn gne=li hem
bulutlu havalar]ndan...#

Dostluk
}lkyaz. Bu yalpak ho=lu vak]d] Vani=ka oktan beklrdi. Da te o geldi s]cak
gnnerinnn, derelerd tunuk sular]nnan, trl iek kokular]nnan.
Her sabaa ocuk bakard] evin bacas]na. Orada b]ld]r leleklr bttlr yavrular]-
n], da gzn utular o s]cak erler. +indi Vani=ka umutland] gen o sevgili dostlar]n-
nan bulu=maa, o istemzdi kaybetsin eski dostluunu bu gzl ku=larlan.
Birgn, aan hava art]k heptn s]ak olmu=tu, Vani=ka aulda doyurard] k]v]rc]k
kuzucuunu, havada i=idildi lelek sesleri. O bak]verdi evin stn. Orada gezinrdi
iki biyaz, uzun enseli lelek. Onnar benzemzdilr onun b]ld]rk] dostlar]na, ama
ocucaan ureend byrdi dalgal] umut. Vani=ka baard]: Kur-kur-kur-r-r!@
Leleklr osaat kondular onun yan]na. Salt =indi o denedi, ani ku=lar]n boynular]n-
da var onun k]rm]z]-biyaz martac]klar] baal]. U=ak sarma=t] ku=lara da dedi: @Ho=
geldiniz, dostlar]m!@

Okuyun Todur Marinoglunun @Tatl] d=lr@ kiyad]ndan bu annatmay]


@Dostluk@, slyin, kim kiminnn dostla=m]=# Nezaman# Nas]l#

240
Biyaz fistan giimi aalar
Biyaz fistan giimi= aalar, Biyaz yorgannan sar]l]
Gkt oynrlar y]ld]zlar. Yorgun k]rlar dalrlar uykuya,
Kaplr Eni y]l dnneyi Gesin bu y]l du=mans]zl],
+ennikln y]s]dr geceyi. Dipsiz cenklr erd snsn heptn.

Yarim bakr d=nmeli, Ayd]n gec, laf] gec,


Eni y]lda gelriz bireri. Seni bn bn alr]m oynamaa.
Gler insan sevinmeli, Ayd]n gec, laf] gec,
Gemi= y]la brak]p ksleri. Bir salt sn vars]n bn dolaylarda.
1. Y]l]n ang] zaman] iin yaz]l] bu =iir#
2. +air nas]l isteer gesin bu geln Eni y]l# Bulun o =iirin s]ras]n].
3. Akl]n]za getirin, nas]l geti sizin d bir geceniz Eni y]la kar=]# Annad]n.
4. @Biyaz fistan giimi= aalar...@ Sanki, aalar olur mu fistan giisin#
Nas]l annamaa bu s]ray], slyin. Bu artistik kolayl]]na nic de-
niler#

Lzgr oynr...
Lzgr oynr kara bulutlan, Sprg elind sokaka,
}ilerlr fidannar er. Gezer lzgr, fleer saz].
Aatan iner u=ak korkuylan, Olmu= booday k]rda yatt]ka,
Konamr garga teller. Kuvet bulamr uzlans]n.

Gne= ate= kanatlar]nnan Dermen durr, aalar alt]


Atlr daldan e=ikler, Taaz bir dal dolu emi=ln ...
Uyand]r]p, dalgalar]nnan. Blk-blk koyunnar]
Gllr dq ses verdi er. oban daadr kpeklerinnn.

1. @Lzgr oynr@ nas]l temaya yaz]l]#


2. Kim k]rm]= taaz bir dal] kl meyvaylan#
3. S]ralay]n, nelrln oynr lzgr#
4. Laflar meyva-emi= neydir# (sinonim mi osa antonim mi)

Gl-iek dolaylar
Gl-iek dolaylar, Trky kutlar girdi,
in-sabaaln gn urdu. Karann]k brakt] eri,
D= grn u=aklar], Korafl] k]rlar =]lr
Pek kolay uyand]rd]. ok trl ekin dolu.
241
ok kmilsin, taraf]m, Ozaman en k]smetli
Ho= geler pek zndn. Olacam bn dnnd.
Ah, olsun bir s]z]nt]n +iirim dq h=betli
Er yakarkan glged! Olacekt]r kymd.

H=betli ok beklenmi=, ok sayg]l];


kutlar selmnr, sevinmeliklr, mutluluklar...

1. Okuyun, renin yukark] =iiri kiyats]z slem.


2. +iirin bu iki zor laflar]n] akl]n]zda tutun. Dzn onnarlan birr
cml da yaz]n tefterler.
3. Nezaman en k]smetli olacek =air# Cuvap edin =iirin laflar]nnan.
4. Slyin, beenersiniz mi Todur Marinoglunun =iirlerini# Nein#

Zaman sz
Dnn dner, Biz sleer,
Dnn dner, Biz sleer,
Bizdn sakl] Ani hasl]
Dnn dner, Dnn dner,
Dnn dner. Dnn dner,
Sade y]llar Dnn dner...

1. Okuyun =iiri @Zaman sz@, esap al]n sade ne gsterer, ani dnn
halizdn dner. Biz duymr]z, ki dnn dner, ama, y]llardan
ba=ka, taa ne gsterer, ani dnn dner#
2. Nein bu =iirin ad] @Zaman sz@#

Halk szleri halkn sedefleri


Hepsindqn paalydr dooruluk.
Yalandrdysan dwn, inanmazlar bwwn.

242
Vasi Filioglu
Nas]l da hepsi bizim gagauz yaz]c]lar]m]z, Vasi Filioglu
da geler iftilerin aras]ndan. Duudu o 1949-uncu y]lda an]l-
m]= Be=alma kynd. Bu gagauz kyn dooru deerlr
@gagauzlar]n taa bir kultura merkezi@. Burada ilk ad]mnar]n]
poeziyaya yapt]lar D. Kara oban hem M. Ks, =indi dq bk
literaturaya ]kr Vasi Filioglu. O nc =air Be=almadan.
Yaz]lar] sade kendisin benzeer, onun =iirleri kktn ay]r]-
lrlar ba=kalar]ndan.
Filioglunun herbir =iir s]ras] gagauz harakterin can]ndan
kopma, o herkezin reen d=er hem taa pek bizim u=aklar]-
m]z] sevindirer.
Vasi Filioglu ba=ard] Ki=inxvda agrikultura institutunu. Bn d iftilii brakmr,
i=leer agronom. Onun kls, =air Mina Ks, l dediydi V. Filioglu i`in: @Filioglu,
agronom olarak, bk bereket kabuleder diil sade k]rda, ama peet yaratma-
s]nda da...@

Bucak
Paal] Bucak taraf]m, Da toprak yan]k evel,
Canabin var laf]m: +indi btmeer sarma=]k,
Nesoy bl k]sadan Ne dq kirpi-kelek,
Dii=tirmi= seni insan# Salt baa=lr s]cak ekmek.

Gelmeyinc yan]na, Yama yok haylak kals]n,


Zordur hemen tan]maa, ukurlar bilmeer nps]n.
Ne tak]m kkl szn, Hepsicii bak yamalar
Y]ld]zl]yd]r hem gzn# Kilim-baalar olmu=lar!

Yap-yaln]z ani der, Zaametimizi bizim,


Hep ks tutan er Peetlerini trkmzn
Sarp ya=rlar uygunnu, Baa=lad]k, Bucak, sana,
El uzad]p, duygunnu. Sn d baa=la Vatana!
1. Cuvap edin, sanki, kim okadar tez vak]tta dii=tirdi Bucaan zn#
2. Ne laflar] var =airin kendi taraf]na# Cuvap edin =iirin s]ralar]nnan.
3. Okuyun demekli bu =iiri, bulun onun temas]n].
4. Slyin, ka =air bilersiniz Be=almadan#
5. Vasi Filioglu benzeer mi br Be=almal] =airler#
6. Neyln o onnardan ay]r]lr#

243
Benim Bealmam!
Beklenn vak]t geldi, K]rlanga uzak erdn
Duumal] topraam! Geldi bizler,
Gn dii=tirmm seni, Trks birlik dild
Benim Be=almam! Sevinmeler.

Daald] kara bulutlar rm solumaa doymr


Uurundan senin, Tarla kokusu,
Dirildi o umutlar El uzadr fidannar
Ho=luklar derin. Kyn rts.

Dzle=ti o ukurlar. Sar]l]p ta peyim


Eveldn kalma: Seni, Be=elmam,
Kaplad] aar gllr K]smetini peetleyim,
Seni, Be=alma. rekli anam!

Beklenn vak]t geldi


Duumal] topraam!
Gn dii=tirmm seni,
Benim Be=almam!

1. +iiri @Benim Be=almam!@ renin kiyats]z slem.


2. Annad]n, nas]l annrs]n]z s]ralar] @Gn dii=tirmm seni, benim
Be=almam@#
3. Olur mu, sanki, sar]l]p ta pm Be=almay]# Nein =air l yazr#
Ang] artistik kolayl]klar]n] kullanr#

Benim anam...
Borland]m oktan topraa Daalar]n alr s]kl]k,
mrm ondan! reemi a]r.
Dan]=r]m bn yapraa
Hem sana, fidan! Te durr]m alt]nda,
Yan]kl] sevda,
Sakl]l] bl glgn Sans]n senin dal]nda
Genleri eker, Sevdal] seft...
Sevgili yavklu Oglan
Sana diz ker... Y]ld]zl] o laflardan,
D= gibi, seni
iekliydir donakl]k Suvazlr her taraftan
lsz hat]r! K]smet elleri.

244
lkyaz sesi
Hava bulutlu, Dzp ses gzl
Ama umutlu, Uyand]m birdn.
Ama umutlu Ara karann]k.
Neys isl. Kapu aral]k.
ker karann]k,
}lkyaz bir saal]k,
rm sa yan]k eker =ennikl.
Cann] bir ses. Usul hep lzgr,
Bir d= kanatl]: alr ku=aazlar.
Bn kennu atl],
l pek gzl
Bn kennu atl] Sesl d sesl!
Y]ld]z beygird
Usul da lzgr
Saak ku=aazlar

Gne
Horozlar ter, Ko ilk laf desin
Sabaal] zaman, Gn, onda s]ra,
Dolay] per ok kam] sesi
Ayd]nn] o dan. S]]r ]kr k]ra.

Toz ko kald]rs]n Gn =]laa, yaamur


Nallanm]= beygir. Braks]nnar ko iz.
Hep bir sar]ls]n Bereket olur
Bk i= vergi. Kr d bir deniz.

245
1. }lk =iird @}lkyaz sesi@ kim uyand]rd] =airi d=ndn# Saak ku=lar]
m]# Beki, ilkyaz]n sesi# D=nn, bak]n =iirin ad]na.
2. Hep o =iird, nas]l annrs]n]z s]ray] @bir d= kanatl]@# Bl
lafbirle=melerin taa ba=ka trl nas]l olur dem#
3. Slyin =iirlr @}lkyaz sesi@ hem @Gne=@ ne temaya yaz]l]#
4. +iirlerin s]ralar]nnan inand]r]n, ani bu iki =iir yaz]l] bir temaya.
5. +iird @Gne=@ kimd s]ra ilk laf] dem#
6. Nas]l annrs]n]z metaforay] @ayd]nn] dan dolay] per#@

Ekmek iin sz
Bn gelirkn i=tn, Kald]rd]n btn ayaa,
Gn inrdi yamatan, Dnned ne ok halklar,
Bir kar] kar=]lad]m Dii=tirip rk dayaa
Hay]rl] laflar and]: K]smetli bn u=aklar.
@Al, ocuum, rm a]k, Sn gelinc bu hala,
Tuz biberln ekmecik, Diil bir yol ayk]rlad]n
Saal]]m]z iin olsun, Razgeldin trl hava
Tarlaya yaamur konsun, Hep ama taaz kald]n.
Gndn gne= =]las]n, Kim d musaafir bilmm,
Yorgunnuun da ko gesin@. Ya ifti zaabit u=aa
Gelmedi bana ay]p: Hepbir: ilkinki selm
Hay]r] =krleyip, Ad]na senin d=r.
Da k]r]p kenar]ndan, Var m], sanki, lesi,
Aaz]ma att]m birdn. @Bn b]kt]m ekm@, desin,
... Yorgunnuum abuk kat], Sofran]n ya donakl]]
Tezley d gl at], Laflardan bu azetsin#
]ral] o toomnuktan Yok! sanr]m diil salt bn
Dzld bir peet ondan: By -k hem herbir can
@Eh, ekmek, s]cak ekmek, Dlmesi, ki reemin,
Stih sana trk d var, Hem saal]] btn evin
Kklerin zlydr pek Dal]ndan kopma onun,
iekliydir hem dallar@. Nas]l unutmaa bunu#

246
1. Ang] temaya yaz]l] bu =iir# Sizin kynzd dq var m] bu adet:
@Birkimseyi ikramnamaa tuz-ekmekln#@
2. Ney dua edrmi= tuz-ekm le=tirn kar]# Bulun =iirin s]ralar]n].
3. Tutunuz akl]n]zda =iirin z fikirini @Var m], sanki, lesi, bn b]kt]m
ekm, desin@.

Okudunuz mu? Dnelim..., klar yapalm...


1. Ne o proza yaratmas#
2. Neyq annatma deniler#
3. Kim yazd bu sxzleri: @...bwwk arkalar@, @gwlw tayrlar srtlarnda@, @geni
kaylar gibi yollar...@# Yaratmann adn aklnza getirin. Olur mu demqq, ki
avtor bu uygun laflarlan artistik literaturasnn bwwlw kuvedini gxsterer#
4. D. Tanasoglunun @Analar@ iirindqn sxzleri kullanarak, kendi analarnz iin
annadn.
5. Kaylsnz m, ani D. Kara obann annatmalar yazl ksadan, ama derin
fikirdq hem bir gxzql artistik dilindq#
}nandrn, avtorun yaratmalarn aklnza getirerqk.
6. N. Baboglunun biografiyasn annadn.
7. @Lunga-lunga, derecik@ iirindq N. Baboglu ang problemalar aklr#
8. Kimin adndan G. Gaydarc @ki ool@ yaratmasnda bir iftinin oollar iin
annadr# Annatmann sonunu aklnza getirin.
9. Neredq hem nezaman S. Kuroglu duudu# Sora ang kasabada air yaad] hem
yazd]#
10. Kimin iin annatmasnda @Goguun duuma gwnw@ K. Vasilioglu yazr#
11. Nein M. Kxsq kww yazcs saylr# Sralayn onun siirlerin adlarn da
cuvabnz inandrn.
12. @oban yldz@ annatmasnda S. Bulgar kimin iin annadr# Sralayn
personajlarn adlarn. Kimi en ok beendiniz# Nein#
13. Kimin iin P. ebotar @Yldz afk@ annatmasnda yazr# Aklayn.
14. Ang kwwdq T. Zanet duudu# Taa ne bu kww iin bilersiniz#
15. @Soru=@ iirini getirin aklnza. iirin xz fikirini aklayn.
16. T. Marinoglunun @Dostluk@ annatmasnda kim kiminnqn dostlam# Nezaman#
Nasl#
17. Neredq hem nezaman V. Filioglu duudu# Taa ang anlm yazclar bu kwwdq
duudular# Sralayn.
18. @Ekmek iin sxz@ iirinin sracklarn: @Var m, sanki, xlesi, bqn bktm ek-
mqq, desin@ taa bir kerq tekrarlayn da aklnzda tutun.

247
Tema 3.
SZ LERLETMES
Trl temalara gr yaratmalar

evirili literatura

Spiridon Vangeli,
moldovan yaz]c]s] kklr iin

Yaamur
Gkt bulutuk gne=ln saklamba oynard]lar. Bu-
lutuklar]n birisi arkas]nnan rtrdi gn, da brlr sakla-
nard]lar gkn k=elerind, ama gn, onnar] bulup, plerini
dola=t]r]rd].
Yokmu= gkt bulutuklara ne bir samann]k, ne bir pat
alt], ya bir sayvan, da saklanabilsinnr, nas]l lz]m... Ama bulutuklar bulurmu=lar
kolay]n] saklanmaa.
Onnar topla=]rm]=lar da olarmu=lar bir bk bulut. Aararm]= gne= kkleri,
ama bulamazm]=. Sora br bulutlar da saklamba oynarm]=lar, gne=i aldad]p,
olarmu=lar bir bk bulut da rtrmi=lr gk.
Gn fkelenmi=, ]karm]= keskin b]aan] da yarm]= gk ikiy. Bu yar]ktan
ba=lam]= yaamur yaamaa. Erdeki ya=ayannar ok korkmu=lar gnn b]aandan
hem yaamurdan.
Horoz aarm]= tauklar]n] kmes, ku=aazlar saklanm]=lar aalar]n s]k yapraklar]-
na... Sade bir kk ocucak Gugu\a saklanmam]=, o tokat aaz]nda aular]nnan
tutarm]= yaamur damnalar]n] da sorarm]= onnara:
Ahmak damnac]klar, ne siz sand]n]z, ani benim aular]mda booday tarlas]
m]# Da ba=lam]= almaa trkc:
Yaa, yaa yaamur,
Tarlada amur,
Tarlada amur,
Tekned amur ...

Okuyup, annad]n bu annatman]n i`indeliini.

248
Konstantin Dragomir,
moldovan yaz]c]s]

Bk dostlar
1889-uncu y]lda ldlr dq getilr lmszl iki
bk klasik yaz]c]lar] Mihay Eminesku hem }on Krnga.
Emineskunun anmak gn iynwn 15-indq, ama Krngan]n
dekabrinin 31-indq. }on Krnga tan]=r Mihay Emi-
neskuylan 1875-inci y]lda, aan =air Eminesku =kolalar]n
stn revizormu=. Hep o zaman ekeder bu iki ki=inin aras]nda en bk hem
ok faydal] dostluk. Krnga redici herzaman bulunr Emineskuylan yanna=]k.
Onnar saatlarlan lafa durarmu=lar, gezrmi=lr Ya= kasaban]n dolayanda gzl
hem yaln]zl], tehna erleri yada kimi ker Ya=]n =iku maalesini dola=arm]=lar. }
on Krngan]n kmelticiind oturup, lafla=arm]=lar. Eminesku tezd kalr i=siz da
erle=er ya=amaa }on Krngan]n evceezind. Onnar] ikisini pek yakla=t]rd] folkloru
tan]mak hem halk yaratmalar]n]n paas]n] bilmk. Krnga bilqrmi= pek ok masal
hem porezen, ang]lar]n] becerrmi= bk artist gibi annatmaa.
Taman ozaman Eminesku buyurmu= Krngaya, yazs]n kiyada o gzl annat-
malar]n]. Butak]m Krngan]n ilk masallar] hem annatmalar] bas]l] peydalanrlar
ozamank] dergilerd hep Emineskunun teklifin gr.

lmszlk lmsz ya=amaa;


revizor inspektor, kontrol yap]c]s];
kmelti kk evcz;
porezen k]sa, cmbw=l annatma;
dergi jurnal;
tehna erlqr o erlqr, neredq kalabal]k yok.

George Georgiu,
moldovan yaz]c]s]

K nasl olacek...
Gzn oldu pek bk ceviz bereketi. Dallar dururdu
kl cevizlrln, hepsi d iki=r-iki=r, sans]n bir grn-
mz el onnar] dizmi=, erle=tirmi=. Pkal gezer k iind
d aarr insannar] ceviz silkm. Buyurr u=aklara da,
gelsinnr toplamaa cevizleri. Sabaaln kolhoz gtrer
249
insannar] cevizl ma=inylan, av=amnen dq gen ma=inaylan getirer herkezini
ev.
Da sanki ney okadar alatlamaa# sorr Petru=, ilkin baalar] bozal]m da
sora, cevizlr olur biraz dayans]nnar da!
Yok be Petru=, sn bilmeermiysin, ani var bir laf, topla cevizleri taa yapraklar
d=medn, demi= Pkal. Say]lr, herbir i=i d=er vak]d]nda yapal]m. Gzn o
l: baalar] da lz]m bozmaa, almalar] da toplamaa, ba=alarda biberleri dq olmaz
brakmaa, kraa ha=las]n. Ne deyecn, gelecn mi cevizleri toplamaa#
lys, gideyim, kay]l olr Petru=.
Da te, aan kalmam]= hi bir dq ceviz aalarda silkinmedik, da hepsi cevizlr
art]k koyulmu=lar koruntuya, Pkal uur ellerini:
Hepsinizi olur metedeyim!... Bilsiniz bendn, ocuklar, ani, aan ok ceviz
bereketi olr, o y]l]n k]= olr ok uzun hem sert. Onu=tan, glmsemi= o,
deyecm haz]rlayas]n]z vak]d]nda k]zac]klar]n]z], patinlerinizi, kayaklar]n]z], s]-
cak eldivennerinizi, kojuklar] hem kalpaklar], ani var bir laf: @Topla cevizleri, taa
aac]n yapraklar] silkinmedn!@

Patinlr konki;
kayaklar l]ji.

Annatmay] @K]= nas]l olacek@ okuyun, onun iindeliini s]radan an-


nad]n.

Gnn frn*
Vard sade birka vinecik kzarm. Ama kalan vinelerin hi yoktu neetleri da
olmaa. onu\ dolaard o aac, beki gxrwr taa bir olmu vinecik. Te o! Sinmi yapraan
ardnda, alvircik. O trmanr, nicq kedicik aaca, uzadr elini, da oldu vineciin ii.
Aaznda kald sade iiimsi dad, angsndan bir kpmcaa kadar gxzlerini kapad.
Hayat kapusunda mamusu baard:
My, onu\, sqn neredqysin# Gel taa tez vereyim guguuunu, zerq korkrm
umasn...
Malisi piirmi ekmek. Pembq, kaba, gxzql. Yapt hamurdan birka ta gugu.
Baklan izdi kanatlarn, koydu gxzqqz kara biber toomundan. Da te durrlar
indi masada twterqk, henez karlm frndan, sansn hazr uaceklar.
onu\ oynr bir gugucuklan, halak kor gibi. Ama ak frnn scaa halr
arkasn.
@Tq bxlq scak lqqzm vinelqr da taa tez olsunnar deyni@, dwwner onu\.
Da te xlq ulu-orta koyr guguu masa wstwnq, alr bir anak da kaarak aaca.
Doldurr tezicik canaa eil vineylqn da geler genq kaarak geeri hayada.
Mali, mali! Koy te bu anaklan vineleri frna, olsunnar vinelqr taa tez. Bqn
pek isteerim vinecik!
250
Malisi gwlwmseer:
Olmaz, onu\! Dwnnedq hepsinin var kendi sral.
Vinelerin dq mi# sorr onu\.
Onnarn da, malisi gxsterer lak gwnw. Gxrermisin#
Onun frnnda vinelqr olrlar.
Ama nein oldurmad indiyq kadar# Ne, yok kim ateini mi yaksn#
Var kim, cuvap etmi malisi, ama gwn istqmeer atsn hepsini meyvalar
frna birdqn. Nein ki, eer olursa birdqn hem vinelqr, hem zerdelilqr, hem almalar,
hem karpuzlar, hem wzwmnqr, sqn bilmeyecqn, angsndan ilkin iyqsin.
Hey, alvir bu gwn! deer onu\ da bakr maavi gxkq, neredq gwn hep taa
tututurr ateini frnnda da yollr scaan aul iindq aaca...

1. Ne imi onu\ aulda#


2. Ne fikirq girmi onu\, ki taa hzl vinelqr olsunnar#
3. Nesoy cuvap vermi onu\un malisi gwnwn frn iin#

Yahya Akengin,
bnk trk yaz]c]s].
@Oguz dede@ annatmas]ndan bir pay]

Drt kafadar
Mahmut kafadarlar]nnan, laf-laf konu=arak, baalarlar ortas]nda, bir der boyun-
dan geerk, evlerin dnrdilr. Aralar]nda sadece Orhan taa fukaara ayledn
say]lard], brlerin say]s]nda o, nic bir gezek ba=s]z gibiydi. Kalan] ocuklar
raat-raat bir gams]z halda, szdn sz atlayarak, aar-aar rrdlr, hem Orhana
tak]l]p, onun hal]n] glm al]rd]lar:
Alatla, alatla, kaarak, Orhan, zer boban seni evd pataklar...
Sn taa u=aks]n, Orhan, aaz]n sd kokr...
Gn taa kau=ur-ku=maz evd olas]n, Orhan, mamunun dizin oturas]n.
Oturmasan, ktlklr ba=]na gelir!
Ard]ndan da gl=lr, zevklenmeklr i=idilirdi. Orhan ka ker oldu kend-
isin karar vermi=ti, ani onnarlan kasaban]n d]=anna, baalar aras]na, geziy
gitmesin, ama olmaazd]. Mahmut, gelip, onu evdn aarard], e=il baalar, der
boyundak] su =]r]lt]lar], kavaklar]n nazl]-nazl] sallan]=lar], ku=lar]n, bceklerin
sesleri, kendi-kendin verdii szn unuttururdular. Sora aralar]nda nelr-
nelr lafedrdilr. Kasabadak] eni haberlr, =akala=maklar, aralar]nda toplad]-
klar], paralarlan al]nm]= meyvalar], oturup birerd imeeleri, ne gzl olurdu!
Ama kimr s]ra onnar]n ge ev gelmekleri hem Orhan]n bobas]ndan i=idiln
azarlamaklar bu gzl gezilerin dad]n] bozard]lar. Orhan sava=ard] arkada=lar]-
251
n]n tak]lmaklar]n], onu glm almalar]n] esaba almas]n, ama sonunda o da dayana-
mad], Mahmuda tak]ld]:
Senin boban yaar]na gider. Hem taa nerey Germaniyaya. Ba=kas] bl bir
av=amda, bobas]nnan oturup, gzl-gzl lafla=]rd]. Sank], diil mi sn bendn taa
ok ev lz]m alatlayas]n#
Bu s]rada, ocuklar orta yoldan gerkn, peydaland] bir kamiyon, da onun
fenerleri kama=t]rd] kafadarlar]n gzlerini. Onnar lec durdular bir ala. Kami-
yon getiktn sora, onun tozlar] karann]] buland]rd]. Mahmut toz girmesin deyni,
elinnn aaz]n], burnusunu kapam]=t]. O elini indirdi, da yan]nda Orhana, maana
=akadan, bir =amar urdu, deyerk:
Vay, ak]ll] arkada=]m benim, yok ney beni redsin, gzl fikirini kendin
tut da haz]rlan, ev geldiynn, bobandan sopa im. Orhan]n pek bozulmu= kefi
Mahmutun butak]m =akas]na, ama gen belli etmemi=, sava=m]= rm ileri. Bu
s]rada Naci sz girdi:
Mahmut evin delikann]s]... Bobas] da, anas] da onun dediin bir zaman da
kar=] gitmeerlr...
Bn senin gibi emecek u=ak diilim, ekledi Mahmut. Bobam deer, ki o
Germaniyada benim iin i=lrmi=, ne kazan]rm]=, o bana. Deer, ki o kendisi
yokkan, evin ba=] bnim.
Naci gen Orhan]n stn gitti:
Aram]zda bir senin diplomunda notalar]n en ii, ama hepsi sade bir diplomnan
olmaz. Sn da art]k...
Orhan bu sefer k]zm]=t]. Nacinin sz bitirmesini beklmedi, fkelendi:
Sn dq, Mahmuttan dn para al]p, evirmersin, da onun iin, yalt]kl]k
yaparak, onun taraf]n] tutrs]n.
Bu laftan sora hava birdn bozulur gibi oldu. +indiy kadar sessiz duran S]tk]
Orhan]n yakas]ndan tuttu:
Ne isteersin sn slem... Bn dq Mahmuttan dn para alr]m deyni mi,
onunnan dostum#
Mahmut hemen araya girdi:
Ne olr siz bl... Kim bn bi=ey dedim dn verdiim iin... Arkada=
arkada= iin bir para harcas]n, olmaz m]# Sn dq Orhan bendn para vard]r istediin,
sana da diil mi verdim#
Bn istmedim, dedi Orhan, ne okadar kt oldu, ev ge kal]rsam# Nein
hepsiniz birdn benim stm kalkrs]n]z#
Bizim emecqn u=aklarlan i=imiz yok, dedi Naci.
S]tk] da bir alayl] havada lafetti:
Sn, Orhan, bu kanikul gnnerind d okula git, hep taa ok ren, beki, orta
okulda da redicilerin en ii =kolac] gibi gzn girirsin.
Mahmut kendini bk hem taa ak]ll] sayard], istedi ortal]] biraz usland]rs]n da
dedi:

252
Orhan, biz senin iin sleeriz... Severiz seni... Hepsimiz arkada= diiliz mi# ..
Ama sn =indiy kadar art]k koca ocuksun, ama ... Hep okumaklan, kiyat]l]klan
ura=rs]n. Ne sanrs]n ok okumaklan, kiyat]klarlan para m] kazanacan# Bak,
benim bobama, bizim rayonun ba=kan]ndan birka kat taa zeed para kazanr.
Hem kendisi d Evropada bulunr...
Orhan sordu:
Sn ne, orta okula yok mu neetin gitm#
Mahmut l bir gams]zl]k halda cuvap verdi:
Gidecm, gidecm, ama l ok uroklarda, gz ]kar]p, pineklemey neetim
yok... Bobam da l deer, nekadar renbilirsn, okadar ren... Zaabit olmaa
yok zorun. Bana bobam bir tkn aacek, tkn...
Naci hem S]tk] Mahmuta taa yakla=t]lar. @Aslan Mahmut@ deyrdilr ona, arkas]-
n] suvazlard]lar. Orhan yutkundu. Ama bi=ey slemesindn susmas]n] taa ii buldu.
}sl, ani karann]kt], da onun zndeki bozgunnuk grnmzdi.
Bu s]rada kar=]dan geln bir ma=inan]n fenerleri ortal]] ba=lad] isl ayd]nnatmaa.
Orhan zndeki bozgunnuu arkada=lar]na gstermesin deyni, bir tarafa ad]mnad].
Ma=ina yannar]ndan gerkan grnd, da onnar yolun bir yan]nda hend dooru
ekildilr. Orhan]n bir ayaa hendn iin kayd], da o sendelledi, bunu Mahmut,
grp-dedi:
Ne okadar korkaks]n sn, hey, Orhan, ne ma=ina seni ezeceymiydi#
brlr d yakla=t]lar, da bu maanaylan Orhana ba=lad]lar glm. Orhan]n
ayaandan emenisi ]km]=t] da hendek iin d=m=tii. Orhan ald], da giieceykn,
grd, ki kesi d=m=t. O oyalan]rkan, S]tk] gen =aka gibi sledi:
Orhan, senin bugn stn hepsi belalar uurad]lar.
Kalan] hepsi bu i=a gen gldlr.
Ayakkab]m]n kesi ]km]=, dedi Orhan.
Mahmut dedi:
Ne =indi karann]kta onu mu aarayacan#
Naci ekledi:
Yaar]n Oguz Dedeye, gidip-yapt]r]rs]n!
Mahmut ekledi:
Paras]n] da bn drim.
S]tk], glerk, dedi:
Oguz Dede sana masal da annad]r.
Mahmut cuvap verdi:
Bn art]k Oguz Dedenin masallar]n] seslmeerim, neinki ayakkab]m eskidii
gibi, onu dzdrmeerim, ama eni alr]m.
S]tk] fikirini sledi:
Ani Oguz Dedeyi sesleyecm, taa ii kinoya gidecm.
Naci:
Bn dq te o eski ayak kaplar gibi, Oguz Dedenin eski kfl szlerini ses-
lmemk iin, anam]n eski y]rt]k ayak kaplar]n] dzdrm gtrmeyecm.
253
Bu sz hepsi birdn gldlr... Kasaban]n sokaklar]ndan onnar]n maalesin
dooru dnrkn, gen Oguz Dedeyi lafettilr. Orhan Oguz Dedeyi metedrdi,
Mahmut susard], Naci hem S]tk] ktlrdilr.
(Trkedn uydurdu gagauzaya Nikolay Baboglu.)

Kamyon ma=]na;
yalt]kl]k a=aa kalmak, ikizllk;
alayl] tantanal];
arkada= dost.

Yukark] annatmay] okuyup, iindeliini annad]n.

Klastan dar okumaklara deyni literatura

Dionis Tanasoglu

Gagauzlar
Bizim halkmz gagauz halkdr. Gemi zamannarda o ok taa bwwk bir
halkm. Onun varm kendi devleti, aan o yaarm Balkanda. Adym Uzieyalet.
Onun ba kasabas olmu Karbuna (Kavarna), sora da Varna kasabas.
Hepsinin halklarn kendi istoriyas var, gemi zamannardan indiyqdqn,
yaamas iin aanatmalar.
Gagauzlarn da kymetli hem girginnikli istoriyas var: biliner, ani yoktur halk
istoriyasz, nicq dq yok istoriya halksz.
Herbir halkn dedeleri var, kimdqn ekiler o halk: slav halklarn dedeleriymi
esk slavlar, roman halklarn dedeleriymi latinnqr-romallar, twrk halklarn
dedeleriymi eski o/uz-twrklqr (twrklqr) h.b. Gagauzlar da bir twrk halk olup,
onnarn da dedeleridir oguz-twrklqr (twrklqr), nicq dq azerlerin dq, twrkmennerin
dq, osman twrklerin dq, xzbeklerin dq h.b. Hepsi twrk halklar dwnnedq ikiwz etmi
miliondan zeedqdir. Gagauzlar dwnnedq yarm miliona yakndr; Basarabiyada
yakn ikiwz bin, Bolgariyada 5060 bin, kalan yar Twrkiyedq, Gre\iyada,
Romniyada, Amerikada, Orta Asyada, Kavkazda, Ukrainada h.b. En toplu, halk
toplumu, gagauzlar yaamlar ilerdqn Balkanda, nqnda duumular hem kendi
devletindq, sora Osman mperiyasnda, sora hem indi Basarabiyada, kendi
yurtluunda Gagauziyada, Moldovada.
Herbir halkn istoriyasna girer dedelerin dq istoriyas. Tq ne iin gagauzlarn,
azerlerin, twrkmennerin, osman twrklerin h.b. istoriyas ekeder Oguz dedelerin

254
istoriyasndan Altay meydannarndan, nqqnda peydalanm oguz-twrklqr. ok
yllar hem wzyllar onnar yaamlar taa ok hayvancl]klan; hem ok uzun hem
zor erlqr-yollar gezmilqr istoriyeyq getirincq indiki twrk halklarn.
Bizi dq, gagauzlar da!

Ana dilimiz
Gagauz diil bizim ana dilimizdir. O bizq kalm oguz dedelerimizdqn. Onnar
onu dwzmwlqr, lafetmilqr onda, yaamlar onunnan, sevinmilqr dq, aalamlar
da, yurtluunu korumular, evlad bwwtmwlqr bizq dq brakmlar onu kullanalm hem
koruyalm. Ne gxzql hem yalpak seslqr dxkmwlqr ona! Hem ne zengin dwzmwlqr
onu! Ne kqqmil twrkwlqr, soleyilqr, bilmeycelqr, masallar hem legendalar, dastannar
dwzmwlqr bu tatl dildq! Onnar biz annadrz, sesleriz, yada okuyrz da ok ilqr
annrz bizim dedelerimizin yaamasndan, istoriysasndan. Hem arz, mayl
olrz halkmzn ruh zenginniklerinq.
Biz bileriz ana dilimizin seslerini, onun maasus kendi seslerini dq q, , x, w,
anglar var may hepsindq twrk soylu dillerindq. Onnar gelerlqr oguz dedelerimizin
eski dilindqn. Onun iiin twrk souly dilleri benzeerlqr biri-birinq.
Ama gagauz dilimiz, gxzql gagauzamz duygulu avalydr, melodiyalydlar,
zengindir, kaaviydir! Onu ak hem dooru lafedelim, laflar bwtwn sxleyim,
bozmaylm bu bizim borcumuzdur. alalm gwbwrlqmemqq dilimizi baka
dillerin laflarnnan. Temiz gagauzamzda lafedelim!
Dilimizi koruyalm, bilelim, kullanalm, sevelim, zerq oydur bizim halkmzn
diri can!
Ana dili, halkn dili halkn diri canydr!

1. Nein ana dilimiz bizq ok paaylydr#


2. Kimdqn kalm bizq ana dilimiz, gagauzamz#
3. Nicq lqqzm biz kullanalm ana dilimizi#
4. Son cwmleyi aklnzda tutun bwtwn yaamanzda.

Stepan Bulgar

Damga hem nan


Herbir orbac koyr hayvannarna nan hem damga. Bu adet geler eski vaktlardan.
Lqqzm sxlemqq, ani gagauzlar severlqr hayvan tutmaa. htqr insannar indi dq
annadrlar legendalar, ani onnarn dqdular Balkannardan getirmilqr swrwleri,
neredq varm binnqn koyun. Dimitri akir yazr, ani Zahariy akirdq varm ok
hayvan @50 hem da taa ok beygir, bin koyuna kadar, 100 ba kara sr@. Bukadar
hayvan tutmaa deyni, lqqzmm herbir swrwyq ayr oban. Hem dq diil bir oban,
birka kii sade varm nicq baksn bukadar hayvan.
255
Ama var osoy orbaclar, anglar tutarmlar 5060 koyun, birka beygir,
iki yada dxrt xkwz. Onun iin herbir kwwdq varm @oban@, angs otladarm
koyunnar, @buzaac@ bakarm buzaalar, @domuzu@ otladarm domuzlar,
@srtma@ otladarm inekleri, @xkwzw@ otladarm xkwzleri. Kaybetmemqq kendi
hayvannarn deyni, insannar koyarmlar hayvannarna nan hem damga.
Yalp ayrnda, tolokalarda, baka bo erlerdq eski vaktlardan beeri insannar
otladrlar kendi hayvannarn.
Sovet Birlii vakdnda insana brakmazdlar tutsun nekadar isteer hayvan. Onun
iin ocuklar otladardlar ayrda aylenin kwwk-kwwk swrwcwklerini. Sandi ocucak
otladr irmi koyun hem kuzu. Ama kimi kerq koyunar karrlar.
Mqlw dqdusu her avam gelqrdi almaa koyunnar. O vakt ayrda vard irmi-
otuz taanq koyun swrwsw. Avam wstw tok hayvannar yatardlar ayrda da, aan
Mqlu dqdu geqrdi koyunnarn yanndan, onun koyunnar yavack kalkardlar
da birqr-birqr, biri-biri ardndan gidqrdilqr orbacnn ardna.
Bir gwn Mqlu dqdu dedi Sandiyq:
Bwwn koyacz koyunnara nan.
Sandi sordu:
Dqdu, e nein lqqzm koymaa koyunnara nan#
Dqdusu cuvap etti:
Nein mi# Osoy adet kalm bizim dedelerdqn. Bqn dq kwwktwm, ozaman da
koyunnara koyardlar nan.
Sandicik genq sorr:
Ama nein lqqzm nan#
Mqlu dqdusu annadr:
Aan koyunnar verecez obana, orada yann birkimsey almasn onnar.
Sandi sordu:
E nasl nannar var#
Mqlu dqdu annatt:
Var ok twrlw nan. Tq bak @sol kulaa irik@, @saa kulaa dwz kesik@, @sol kulaan
ardndan oyuk@, @krlanga@, @basamak@, @basamak geridqn@, @xnwndqn dalant@, @kopa@,
@zmba@, @be zmback@, @alk@, @dwz kesik@, @erik@... Hem taa baka da var.
Sandicik genq sordu:
E biz angsn ayracez#
Mqlu dqdu cuvap etti:
Biz koyacez bizim koyunnara @zmba@ nan. O bizim aylenin nan.
Eskidqn ineklerq dq biz koyardk damga, ama indi insanda az inek var. Hepsi
tanyr kendi hayvann da onutan damga koymrlar. Ama ilerdqn koyardlar
inqqn srtna damga: @tombarlak@, @w kxeli@, @dxrt kxeli@ h.b.

1. Dikatl okuyun annatmay.


2. Nein hem ne twrlw orbac kendi koyunnarn nannarm#
3. Sralayn ne twrlw nannar var.

256
Todur Marinoglu

Karayka
Vasil wwrener kolada. Sondak uroun ona geler gelmeycek bitkisi. O sabaylan,
aan dolat koyunnar, benzetti, ani sar suratl lqqzm tezdq kuzulasn.
Dwwdw an. Kalpak elindq, palto iliklenmedik, bxlq, kaarak o etiti evq. Kalpaan
koymad bana, ama ast koyun aulun kazna, aan gxrdw sar suratlnn altnda
bir kara kuzucuk. Averdi tokat, tuttu kuzucuu, ald kucaana, eketti sevmqq.
Kuzucuun annsnda vard bir biyazk, angs benzqrdi topcaaza. Sevqrkqn kuzucuu,
ocucak daymaca deyqrdi: @Karayka, karaykack@. Xlq da kald onun ad.
Karayka hem Vasil tez dostlatydlar. Kuzucuk wwrendiydi ang gwnw, nezaman
dostu gelecek koladan da verecek ona emcqqz. Aan geldi yaz wwrenmek aral,
Vasil ok sevindi. O oktan istqrdi tantrmaa dostaazn dolay yamalarlan,
szntlarlan, ayrlarlan. lk gwnnqrdqn taa Karayka tuttu tez aklsnda neredq
bulunr onnarn evi. Bir gwnw Vasil gelmedi otlatmaa swrwyw. Karayka dayanamad,
avama dooru brakt swrwyw da geldi evq. Tokatktan taman kard dostu. Onnar
ok naazl bulutular.
Gwz yaklatyd heptqn. Karayka oldu kvrak gwwdeli bir koaaz. Buynuzlar
bwwdwlqr, kvrldlar. Hepsi mayl olard bu hayvancaa.
Bir sabaa Vasilq amcas dedi getirsin kuzular evq taa karanncak olmadynan.
Nein sq ocucak bwwn kefsiz duyard kendisini. Ba da acmard, yorgun da diildi,
ama aar gelqrdi. ocucak esap ald, ani Karayka otlamr tatl, su da may imedi.
Hava bozarmaa baladynan, Vasil etiti evq kapad kuzular. Karaykay
suvazlayp, girdi hzl ieri, yatt. Dinnenqrkqn, aklna geldi, ani maazann
setindq gxrdw bilenik baa. Bu zaman cann sesetti Karayka. Vasil frlad ckt
dar. Amcas tutmutu Karaykay taman erleqrdi kesmqq: ocucak osaat tuttu
amcasnn elini, yalvard: @Kesmq, amcacm!@
Brak elimi. Dedi amcas.
Brakmaycam! Yalar gxzlerindq dedi ocucak. Karayka bu vakt anszdan dart
da karld. Vasil etitirdi dostunu da yatt wstwnq. Amcas yaklat, wfkeli baard:
Yok ol onun wstwndqn! Brak keseyim! Bana boban smarlad giceykqn kazanca
keseyim bir erkek kuzu, kurban olsun. Sizdq erkek baka yok!
Bu zaman iidildi Aleksi dqdunun sesi. O nasatlad: @Brak zeetlqmq bu dostlu
cannar. Getir bana bir dii. Verecqm erkek da kes onu. Ozaman Vasilin amcas urdu
erq baa da dedi: @Sqn bwwk yata adamsn, Aleksi dqdu, ama uak aklsndaysn.
Allahtan verili hayvannar kesilsin. Birazdana o dxndw da sesledi dqduyu.

1. Nein Vasil bukadar sabursuz uroon bitkisini beklqrmi#


2. Kimi evdq bulmu#
3. Nein kuzucuun adn Karayka koymular#
4. Siz Aleksi dqdunun laflarnnan kaylsnz m#
257
Halk szleri halkn sedefleri
Haylazlk ypradr, almak kaldrr.
Ayp diildir bilmemqq, ayrtp wwrenmemqq.
i ool bobaya hatr, kxtw ool bobaya kahr.
Wwnwcwyw kimsey inanmaz.
Aacn bak meyvasna, adamn da yapmasna.

Okudunuz mu? Dnelim..., klar yapalm...

1. Bu temann ad @Sxz ilerletmesi@. Dwwneriz, ki 3-ncw temada sral yaratmalar


sxzwnwzw taa ilerledecek, serbest yapacek. Bu paya biz altk twrlw temalara
gxrq yaratmalar, ayrp dizmqq.
Yaratmalarnn arasnda var evirili yaratmalar da, akna, ki onnar da gagauz
yazclar evirmilqr, ama sizi moldovan yazclarnnan da buluturmaa istedik,
twrk yazcsnnan da.
Gagauz yazmak uurunda ustalarn ilerini o twrlw ayrmaa altk, ki onnar
sizq twrlw obyektlqr iin bilgi versinnqr. aln da okuyun onnar.
2. Spiridon Vangelini yaratmasnda bulutuk kiminnqn saklamba oynarm#
3. Nicq bitirer annatmasn Spiridon Vangeli#
4. Kimin iin Konstantin Dragomir annatmasnda yazr#
5. indiya kadar . Krqnga iin biey iittiydiniz mi# Kim o#
6. @Gwnwn frn@ annatmann xz fikirini aklayn.
7. Dxrt kafadar arasndan angsn en ok sevdiniz# Nein#
Kar gelqydiniz onnarlan, ne nasaat kafadarlara vereceydiniz#
8. Bizim dedelerimiz Bucaa gelincq neredq yaamlar#
9. @...yoktur halk istoriyasz, nicq dq yok istoriya halksz@ nicq bu laflar
annrsnz# Aklayn. Bu derin fikirli deyimi aklnzda tutun.
10. Sralayn damgalarn adlarn, anglarn yardmnnan orbac koyunnarn
nannarm.
11. Var m nicq kuzuylan dost olmaa# Vasilin swretini yazdrn.

258
Acest manual este proprietatea
Ministerului Educaiei al Republicii Moldova.

Gimnaziul/Liceul _____________________________________________________________
Manualul nr. _________________________________________________________________

Anul de Numele de familie i prenumele Aspectul manualului


folosire elevului Anul colar
la primire la restituire
1.
2.
3.
4.
5.

Dirigintele verific dac numele elevului este scris corect.


Elevul nu trebuie s fac nici un fel de nsemnri n manual.
Aspectul manualului (la primire i la restituire) se va aprecia folosind termenii: nou, bun,
satisfctor, nesatisfctor.

259
Imprimare la Tipografia BALACRON SRL
str. Calea Ieilor, 10;
MD-2069, Chiinau, Republica Moldova
Comanda nr. 635