Sunteți pe pagina 1din 295

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΓΕΩΘΕΡΜΙΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗN
ΤΟΥΡΚΙΑ
Από
ΑΠ. ΑΡΒΑΝΙΤΗ
Γεωλόγο - ∆ρ Γεωθερμίας

Αθήνα, 2010
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΓΕΩΘΕΡΜΙΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ
ΤΟΥΡΚΙΑ
Από
ΑΠ. ΑΡΒΑΝΙΤΗ
Γεωλόγο - ∆ρ. Γεωθερμίας

Αθήνα, Ιούλιος 2010


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Σελ. 1

1. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ – ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Σελ. 3


2. ΓΕΩΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ – ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Σελ. 8
3. ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 11
3.1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 11
3.2 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΣΤΗ
ΔΥΤΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ (ΔΥΤΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑ) Σελ. 19
3.2.1 Γενικά Σελ. 19
3.2.2 Γεωθερμική κατάσταση και γεωθερμικά πεδία στο τεκτονικό
βύθισμα Büyük Menderes της Δυτικής Τουρκίας Σελ. 30
(α) Γεωθερμικό πεδίο Denizli - Kizildere Σελ. 36
(β) Γεωθερμικό πεδίο Aydin – Germencik Σελ. 57
(γ) Γεωθερμική περιοχή Aydin - Söke Σελ. 63
(δ) Γεωθερμικό πεδίο Salavatli - Sultanhisar Σελ. 63
(ε) Γεωθερμικό πεδίο Aydin - Yilmazköy Σελ. 72
(στ) Γεωθερμικό πεδίο Denizli-Sarayköy (Gerali) Σελ. 72
3.2.3 Γεωθερμική κατάσταση και γεωθερμικά πεδία στο τεκτονικό
βύθισμα Gediz της Δυτικής Τουρκίας Σελ. 76
(α) Γεωθερμικά πεδία περιοχής Salihli Σελ. 76
3.2.4 Γεωθερμική κατάσταση και γεωθερμικά πεδία στην παράκτια
Ζώνη του Αιγαίου στη Δυτική Τουρκία Σελ. 81
(α) Γεωθερμικό πεδίο Seferihisar Σελ. 81
(β) Γεωθερμικό πεδίο Balçova Σελ. 83
(γ) Γεωθερμικό σύστημα Çeşme - Alaçati Σελ. 91
(δ) Γεωθερμικό πεδίο Aliağa Σελ. 92
(ε) Άλλες περιοχές γεωθερμικού ενδιαφέροντος στην περιοχή της
Σμύρνης Σελ. 93
(στ) Γεωθερμικό πεδίο Dikili Kaynarca - Bergama Σελ. 93
(ζ) Γεωθερμικό πεδίο Tuzla Σελ. 98
(η) Γεωθερμικό πεδίο Simav - Kütahya Σελ. 101
3.2.5 Λοιπά γεωθερμικά πεδία χαμηλής ενθαλπίας στη Δυτική Τουρκία Σελ. 111
(α) Γεωθερμικό πεδίο Gediz - Abide στην Επαρχία Kütahya Σελ. 111
(β) Γεωθερμικό πεδίο Ucbash - Shaphane στην Επαρχία Kütahya Σελ. 111
(γ) Γεωθερμικό πεδίο Emet Σελ. 112

i
(δ) Γεωθερμική περιοχή Bodrum (Αλικαρνασσός) Σελ. 112
(ε) Γεωθερμική περιοχή Sakarya-Akyazi-Kuzuluk Σελ. 112
(στ) Γεωθερμική Περιοχή Amutlu - Yalova Σελ. 114
(ζ) Γεωθερμικό πεδίο Bursa (Προύσσας) Σελ. 115
(η) Γεωθερμικό Πεδίο Kestanbol - Canakkale Σελ. 116
(θ) Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Balikesir Σελ. 120
(θ-1) Γεωθερμικό Πεδίο Balikesir - Sindirgi Σελ. 122
(θ-2) Γεωθερμικό πεδίο Gönen Σελ. 125
(θ-3) Γεωθερμικά πεδία Edremit - Güre και Havran Σελ. 130
(θ-4) Γεωθερμικό πεδίο Bigadiç Σελ. 132
(θ-5) Γεωθερμική περιοχή Balya (Şamli-Ilica) Σελ. 134
(θ-6) Γεωθερμικό πεδίο Susurluk - Yildiz Σελ. 134
(θ-7) Γεωθερμική περιοχή Balikesir - Pamukçu Σελ. 134
(θ-8) Γεωθερμική περιοχή Manyas (Kizik) Σελ. 134
(ι) Γεωθερμική κατάσταση στην περιοχή Efteni Σελ. 138
3.3 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΣΤΗΝ
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑ (ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ) Σελ. 141
3.3.1 Γενικά Σελ. 141
3.3.2 Γεωθερμικά Πεδία στην Επαρχία Afyon Σελ. 142
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Afyon - Sandikli Σελ. 142
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Afyon - Ömer - Gecek Σελ. 143
(γ) Γεωθερμικό Πεδίο Afyon - Gazligöl Σελ. 149
3.3.3 Γεωθερμικό Πεδίο Kizilcahamam Σελ. 152
3.3.4 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Kirşehir Σελ. 159
3.3.5 Γεωθερμικό Πεδίο Kozakli-Nevşehir Σελ. 160
3.3.6 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Aksaray Σελ. 160
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Ziga Σελ. 161
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Acigöl Σελ. 162
(γ) Γεωθερμικό Πεδίο Şahinkalesi Σελ. 162
3.3.7 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Sarikaya - Yozgat Σελ. 164
3.3.8 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Sivas (Σεβάστειας) Σελ. 166
3.3.9 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Eskişehir Σελ. 168
3.3.10 Γεωθερμική Κατάσταση Περιοχής Niğde Σελ. 168
3.3.11 Γεωθερμική Κατάσταση Περιοχής Konya Σελ. 169
3.3.12 Γεωθερμικά Πεδία στην Περιοχή της Άγκυρας (Ankara) Σελ. 170
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Ankara - Ayaş Σελ. 171
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Ankara - Haymama Σελ. 171
(γ) Γεωθερμικό Πεδίο Ankara - Melikşah Σελ. 171

ii
3.4 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΝΟΤΙΑΣ
ΑΝΑΤΟΛΙΑΣ (ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΝΟΤΙΑΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ) Σελ. 173
3.4.1 Γεωθερμικό Πεδίο Güneyyolu Σελ. 173
3.5 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΒΟΡΕΙΑΣ
ΑΝΑΤΟΛΙΑΣ (ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΒΟΡΕΙΑΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ) Σελ. 175
3.5.1 Γενικά Σελ. 175
3.5.2 Γεωθερμική Κατάσταση Επαρχίας Erzincan Σελ. 176
3.5.3 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Ordu Σελ. 177
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Ordu-Fatsa Σελ. 177
3.5.4 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Samsun Σελ. 178
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Samsun - Havza Σελ. 178
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Samsun - Ladik Σελ. 179
3.5.5 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Tokat Σελ. 179
(α) Γεωθερμικό πεδίο Reşadiye Σελ. 179
(β) Γεωθερμικό πεδίο Sulusaray (Σεβαστούπολης) Σελ. 182
3.5.6 Γεωθερμικό Πεδίο Çerkeş - Çavundur Σελ. 182
3.5.7 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Eskipazar Σελ. 184
3.5.8 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Amasya Σελ. 185
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Gözlek Σελ. 186
(β) Περιοχή Terziköy Σελ. 187
(γ) Πηγές Arkutbey στην πόλη Hamamözü Σελ. 187
3.5.9 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Çorum Σελ. 187
3.5.10 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Bilecik Σελ. 188
3.5.11 Γεωθερμικό Πεδίο Rize – Ayder (Επαρχίας Rize) Σελ. 189
3.5.12 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Bolu Σελ. 191
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Seben – Pavlu (Kesenözü) Σελ. 192
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Mudurnu Σελ. 195
(γ) Γεωθερμική Περιοχή Bolu – Kucuk – Kaplica (Spa) Σελ. 195
(δ) Γεωθερμική Περιοχή Bolu Hamamlari Σελ. 195
3.5.13 Συγκεντρωτική παρουσίαση θερμών πηγών και γεωθερμικών
γεωτρήσεων σε περιοχές κατά μήκος της Ρηξιγενούς Ζώνης της
Βόρειας Ανατολίας (NAFZ) Σελ. 195
3.6 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΣΤΗΝ
ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ (ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑ) Σελ. 197
3.6.1 Γενικά Σελ. 197
3.6.2 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Erzurum Σελ. 197
(α) Γεωθερμική Περιοχή Κοιλάδας Erzurum (Erzurum Valley) Σελ. 198
(β) Γεωθερμική Περιοχή Pasinler Σελ. 200

iii
3.6.3 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Ağri Σελ. 201
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Diyadin Σελ. 203
3.6.4 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Van Σελ. 205
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Van - Erciş - Zilan Σελ. 205
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Van - Ayrancı - Özalp Σελ. 205
(γ) Γεωθερμική Περιοχή Nemrut - Daği Σελ. 205
3.6.5 Γεωθερμικές Περιοχές της Επαρχίας Bitlis Σελ. 209
3.6.6 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Muş Σελ. 209
3.6.7 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Tunceli Σελ. 210
3.6.8 Γεωθερμική Κατάσταση στις Επαρχίες Siirt, Mardin και Şirnak Σελ. 211
3.6.9 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Diyarbakir Σελ. 212
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Çermik - Diyarbakır Σελ. 213
3.6.10 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Hakkari Σελ. 214
3.6.11 Γεωθερμικές Περιοχές της Επαρχίας Bingöl Σελ. 215
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Κös Σελ. 216
(β) Γεωθερμικές Περιοχές Haciköy και Harur Σελ. 216
(γ) Γεωθερμική Περιοχή Bingöl - Yayladere Σελ. 216
3.6.12 Γεωθερμικό Πεδίο Kolan Σελ. 217
3.6.13 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Urfa (ή Şanlıurfa) Σελ. 218
(α) Γεωθερμική Περιοχή Yardımci - Karaali Σελ. 218
3.6.14 Γεωθερμική Κατάσταση της Επαρχίας Batman Σελ. 220
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Kozluk - Taşlidere Σελ. 221
3.6.15 Θερμές Πηγές στην Ανατολική Τουρκία (Ανατολική Ανατολία) Σελ. 226
3.7 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΩΝ
ΠΕΔΙΩΝ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ Σελ. 227
4. ΧΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 232
4.1 ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 232
4.1.1 Μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Kızıldere - Denizli Σελ. 232
4.1.2 Μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας δυαδικού κύκλου
στο Kızıldere Σελ. 237
4.1.3 Μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Aydın – Salavatli Σελ. 237
4.1.4 Μονάδα ηλεκτροπαραγωγής στο Aydın - Germencik - Ömerbeyli Σελ. 239
4.1.5 Μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο γεωθερμικό
πεδίο Tuzla Σελ. 241
4.1.6 Μονάδα ηλεκτροπαραγωγής στο γεωθερμικό πεδίο
Seferihisar Σελ. 241

iv
4.2 ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ CO2 Σελ. 241
4.3 ΑΜΕΣΕΣ – ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗΣ
ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 242
4.3.1 Τηλεθέρμανση (district heating) Σελ. 243
(α) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στη Σμύρνη (Izmir) Σελ. 246
(β) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στο Kirsehir Σελ. 247
(γ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στο Gönen Σελ. 248
(δ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στο Edremit Σελ. 248
(ε) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στο Salihli Σελ. 249
(στ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης σε Bergama (Πέργαμο) -
Izmir Σελ. 249
(ζ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στη Sarikaya (Yozgat) Σελ. 250
(η) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στην περιοχή
Simav - Kütahya Σελ. 250
(θ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στην περιοχή Kozakli
(Nevşehir) Σελ. 251
(ι) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στην περιοχή
Kizilcahamam Σελ. 251
(ια) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στο Bigadiç (Balikesir) Σελ. 251
(ιβ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης στο Afyon Σελ. 252
(ιγ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης σε Sandikli - Afyon Σελ. 253
(ιδ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης περιοχής Diyadin - Ağri Σελ. 253
(ιε) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης περιοχής Armutlu -
Yalova Σελ. 253
(ιστ) Σύστημα Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης περιοχής Sorgun -
Yozgat Σελ. 253
4.3.2 Θέρμανση θερμοκηπίων Σελ. 254
4.3.3 Λουτροθεραπεία – Ιαματικός Τουρισμός – Αναψυχή - Spa Σελ. 256
4.3.4 Θέρμανση διαφόρων μεμονωμένων χώρων και εγκαταστάσεων
με τη χρήση της Γεωθερμικής Ενέργειας Σελ. 259
4.3.5 Άλλες άμεσες - θερμικές χρήσεις της Γεωθερμικής Ενέργειας Σελ. 260
4.3.6 Παραδείγματα Ολοκληρωμένων Συστημάτων Αξιοποίησης της
Γεωθερμικής Ενέργειας στην Τουρκία Σελ. 260
(α) Ολοκληρωμένο Σύστημα Αξιοποίησης της Γεωθερμικής
Ενέργειας σε Salihli (Manisa) Σελ. 260
(β) Ολοκληρωμένο Σύστημα Αξιοποίησης της Γεωθερμικής
Ενέργειας στο Diyadin Σελ. 263
(γ) Ολοκληρωμένο Σύστημα Αξιοποίησης της Γεωθερμικής
Ενέργειας στο Sindirgi Σελ. 264
4.3.7 Συνολική εκτίμηση των άμεσων – θερμικών χρήσεων της
Γεωθερμίας στην Τουρκία Σελ. 267

v
4.4 ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ
ΘΕΡΜΩΝ ΞΗΡΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (HOT DRY ROCKS, HDR) Ή
ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΩΝ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ (ENHANCED
GEOTHERMAL SYSTEMS, EGS) ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 269
4.4.1 Γενικά Σελ. 269
4.4.2 Διερεύνηση της δυνατότητας εφαρμογής της τεχνολογίας των
HDR στην περιοχή Nevşehir - Acigol (Κεντρική Ανατολία) Σελ. 270
4.5 ΤΟ ΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 271
4.6 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ
ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 272
4.7 ΤΑΣΕΙΣ ΧΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗΣ
ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ Σελ. 273

5. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Σελ. 275

vi
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Στην παρούσα μελέτη με τον γενικό τίτλο «Γεωθερμία στην Τουρκία»
καταβάλλεται μια σοβαρή και αξιόλογη προσπάθεια για την καταγραφή των γεωθερμικών
πόρων και του γεωθερμικού δυναμικού στην Τουρκία.
Η Τουρκία, λόγω της γεωτεκτονικής της θέσης, είναι ιδιαίτερα ευνοημένη γεωθερ-
μικά. Υπάρχει σημαντικός αριθμός γεωθερμικών πεδίων χαμηλής, μέσης και υψηλής ενθαλ-
πίας σε όλη την χώρα. Στην παρούσα μελέτη, μετά από μια σύντομη αναφορά για τη
γενικότερη ενεργειακή κατάσταση της Τουρκίας, γίνεται μια συνοπτική ανασκόπηση των
γεωλογικών και τεκτονικών συνθηκών της περιοχής, οι οποίες συνδέονται με τα πολυάριθμα
γεωθερμικά πεδία της χώρας.
Στη συνέχεια γίνεται τόσο συνολική αναφορά του γεωθερμικού δυναμικού της χώ-
ρας όσο και λεπτομερέστερη, επιμέρους παρουσίαση των γεωθερμικών πεδίων, που
εντοπίζονται σε όλη την Επικράτεια της Τουρκίας (Δυτική, Κεντρική και Ανατολική Τουρ-
κία). Παρουσιάζονται οι περιοχές όπου εντοπίζονται τα γεωθερμικά πεδία και οι γεωλογικές
και τεκτονικές συνθήκες που προκάλεσαν τη δημιουργία τους. Αναφέρονται στοιχεία για τις
υπάρχουσες γεωτρήσεις (ερευνητικές και παραγωγικές) και τα αποτελέσματα που αυτές
έδωσαν. Δίνονται τα διαθέσιμα μέχρι σήμερα δεδομένα για τα φυσικοχημικά χαρακτηρι-
στικά των γεωθερμικών ρευστών των πεδίων (θερμοκρασία, αγωγιμότητα, χημική σύσταση
ρευστών, τύπος ρευστών, πιθανά προβλήματα επικαθίσεων αλάτων και διαβρώσεων κλπ).
Παρέχονται χρήσιμες πληροφορίες για τον τρόπο λειτουργίας των κυριότερων γεωθερμικών
συστημάτων και τα χαρακτηριστικά των εντοπισθέντων γεωθερμικών ταμιευτήρων.
Σημαντικό τμήμα καταλαμβάνουν οι εφαρμογές της γεωθερμικής ενέργειας στην
Τουρκία, τόσο στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας όσο και σε άμεσες – θερμικές χρήσεις.
Παρέχονται πληροφορίες και την αξιοποίηση της γεωθερμίας σε διαφόρους τομείς, με τα
απαραίτητα στοιχεία για την εγκατεστημένη ισχύ των υφισταμένων δραστηριοτήτων.
Χρησιμοποιήθηκαν τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία, τα οποία συλλέχθηκαν μέσω
του διαδικτύου από διάφορες επιστημονικές και επίσημες πηγές, προκειμένου να διασφαλι-
σθεί η αξιοπιστία και εγκυρότητά τους. Πολλές φορές, όταν υπήρχαν τόσο παλαιότερα όσο
και νεότερα δεδομένα, καταβλήθηκε σημαντική προσπάθεια σύγκρισης και αξιολόγησης για
να διαπιστωθεί το πλέον πρόσφατο, το πιο σύγχρονο και κυρίως το πιο αξιόπιστο και
έγκυρο. Σε περιπτώσεις όπου οι απόψεις διίστανται και υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις
αναφορικά με την ισχύ των υπαρχουσών εφαρμογών παρατίθενται σε πίνακες όλες και οι
πιο επικαιροποιημένες προσεγγίσεις και αναφορές για σφαιρικότερη ενημέρωση.
Στις τελευταίες σελίδες της παρούσας μελέτης γίνεται ιδιαίτερη μνεία στο νομικό και
θεσμικό πλαίσιο που διέπει την έρευνα και αξιοποίηση της γεωθερμίας στην Τουρκία, δίνο-
νται κάποια οικονομικά στοιχεία ενώ παρουσιάζονται και οι τάσεις που υπάρχουν στην
γειτονική χώρα προς την κατεύθυνση της χρήσης και αξιοποίησής της. Θα πρέπει να
σημειωθεί ότι υπάρχουν πληροφορίες και δεδομένα που φτάνουν μέχρι και το Μάιο του
2009!
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην παράθεση σημαντικού
αριθμού χαρτών, σχημάτων και εικόνων, με μοναδικό σκοπό να καθίστανται όσο το δυνατόν
πιο προσιτά και οικεία τα όσα αναφέρονται για τη γεωθερμική κατάσταση στην Τουρκία.
Στην συντριπτική πλειοψηφία των σχημάτων, και για την καλύτερη κατανόησή τους, έγινε
παρέμβαση με τη μετάφραση στα ελληνικά τόσο των επεξηγηματικών υπομνημάτων όσο
και των παρατιθέμενων σ’ αυτά στοιχείων.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 1


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Δορυφορική εικόνα της Τουρκίας .
(Πηγή: http://www.mapsorama.com/tag/photo-satellite/page/3/)

2
1. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ – ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Σχ.1. Χάρτης της Τουρκίας [1].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 3


Σχ. 2. Χάρτης της Τουρκίας [2].

Σχ. 3. Χάρτης της Τουρκίας με τις διάφορες Διοικητικές Επαρχίες της [3].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 4


Η Τουρκία (Σχ.1, 2, 3), με έκταση 779.452 km2 [4] και πληθυσμό 70.586.256 κατοί-
κους [5], είναι φτωχή σε ορυκτά καύσιμα αλλά αρκετά πλούσια σε Α.Π.Ε., όπως η γεωθερ-
μική, η ηλιακή, η υδραυλική και η αιολική ενέργεια, καθώς και σε βιομάζα [4]. Η
γεωθερμική ενέργεια χρησιμοποιείται τόσο σε άμεσες χρήσεις όσο και στην παραγωγή
ηλεκτρικής ενέργειας [4].
Στην Τουρκία ο ενεργειακός τομέας ανήκει στο Κράτος. Το Υπουργείο Ενέργειας
και Φυσικών Πόρων είναι ο κύριος κορμός του τομέα της Τουρκικής ενέργειας και είναι
επιφορτισμένο με την έκθεση και εφαρμογή της ενεργειακής πολιτικής, των σχεδίων και
προγραμμάτων σε συντονισμό με τα ανεξάρτητα σχετικά Ινστιτούτα και άλλους δημόσιους
και ιδιωτικούς φορείς. Τα τελευταία χρόνια, ο ιδιωτικός τομέας ενθαρρύνεται στο να επεν-
δύσει σε ενεργειακές επιχειρηματικές δραστηριότητες, αναπτύσσοντας την απελευθέρωση
και ιδιωτικοποίηση στην αγορά ενέργειας. Προκειμένου να συσταθεί και να εδραιωθεί μια
ανταγωνιστική αγορά ενέργειας, θεσπίστηκε από το Τουρκικό Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του
2001 ο Νόμος Αγοράς της Ηλεκτρικής Ενέργειας, ο οποίος ήταν σε συμμόρφωση με την
Οδηγία της ΕΕ για την Εσωτερική Αγορά Ηλεκτρικής Ενέργειας. Σκοπός του Νόμου αυτού
ήταν να εξασφαλίσει την ανάπτυξη μιας οικονομικά ορθής, συνετής και διαφανούς αγοράς
ηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργεί σε ένα ανταγωνιστικό, διαφανές περιβάλλον κάτω από
τις διατάξεις του αστικού δικαίου καθώς και να εξασφαλίσει την αυτόνομη διευθέτηση και
επίβλεψη της αγοράς. Ο Νόμος αυτός αποσκοπεί, επίσης, στην εφαρμογή κινήτρων για
παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από εγχώριες και ανανεώσιμες πηγές. Προς την
κατεύθυνση αυτή, το έτος 2001 ιδρύθηκε και η Ρυθμιστική Αρχή Ενεργειακής Αγοράς [6].
Οι απαιτήσεις της χώρας σε ηλεκτρική ενέργεια έχουν αυξηθεί ραγδαία. Το 1990
ήταν 56,8 TWh και έφθασε τις 132,6 TWh το 2002. Η εγκατεστημένη ισχύς ήταν 16,3 GW
το 1990 και 31,8 GW το 2002. Αναφορικά με τη συμμετοχή των ενεργειακών πόρων στην
πρωτογενή παραγωγή ενέργειας το 2002, το κάρβουνο καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα
με 47,4%, ενώ η συμμετοχή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου ήταν 11,8%. Τα
υδροηλεκτρικά και η γεωθερμική ενέργεια θεωρείται ότι συμμετέχουν κατά 12,2% και οι
υπόλοιπες Α.Π.Ε με χαμηλότερο ποσοστό (4,3%). Η συμμετοχή των μη εμπορικών
καυσίμων ήταν 24,3%.
Στον Πίνακα 1 παρουσιάζεται η πρωτογενής παραγωγή ενέργειας σε διάφορους
τομείς για τα έτη 1990, 1995, 1999, 2000, 2001 και 2002. Τα τελευταία χρόνια
διαπιστώνεται μια μικρή αύξηση στην παραγωγή ενέργειας και μια ακόμη μεγαλύτερη
απαίτηση για κατανάλωση, με αποτέλεσμα την αύξηση της εισαγωγής ενέργειας κατά μέσο
ετήσιο ρυθμό 5,5% και σχεδόν διπλασιάστηκε με την αύξηση από τα 28,5 Mtoe στα 53,9
Mtoe μεταξύ των ετών 1990 και 2002. Η Τουρκία έκανε εξαγωγή ηλεκτρικής ενέργειας
μεταξύ των ετών 1990-1996, κατόπιν άρχισε να εισάγει ηλεκτρική ενέργεια εξαιτίας του
μεγαλύτερου ρυθμού των απαιτήσεων σε σχέση με το ρυθμό ανάπτυξης της ισχύος
εφοδιασμού [6].
Στον Πίνακα 2 παρουσιάζεται η ανάπτυξη της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην
Τουρκία κατά ενεργειακούς πόρους μεταξύ των ετών 1990 και 2002. Η γεωθερμική ενέργεια
χρησιμοποιείται ευρέως σε τηλεθέρμανση (συνοικιακή θέρμανση), θέρμανση θερμοκηπίων
και πολλές άλλες άμεσες χρήσεις. Η συνολική ισχύς που χρησιμοποιείται για θέρμανση είναι
γύρω στα 665 MWth. Η γεωθερμική μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Denizli-
Kizildere έχει εγκατεστημένη ισχύ 17,5 MWe. Τo 2002 η συμβολή της γεωθερμικής
ενέργειας στη συνολική πρωτογενή ενέργεια ήταν περίπου 820 Mtoe, περιλαμβάνοντας 105
GWh παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας [6]. Περισσότερα όμως για τις χρήσεις και
εφαρμογές της γεωθερμικής ενέργειας στην Τουρκία θα αναφερθούν σε ιδιαίτερη ενότητα
στη συνέχεια.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 5


Πίνακας 1. Πρωτογενής παραγωγή ενέργειας [6]

Πίνακας 2. Παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ των ετών 1990 και 2002 κατά
ενεργειακούς πόρους (σε GWh) στην Τουρκία [6]

* Περιλαμβάνονται υγρό θείο, πλάκες θείου, εγκαταστάσεις αποβλήτων κλπ

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 6


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 4. Τοπογραφικός χάρτης της Τουρκίας [7].

7
2. ΓΕΩΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ -
ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Η Τουρκία, ο τοπογραφικός χάρτης της οποίας παρουσιάζεται στο Σχ. 4, τοποθετεί-


ται στο Μεσογειακό τμήμα της τεκτονικής ζώνης Άλπεων – Ιμαλαΐων και αυτή η νέα σχε-
τικά ζώνη παρουσιάζει γεωθερμικό ενδιαφέρον [8, 9]. Στο Σχ. 5 απεικονίζεται τεκτονικός
χάρτης της Τουρκίας και των γύρω περιοχών με τις κύριες γεωτεκτονικές ενότητες, ενώ στο
Σχ. 6 παρουσιάζεται ο χάρτης της ενεργού τεκτονικής της Ανατολικής Μεσογείου [10]. Στον
χάρτη του Σχ. 6 διαπιστώνεται η έντονη ενεργός τεκτονική της περιοχής με τις σχετικές κι-
νήσεις των επιμέρους λιθοσφαιρικών πλακών, τις μεγάλες ρηξιγενείς ζώνες της περιοχής και
τις γεωτεκτονικές δομές (τάφρους και ράχες) που δημιουργούνται κυρίως στο θαλάσσιο
χώρο της Μεσογείου. Η Πλάκα της Ανατολίας, λόγω της σύγκρουσης της Αραβικής Πλά-
κας, μετακινείται προς τα Δ και ΝΔ, κατά μήκος μεγάλων ρηγμάτων οριζόντιας μετατόπι-
σης, όπως είναι η Ρηξιγενής Ζώνη της Βόρειας Ανατολίας (που αποτελεί σήμερα το όριο της
πλάκας με αυτήν της Ευρασίας κοντά στη Μαύρη Θάλασσα) και η Ρηξιγενής Ζώνη της
Ανατολικής Ανατολίας (που αποτελεί τμήμα του ορίου με την Πλάκα της Βόρειας Αραβίας
στα ΝΑ). Από όλα αυτά είναι φανερό ότι η Τουρκία αποτελεί μια από τις πιο σεισμικά ενερ-
γές περιοχές της γης με αξιόλογη ηφαιστειακή δραστηριότητα. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι
με τον όρο Ανατολία (Anatolia) ή Μικρά Ασία εννοείται η χερσόνησος η οποία οριοθετείται
από τη Μαύρη Θάλασσα προς βορρά, από τη Μεσόγειο προς τα νότια, από το Αιγαίο
Πέλαγος προς τα δυτικά και από τον όγκο της Ασιατικής ηπειρωτικής χώρας προς τα ανατο-
λικά [11].
Όπως φαίνεται και από τον χάρτη του Σχ. 4, πάνω από το 80% της επιφάνειας της
Τουρκίας παρουσιάζει τραχύ ανάγλυφο, κατακερματισμένο και ορεινό. Σχεδόν το 85% του
εδάφους βρίσκεται σε υψόμετρο >450 m, ενώ το μέσο υψόμετρο της χώρας είναι 1.128 m.
Το χαμηλό ανάγλυφο περιορίζεται στην Πεδιάδα Ergene στην Ανατολική Θράκη και σε
μερικές στενές παράκτιες ζώνες κατά μήκος των ακτών της Μαύρης Θάλασσας και των
ακτών της Μεσογείου. Η κεντρική μάζα αποτελείται από τεκτονικά ανυψωμένα τεμάχη και
βυθίσματα, που καλύπτονται από πρόσφατες αποθέσεις και δίνει την εικόνα ενός πλατώ με
τραχύ έδαφος [12]. Υπάρχουν 7 χερσαίες και 4 κύριες θαλάσσιες λεκάνες στην Τουρκία. Οι
χερσαίες κύριες λεκάνες είναι: η λεκάνη της ΝΑ Τουρκίας (Ανατολίας), η λεκάνη της
(Ανατολικής) Θράκης, η λεκάνη των Αδάνων (Adana basin), η λεκάνη Tuz Gölü (Salt
Lake), η λεκάνη της Ανατολικής Ανατολίας (που περιλαμβάνει μερικές υπολεκάνες) καθώς
και η χερσαία λεκάνη της Μαύρης Θάλασσας (Zonguldak και Sinop) [7].
Στην Τουρκία εμφανίζονται πετρώματα ακόμη και Προκάμβριας ηλικίας (>540 εκατ.
έτη) [13]. Κατά τη διάρκεια του Μεσοζωικού (πριν από 250-65 εκατομ. χρόνια) ένα μεγάλος
ωκεανός, η Τηθύς, του οποίου ο πυθμένας αποτελούνταν από ωκεάνιο φλοιό, υπήρχε μεταξύ
των τότε υπερ-ηπείρων Γκοντβάνα (βόρεια) και Λαυρασίας (νότια). Αυτή η μεγάλη ωκεάνια
πλάκα καταστράφηκε στις ζώνες καταβύθισης. Στις τάφρους καταβύθισης τα ιζηματογενή
πετρώματα που αποτέθηκαν μέσα στον Ωκεανό της Τηθύος κάμφθηκαν, πτυχώθηκαν,
κατακερματίσθηκαν από ρήγματα και αναμίχθηκαν τεκτονικά με τεράστια τμήματα
κρυσταλλικών πετρωμάτων του υποβάθρου του ωκεάνιου φλοιού. Αυτά τα πετρώματα σχη-
ματίζουν ένα πολύ σύνθετο μίγμα που περιλαμβάνει κυρίως σερπεντινίτες, βασάλτες, δολε-
ρίτες, κρυσταλλικούς χαλαζίες [14]. Το Ευρασιατικό περιθώριο σήμερα διατηρείται στις
Ποντίδες (τα Όρη του Πόντου κατά μήκος των ακτών της Μαύρης Θάλασσας) [15].
Ηφαιστειακά τόξα και οπισθότοξες λεκάνες σχηματίσθηκαν και τοποθετήθηκαν στην Ευρα-
σία ως οφιόλιθοι καθώς προσέκρουσαν με μικρότερες πλάκες [16]. Συνεπώς, η Τουρκία συ-
νίσταται από διαφορετικές μικροπλάκες. Κατά τη διάρκεια του Καινοζωικού, η πτύχωση, η
ρηγμάτωση και η ανύψωση συνοδεύονται από ηφαιστειακή δραστηριότητα και διείσδυση

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 8


πυριγενών πετρωμάτων και σχετίζονται με την ηπειρωτική σύγκρουση μεταξύ της Αραβικής
και της Ευρασιατικής πλάκας [17].

Σχ. 5. Τεκτονικός χάρτης της Τουρκίας και των γύρω περιοχών [10].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 9


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 6. Χάρτης ενεργού τεκτονικής της Ανατολικής Μεσογείου [10].

10
3. ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ

3.1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΣΤΗΝ


ΤΟΥΡΚΙΑ
Η γεωτεκτονική θέση της Τουρκίας είναι ιδιαίτερα ευνοϊκή για την ύπαρξη σημαντι-
κού γεωθερμικού δυναμικού. Τα γεωθερμικά πεδία σχετίζονται με τα συστήματα λεκανών
της Δυτικής Ανατολίας, την εκτεταμένη ηφαιστειότητα και τεκτονική της Κεντρικής και
Ανατολικής Ανατολίας και τη δεξιόστροφη οριζόντιας μετατόπισης Ρηξιγενή Ζώνη της Βό-
ρειας Ανατολίας. Αυτές οι ζώνες ελέγχουν την κατανομή των θερμών και μεταλλικών νερών
στην Τουρκία [9].
Οι εκτεταμένες υδροθερμικές εμφανίσεις, εξαιτίας της τεκτονικής δραστηριότητας
και κυρίως της νεοτεκτονικής καθώς και κάποιας νεότερης ηφαιστειακής δραστηριότητας,
δείχνουν την ύπαρξη σημαντικών γεωθερμικών πόρων στην Τουρκία. Σχεδόν 1.500 πηγές
θερμών και μεταλλικών νερών και πάνω από 170 γεωθερμικά πεδία με θερμοκρασίες
ρευστών που φτάνουν μέχρι 242oC έχουν εντοπισθεί στην Τουρκία [4, 9].
Οι γεωθερμικοί πόροι στην Τουρκία είναι κυρίως μέσης και χαμηλής ενθαλπίας.
Αυτοί εντοπίζονται κυρίως στις κύριες τεκτονικές λεκάνες (grabens) στη Δυτική Ανατολία,
κατά μήκος της Ρηξιγενούς Ζώνης της Βόρειας Ανατολίας και στις ηφαιστειακές περιοχές
της Κεντρικής και Ανατολικής Ανατολίας [18, 19]. Ως αποτέλεσμα των γεωλογικών,
γεωφυσικών και γεωχημικών ερευνών καθώς και της ανόρυξης γεωτρήσεων, που
πραγματοποιήθηκαν από τη Γενική Διεύθυνση Έρευνας Ορυκτών (General Directorate of
Mineral Research and Exploration – MTA) της Τουρκίας, ήταν η πολύ σημαντική αύξηση
των θερμοκρασιών και των παροχών των γεωθερμικών πόρων στα γεωθερμικά πεδία της
χώρας [18, 19]. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι υψηλής θερμοκρασίας (ενθαλπίας)
γεωθερμικοί πόροι, που είναι ικανοί να στηρίξουν προγράμματα (projects) παραγωγής
ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και άμεσων χρήσεων της γεωθερμίας, ανακαλύφθηκαν αρχικά
στις λεκάνες της Δυτικής Ανατολίας [4].
Στον χάρτη του Σχ. 7 παρουσιάζεται η κατανομή των θερμών πηγών στην Τουρκία
μαζί με τις κύριες νεοτεκτονικές γραμμές [18, 19], ενώ από τον χάρτη του Σχ. 8 φαίνεται
πολύ πιο ξεκάθαρα η σχέση ανάμεσα σε γεωθερμικά πεδία και κύρια τεκτονικά στοιχεία,
όπως οι ζώνες σύγκλισης και απόκλισης, τα μεγάλα ρήγματα οριζόντιας μετατόπισης, μεγά-
λες ενεργές ρηξιγενείς ζώνες κλπ [20]. Στον χάρτη του Σχ. 9 παρουσιάζονται οι θέσεις των
γεωθερμικών πεδίων της Τουρκίας κατά περιοχές και Διοικητικές Επαρχίες [21]. Στον χάρτη
του Σχ. 10 παρουσιάζεται η κατανομή των θερμοκρασιών που έχουν καταγραφεί στα
γεωθερμικά πεδία της Τουρκίας [22], ενώ στον Πίνακα 3 παρουσιάζεται η κατανομή των
θερμοκρασιών των γ/θ ρευστών, όπως αυτές έχουν καταγραφεί στις κεφαλές των
υφιστάμενων γεωτρήσεων σε διάφορες περιοχές της Τουρκίας (Δυτική Τουρκία, Κεντρική
Ανατολία, Ανατολική Τουρκία). Στον χάρτη του Σχ. 11 απεικονίζεται η κατανομή των
γεωθερμικών πεδίων μέσης και υψηλής ενθαλπίας (θερμοκρασίας) στην Τουρκία. Όπως
φαίνεται στα Σχ. 10 και 11 και στον Πίνακα 3 τα γεωθερμικά πεδία μέσης και υψηλής
ενθαλπίας (ή θερμοκρασίας) εντοπίζονται στη Δυτική Τουρκία [23].
Γεωθερμικά πεδία, στα οποία η θερμοκρασία των ρευστών του ταμιευτήρα είναι
o
>140 C είναι τα ακόλουθα: (α) Πεδίο Denizli-Kizildere (242°C), (β) Πεδίο Aydin -
Germencik - Omerbeyli (232°C), (γ) Πεδίο Manisa - Salihli-Göbekli (182°C), (δ) Πεδίο
Çanakkale- Tuzla (174°C), (ε) Πεδίο Aydin-Salavatli (171°C), (στ) Πεδίο Kütahya-Simav
(162°C), (ζ) Πεδίο Manisa- Salihli-Caferbey Field (150°C), (η) Πεδίο Izmir-Seferihisar
Field (153°C), (θ) Πεδίο Izmir-Balçova (142°C) και (ι) Πεδίο Aydın-Yılmazköy (142°C)
[18].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 11


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 7. Κύριες νεοτεκτονικές γραμμές και κατανομή των θερμών πηγών στην Τουρκία [18, 19].

12
ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 8. Σχέση γεωθερμικών πεδίων και κύριων τεκτονικών στοιχείων της Τουρκίας:
1-Ζώνες απόκλισης, 2-Ζώνες βύθισης, 3-Αποκλίνουσες ηπειρωτικές ζώνες, 4-Ζώνες ρηγμάτων μετασχηματισμού,
5-Ζώνες άλλων ενεργών περιφερειακών ρηγμάτων, 6-Θέσεις των γεωθερμικών πεδίων [20].

13
ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 9. Τα γεωθερμικά πεδία στην Τουρκία κατά περιοχές και Διοικητικές Επαρχίες [21].

14
Τα γεωθερμικά πεδία στην Τουρκία κατά περιοχές και Διοικητικές Επαρχίες [21]
(επεξηγηματικός - συμπληρωματικός πίνακας του Σχ. 9)

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 15


Σχ. 10. Κατανομή των θερμοκρασιών που έχουν καταγραφεί σε γεωθερμικά πεδία
της Τουρκίας [22].

Πίνακας 3. Ποσοστιαία κατανομή των θερμοκρασιών των γ/θ ρευστών από γεωτρήσεις
σε διάφορες περιοχές της Τουρκίας [18]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 16


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 11. Κατανομή των μέσης και υψηλής ενθαλπίας γεωθερμικών πεδίων στην Τουρκία [23].

17
Η υψηλή θερμική ροή και η πολύ έντονη γεωθερμική δραστηριότητα χαρακτηρίζουν
τη Δυτική Τουρκία. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της γεωθερμικής δραστηριότητας δεν
σχετίζεται άμεσα με μαγματισμό. Αντίθετα, τα ρήγματα εμφανίζονται να ελέγχουν κατά
κύριο λόγο τα γεωθερμικά συστήματα στη Δυτική Τουρκία και να συνδέονται με αυτά. Στον
χάρτη του Σχ. 12 φαίνεται πώς η τεκτονική επηρεάζει τη δημιουργία και παρουσία των γ/θ
πεδίων στην Τουρκία. Παρουσιάζονται οι περιοχές των σημαντικότερων γ/θ πεδίων και
θερμών πηγών, οι κύριες τεκτονικές γραμμές και περιοχές πρόσφατης ηφαιστειότητας [24].

Σχ. 12. Τεκτονική, πρόσφατη ηφαιστειότητα και γεωθερμικές περιοχές της Τουρκίας [24].

3.2 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΣΤΗ


ΔΥΤΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ (ΔΥΤΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑ)

3.2.1 Γενικά
Η Δυτική Ανατολία (Δυτική Τουρκία) χαρακτηρίζεται από την παρουσία πολυάριθ-
μων ρηγμάτων, πρόσφατων τεκτονικών βυθισμάτων (grabens), λεκανών και εκδηλώσεων
εφελκυστικής ηφαιστειότητας, που όλα αυτά οδηγούν προς ένα σημαντικό γεωθερμικό
δυναμικό στην περιοχή. Η Δυτική Ανατολία χαρακτηρίζεται από μία σειρά τεκτονικών
βυθισμάτων (grabens) και αποτελεί τμήμα της εφελκυστικής περιοχής του Αιγαίου. Το
Ρήγμα της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault - NAF) και το Ρήγμα της
Ανατολικής Ανατολίας (East Anatolian Fault – EAF) είναι οριζόντιας μετατόπισης
ρήγματα, με δεξιόστροφη και αριστερόστροφη κίνηση αντίστοιχα (βλ. Σχ. 12), τα οποία
δημιουργούνται ως αποτέλεσμα της μετατόπισης της Αραβικής Πλάκας προς τα βόρεια (βλ.
Σχ. 6). Τα ρήγματα αυτά δεν είναι απλές συνεχείς ρηγματώσεις αλλά στενές ζώνες που
αποτελούνται από μικρά ρήγματα κλιμακωτής (en echelon) διάταξης. Ο εφελκυσμός στη
Δυτική Ανατολία θεωρείται ότι σχετίζεται άμεσα με την προς βορά κίνηση της Αραβικής

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 18


πλάκας, η οποία σπρώχνει την Ανατολία προς τα δυτικά μέσω των ρηγμάτων NAF και EAF.
Τα τεκτονικά βυθίσματα (grabens) της Δυτικής Ανατολίας έχουν σχηματισθεί εξαιτίας της
νεοτεκτονικής δραστηριότητας από το Μειόκαινο μέχρι σήμερα, Διακρίνονται τα βυθίσματα
Büyük Menderes, Kücük Menderes, Gediz, Bakırçay, Edremit και Simav, γενικής
διεύθυνσης Α-Δ, τα οποία σχηματίσθηκαν ως αποτέλεσμα τεκτονικών ανυψώσεων και
καταβυθίσεων με την επικράτηση εφελκυστικών τάσεων διεύθυνσης Β-Ν. Τα τεκτονικά
βυθίσματα είναι γενικά ασύμμετρα με κάποια συμμετρία κατά θέσεις. Το πάχος των
Νεογενών και Τεταρτογενών αποθέσεων των βυθισμάτων φθάνει τα 2,5 km. Τα
σημαντικότερα γεωθερμικά πεδία της Δυτικής Ανατολίας εντοπίζονται κατά μήκος
κύριων ρηγμάτων και τεκτονικών βυθισμάτων. Στον χάρτη του Σχ. 13 παρουσιάζονται οι
θέσεις των κύριων γεωθερμικών πεδίων της Δυτικής Ανατολίας με τις θέσεις των
τεκτονικών βυθισμάτων (grabens) [25]. Στο Σχ. 14 απεικονίζεται τρισδιάστατα η κατανομή
των τεκτονικών βυθισμάτων (grabens) στο κεντρικό τμήμα της Δυτικής Ανατολίας
(Τουρκίας). Στο Σχ.15 παρουσιάζονται τα συστήματα των τεκτονικών βυθισμάτων (grabens)
και των ανυψώσεων (horsts) στη Δυτική Ανατολία, στο οποίο διακρίνονται τα βυθίσματα
Büyük Menderes και Gediz, ιδιαίτερου γεωθερμικού ενδιαφέροντος.
Ηφαιστειακή δραστηριότητα και προϊόντα αυτής από το Νεογενές μέχρι το Τεταρ-
τογενές έχουν καλύψει αρκετές περιοχές της Τουρκίας, παρουσιάζοντας μία έκταση και εξά-
πλωση ως συνεχής ζώνη από δυτικά προς ανατολικά. Στις περιοχές της Δυτικής Ανατολίας
και του Αιγαίου, η ηφαιστειότητα είναι ενεργή από το Ηώκαινο με κυμαινόμενη ένταση και
κατανομή στον χώρο και τον χρόνο. Οι ηφαιστίτες είναι ασβεσταλκαλικής και αλκαλικής
σύστασης. Οι ηφαιστίτες Μειοκαίνου – Πλειοκαίνου είναι οι πιο ογκώδεις της ευρύτερης
περιοχής. Δόμοι, ροές λάβας και συσσωματώματα με μικρότερου μεγέθους τόφφους και
ιγκνιμβρίτες καλύπτουν εκτεταμένες εκτάσεις στη Δυτική Ανατολία καθώς και νησιά του
Βόρειου και Κεντρικού Αιγαίου. Αυτά τα ηφαιστειακά πετρώματα είναι κυρίως ασβεσταλ-
καλικής σύστασης, αν και ογκομετρικά λιγότερα σωσσονιτικά - αλκαλικά ηφαιστειακά (αλ-
ληλο)επικαλύπτονται με τα ασβεσταλκαλικά στο χώρο και τον χρόνο. Τα Πλειοκαινικά –
Τεταρτογενή ηφαιστειακά εμφανίζονται στο Νότιο Αιγαίο σχηματίζοντας το τυπικό ηφαι-
στειακό τόξο. Στη Δυτική Ανατολία, Τεταρτογενή ηφαιστειακά πετρώματα παρατηρούνται
στην περιοχή Kula και αντιπροσωπεύονται από ροές λάβας, κώνους και κρατήρες (Σχ. 13).
Οι ηφαιστίτες αυτοί είναι πυριτικοί, υποκορεσμένοι αλκαλικοί βασάλτες με ολιβίνη με τυ-
πικά ενδοπλακικά χαρακτηριστικά (δηλ. χαρακτηριστικά του εσωτερικού των τεκτονικών
λιθοσφαιρικών πλακών). Στον χάρτη του Σχ. 16 παρουσιάζονται οι ηφαιστίτες του Τριτογε-
νούς - Τεταρτογενούς στην περιοχή της Δυτικής Ανατολίας και του Αιγαίου [25].
Στη Δυτική Ανατολία εντοπίζονται πολλά και σημαντικά γεωθερμικά πεδία με
εμπορικά εκμεταλλεύσιμο μέγεθος. Μερικά από αυτά παρουσιάζονται στον χάρτη του Σχ.
13. Αναφέρονται κάποια από αυτά με τις αντίστοιχες θερμοκρασίες των ρευστών:
Germencik-Aydin (232°C), Yılmazköy-Aydin (142ºC), Salavatlı-Aydin (171ºC), Kizildere-
Denizli (242°C), Tekkehamam-Denizli (116ºC), Bursa (82ºC), Gönen-Balikesir (93ºC),
Tuzla-Çanakkale (174ºC), Dikili-Bergama-Izmir (130ºC), Sindirgi-Balikesir (102ºC),
Simav-Kütahya (162ºC), Emet-Kütahya (44ºC), Gediz-Kütahya (86ºC), Ömer-Gecek-Afyon
(105ºC), Seferihisar-Izmir (158ºC), Balçova-Izmir (142 ºC) και Salihli-Manisa (150ºC) [25].
Τα γεωθερμικά πεδία υψηλής θερμοκρασίας (ενθαλπίας) της Δυτικής Ανατολίας
βρίσκονται κατά μήκος των ακόλουθων τεκτονικών λεκανών: Büyük Menderes, Gediz
και Edremit. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από άποψη δυναμικού παρουσιάζει η λεκάνη (τεκτονικό
βύθισμα) Büyük Menderes, αφού κατά μήκος αυτού του βυθίσματος εντοπίζονται τα γ/θ πε-
δία με τις υψηλότερες θερμοκρασίες στον ταμιευτήρα: Denizli-Kizildere (242oC),
Tekkehamam (168oC), Aydin-Germencik (231oC), Salavatli (172oC), Yilmazkoy (140oC),
Seferihisar (137oC) και Izmir-Balçova (140oC). Οι θέσεις των πεδίων αυτών στην προανα-
φερθείσα λεκάνη - βύθισμα παρουσιάζονται στον χάρτη του Σχ. 13. Το γ/θ πεδίο Canakkale-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 19


Σχ. 13. Κύρια γεωθερμικά πεδία της Δυτικής Ανατολίας σε σχέση με την τεκτονική και
τα βυθίσματα της περιοχής [25].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 20


Σχ. 14. Κατανομή των τεκτονικών βυθισμάτων (grabens) στο κεντρικό τμήμα της
Δυτικής Τουρκίας πάνω σε χάρτη με τριδιάστατο ανάγλυφο. Διακρίνονται τα
βυθίσματα: KMG: Küçük Menderes Graben, DG: Dinar Graben, AG: Akçay
Graben, BG: Bakirçay Graben, MAG: Manisa-Akhisar Graben, Bg: Bigadiç Graben,
BIG: Bozöyük- İnegöl Graben, BB: Balıkesir Basin [26].
.

Σχ. 15. Συστήματα τεκτονικών βυθισμάτων και ανυψώσεων στη Δυτική Ανατολία [27].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 21


Σχ. 16. Τριτογενείς και Τεταρτογενείς ηφαιστίτες στη Δυτική Ανατολία και την περιοχή
του Αιγαίου [25].

Tuzla (174oC) εντοπίζεται στη λεκάνη Edremit, ενώ τα γ/θ πεδία Kutahya-Simav(162oC),
Manisa-Caferbeyli (150oC) και Manisa-Gobekli (182oC) βρίσκονται κατά μήκος της λεκά-
νης Gediz [23].
Στον Πίνακα 4 παρουσιάζονται οι μετρημένες θερμοκρασίες, σημερινές παροχές και
το δυναμικό των προαναφερθέντων γ/θ πεδίων υψηλής και μέσης ενθαλπίας. Για καθένα
από αυτά τα γ/θ πεδία αναγράφεται ο αριθμός των γεωτρήσεων με το συνολικό βάθος τους
καθώς και το θερμικό δυναμικό του πεδίου (σε MWth). Οι γ/θ ταμιευτήρες υψηλής
ενθαλπίας που περιέχουν νερό ή ατμό μπορούν να παράσχουν ατμό άμεσα σε ατμο-
στροβίλους για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Τελευταία αναπτύχθηκε η τεχνολογία του
«δυαδικού κύκλου» παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται
όλο και περισσότερο ο λεγόμενος «συνδυασμένος κύκλος» (combined cycle), που αποτελεί
συνδυασμό του συμβατικού κύκλου εκτόνωσης και του δυαδικού κύκλου [23].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 22


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 17. Θέση των γεωθερμικών πεδίων υψηλής και μέσης θερμοκρασίας (ενθαλπίας) κατά μήκος του τεκτονικού βυθίσματος
Büyük Menderes [23, 28] .

23
Στον Πίνακα 5 παρουσιάζεται η ηλεκτρική ισχύς από τα προαναφερθέντα γ/θ πεδία
υψηλής και μέσης ενθαλπίας της Δυτικής Ανατολίας (Μικράς Ασίας) με την εφαρμογή του
δυαδικού κύκλου [23].

Πίνακας 4. Οι μετρημένες θερμοκρασίες, οι τρέχουσες παροχές και το συνολικό


θερμικό δυναμικό των γ/θ πεδίων μέσης και υψηλής ενθαλπίας (θερμοκρασίας)
της Δυτικής Τουρκίας (Ανατολίας) [23]

Πίνακας 5. Η ηλεκτρική ισχύς που μπορεί να παραχθεί από μονάδες δυαδικού


κύκλου στα γ/θ πεδία μέσης και υψηλής ενθαλπίας της Δυτικής Τουρκίας
(Ανατολίας) [23]

* υγρά απόβλητα από μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας απλής εκτόνωσης

Συνεπώς τα πιο σημαντικά γεωθερμικά πεδία της Τουρκίας για παραγωγή


ηλεκτρικής ενέργειας είναι [23]:

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 24


(α) Γεωθερμικό πεδίο Denizli - Kizildere. Είναι το πρώτο γεωθερμικό πεδίο
κατάλληλο για ηλεκτροπαραγωγή, το οποίο βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του τεκτονικού
βυθίσματος (λεκάνης) Menderes στη δυτική Ανατολία (βλ. Σχ. 11, 13, 15, 17). Το βάθος και
η θερμοκρασία του ταμιευτήρα κυμαίνονται μεταξύ 450-1.100 m και 196-242oC αντίστοιχα.
Το ποσοστό του ατμού είναι 10-18%. Η πρώτη γεωθερμική μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής
ενέργειας των 20,4 MWe της Τουρκίας εγκαταστάθηκε σ’ αυτό το πεδίο το 1984 [23].
(β) Γεωθερμικό πεδίο Aydin - Germencik. Βρίσκεται στο δυτικό τμήμα του
βυθίσματος Menderes και σε απόσταση 110 km από το γ/θ πεδίο Kizildere (βλ. Σχ. 11, 13,
17). Το βάθος και η θερμοκρασία των ταμιευτήρων κυμαίνονται μεταξύ 285-1.500 m και
200-231οC αντίστοιχα σ’ αυτό το πεδίο. Το ποσοστό του ατμού είναι 13-20%. Αυτό το πεδίο
έχει σημαντικό δυναμικό για ηλεκτροπαραγωγή [23].
(γ) Γεωθερμικό πεδίο Canakkale - Tuzla. Βρίσκεται 80 km ΝΔ του Canakkale, 5 km
προς την ενδοχώρα στη ΒΔ Ανατολία (βλ. Σχ. 11, 13). Η πρώτη γεώτρηση ανορύχθηκε σε
βάθος 814 m το 1982. 130 τόνοι / ώρα ατμού και θερμού νερού με θερμοκρασία 174oC
αποσπώνται από έναν ηφαιστειακό ταμιευτήρα σε βάθος 333-553 m. Η περιοχή Canakkale -
Tuzla είναι επίσης κατάλληλη για ολοκληρωμένες χρήσεις της γεωθερμικής ενέργειας [23].
(δ) Γεωθερμικό πεδίο Izmir - Seferihisar. Εντοπίζεται σε απόσταση 40 km ΝΔ της
Σμύρνης (Izmir), κοντά στο Αιγαίο (Σχ. 11, 13, 17). Η θερμοκρασία του ταμιευτήρα είναι
153oC. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι υπάρχουσες γεωτρήσεις μπορούν να παράγουν
συνολικά 8,17 x 106 kcal/h θερμική ενέργεια. Αυτή η ενέργεια είναι αρκετή για τη θέρμανση
117.000 m2 θερμοκηπίων και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας 0,5 MWe με μονάδα
δυαδικού κύκλου [23].
(ε) Γεωθερμικό πεδίο Aydin - Salavatli. Και αυτό το πεδίο βρίσκεται στο βύθισμα
(λεκάνη) Menderes, και πιο συγκεκριμένα μεταξύ των πεδίων Kizildere και Germencik (Σχ.
17). Η θερμοκρασία του ταμιευτήρα μεταβάλλεται μεταξύ 162-172oC. Το πεδίο αυτό είναι
κατάλληλο για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας με δυαδικό κύκλο [23].
(στ) Γεωθερμικό πεδίο Aydin - Yilmazköy. Βρίσκεται κοντά στην Επαρχία Aydin, στη
λεκάνη Menderes (βλ. 11, 13, 17). Με διάτρηση σε βάθος 1.500 m, εντοπίσθηκαν στον
ταμιευτήρα θερμοκρασίες της τάξης των 140oC σ’ αυτό το πεδίο [23].
(ζ) Γεωθερμικό πεδίο Kutahya - Simav. Το πεδίο βρίσκεται βόρεια της πόλης Simav,
στο εσωτερικό της Ανατολίας (βλ. Σχ. 11, 13). Η θερμοκρασία του ταμιευτήρα σ’ αυτό το
πεδίο φθάνει τους 162oC. Συνεπώς, το πεδίο αυτό είναι κατάλληλο για παραγωγή [23].
(η) Γεωθερμικό πεδίο Izmir - Balçova. Βρίσκεται κοντά στη Σμύρνη (Izmir) (βλ. Σχ.
11, 13). Το πεδίο ανακαλύφθηκε το 1963 αλλά η πρώτη γεώτρηση γέμισε πλήρως από
έντονες αποθέσεις του νερού. Η θερμοκρασία του ταμιευτήρα φθάνει στους 140oC σ’ αυτό
το πεδίο, και κατά συνέπεια και αυτό το πεδίο είναι κατάλληλο για ηλεκτροπαραγωγή με
δυαδικό κύκλο [23].
(ι) Γεωθερμικά πεδία Manisa - Gobekli και Manisa - Salihli. Και τα δυο αυτά πεδία
βρίσκονται στο τεκτονικό βύθισμα Gediz (βλ. Σχ. 11, 13), ανατολικά της Σμύρνης (Izmir),
προς το εσωτερικό της Ανατολίας (Μικράς Ασίας). Το γεωθερμικό πεδίο Salihli βρίσκεται
περίπου 100 km από τη Σμύρνη και το πεδίο Gobekli σε απόσταση 130 km από τη Σμύρνη.
Οι θερμοκρασίες ταμιευτήρα που προσδιορίσθηκαν ήταν 182oC στο Gobekli και 150oC στο
Salihli, με βάση γεωτρήσεις βάθους μέχρι 1.500 m και στα δύο αυτά πεδία. Συνεπώς, και τα
δύο αυτά πεδία είναι κατάλληλα για ηλεκτροπαραγωγή [23]. Πρόσφατα, στο τεκτονικό
βύθισμα Gediz [25] εντοπίσθηκε το γεωθερμικό πεδίο Kavaklidere, με θερμοκρασία
215oC [4]. Είναι, λοιπόν, προφανές ότι τo βύθισμα Gediz αποτελεί μία από τις πιο
σημαντικές γεωθερμικά περιοχές της Τουρκίας. Τα πετρώματα της Μάζας Menderes,
αποτελούμενα από γνεύσιους, σχιστόλιθους, μάρμαρα και γρανοδιορίτες, συνιστούν τους
υδροφορείς των γεωθερμικών συστημάτων. Τα Νεογενή χερσαία ιζήματα αποτελούν το
κάλυμμα των συστημάτων. Οι γεωθερμικές περιοχές του βυθίσματος Gediz διαιρούνται σε 7

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 25


κύριες ομάδες, ενώ τα θερμομεταλλικά νερά των περιοχών αυτών έχουν θερμοκρασίες
εξόδου 25-95oC και τιμές ηλεκτρικής αγωγιμότητας 874-6.020 μS/cm. Μεταξύ των ιόντων
κυριαρχούν το Na+ (188-2027 ppm) και τα HCO3- (544-2.950 ppm). Η περιοχή Kavaklidere
- Sazdere παρουσιάζει την υψηλότερη συγκέντρωση βορίου (Β) μεταξύ όλων των γ/θ
υδροφορέων της Τουρκίας. Οι κυριότερες γεωχημικές διεργασίες των θερμομεταλλικών
νερών είναι η ανθρακική και πυριτική διάλυση και η ανάμιξη [29].
Στον Πίνακα 6 παρουσιάζονται συνοπτικά οι τιμές του εκτιμώμενου δυναμικού
ηλεκτρικής ισχύος, όπως αυτό υπολογίζεται, για τα γεωθερμικά πεδία της Τουρκίας με
θερμοκρασίες ρευστών >140oC. Το δυναμικό ηλεκτρικής ισχύος των πεδίων με
θερμοκρασίες που υπερβαίνουν τους 140oC εκτιμάται ότι είναι 385,4 MWt ενώ η διαθέσιμη
θερμική ενέργεια για θερμοκρασίες πάνω από 130, 40 και 20oC είναι 473,1, 1.261,4 και
1.436,5 MWt αντίστοιχα. Θεωρώντας ότι το 10% της θερμικής ενέργειας βάσει της
θερμοκρασίας αναφοράς των 20oC μπορεί να μετατραπεί σε παραγωγή ηλεκτρικής
ενέργειας, η αντίστοιχη ηλεκτρική ισχύς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας εκτιμάται σε
περίπου 144 MWe [4].

Πίνακας 6. Δυναμικό ηλεκτρικής ισχύος των γ/θ πεδίων της Τουρκίας με θερμοκρασίες
ρευστών T > 140oC [4]

Το γεωθερμικό πεδίο Kizildere ανακαλύφθηκε το 1968 και ήδη λειτουργεί σ’ αυτό


μια μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας ισχύος 20,4 MWe από το 1984 [30]. Τα πεδία
Tuzla και Simav μπορούν να θεωρηθούν ως μερικώς αξιοποιημένα γ/θ πεδία και χρησιμο-
ποιούνται σε άμεσες (θερμικές) χρήσεις. Για τον υπολογισμό της ισχύος στα τρία αυτά πεδία
(Kizildere, Tuzla, Simav) χρησιμοποιούνται οι μέσες τιμές θερμοκρασίας των γεωτρήσεων
και η μέσες ετήσιες τιμές των δεδομένων των παροχών τους. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η
μέγιστη μετρημένη θερμοκρασία στο γ/θ πεδίο Kizildere είναι Tmax=242οC, ενώ η μέση
θερμοκρασία των παραγόμενων ρευστών είναι Tave=217οC. Το ίδιο ισχύει και για άλλα γ/θ
πεδία. Πιο συγκεκριμένα, στο πεδίο Salavatli-Sultanhisar η μέγιστη μετρημένη θερμοκρα-
σία είναι Tmax=171οC ενώ η μέση θερμοκρασία των παραγόμενων ρευστών είναι
Tave=157,5οC, στο πεδίο Germencik-Omerbeyli η μέγιστη μετρημένη θερμοκρασία είναι
Tmax=232οC ενώ η μέση θερμοκρασία των παραγόμενων ρευστών είναι Tave=220οC, στο
πεδίο Tuzla η μέγιστη μετρημένη θερμοκρασία είναι Tmax = 174οC ενώ η μέση θερμοκρασία
των παραγόμενων ρευστών είναι Tave=160οC, στο πεδίο Simav η μέγιστη μετρημένη θερμο-
κρασία είναι Tmax=162οC ενώ η μέση θερμοκρασία των παραγόμενων ρευστών είναι
Tave=145οC και στο πεδίο Seferihisar η μέγιστη μετρημένη θερμοκρασία είναι Tmax=153οC
ενώ η μέση θερμοκρασία των παραγόμενων ρευστών είναι Tave=144οC. Τα πεδία

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 26


Kavaklidere και Caferbeyli είναι τα πιο πρόσφατα εντοπισμένα με περιορισμένο αριθμό
στοιχείων. Δεδομένα θερμοκρασιών και παροχών για αυτά τα δύο πεδία και για το πεδίο
Yilmazköy - Immamkoy αντιστοιχούν σε μετρήσεις που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια του
σταδίου ολοκλήρωσης των γεωτρήσεων. Το πεδίο Seferihisar είναι γνωστό από χρόνια, χω-
ρίς όμως να έχει αξιοποιηθεί ακόμη κατάλληλα. Γεωτρήσεις στο γ/θ πεδίο Germencik έδω-
σαν μια ελάχιστη θερμοκρασία των 203oC. Οι θερμοκρασίες των γ/θ πεδίων Yilmazkoy-
Imamkoy (142oC), Kavaklidere (215oC) και Caferbeyl (155oC) αντιστοιχούν σε θερμοκρα-
σίες στον πυθμένα των ανορυχθέντων γεωτρήσεων σ’ αυτά τα πεδία, που δεν έχουν αξιοποι-
ηθεί. Οι παροχές στο πεδίο Germencik αντιστοιχούν στο άθροισμα των μετρήσεων των πα-
ροχών των μεμονωμένων γεωτρήσεων που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια των σταδίων ολο-
κλήρωσης αυτών ή ελήφθησαν από κάποιες δοκιμές παραγωγής, ενώ η θερμοκρασία αντι-
στοιχεί στη μέση τιμή της θερμοκρασίας στις κεφαλές των γεωτρήσεων [4].
Το Σχ. 18 δείχνει τη σχέση μεταξύ της θερμοκρασίας και της ισχύος. Διαπιστώνεται
ότι το γεωθερμικό δυναμικό των 9 γεωθερμικών πεδίων υψηλής ενθαλπίας του Πίνακα 6
αποτελούν το 39% του συνολικού γεωθερμικού δυναμικού της Τουρκίας όσον αφορά τους
αναγνωρισθέντες γ/θ πόρους. Το γ/θ πεδίο Germencik έχει το μεγαλύτερο δυναμικό, που
αντιστοιχεί περίπου στο 60% του συνολικού δυναμικού ηλεκτρικής ισχύος.

Σχ. 18. Διάγραμμα συσχέτισης θερμοκρασίας - ισχύος για τα γ/θ πεδία της Τουρκίας [4].

Στον Πίνακα 7 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων της υγρής


φάσης από τα προαναφερθέντα επιλεγμένα γεωθερμικά πεδία που είναι κατάλληλα για
ηλεκτροπαραγωγή με δυαδικό κύκλο. Το νερό στα περισσότερα πεδία είναι ένα διάλυμα,
που περιέχει κυρίως Na+, K+, Li+, HCO3-, SO42-, CI-, B και SiO2. Διακρίνονται 4 κύριοι
τύποι νερών στα πεδία. Οι συγκεντρώσεις SiO2 και ο λόγος Na/K εξαρτώνται από τη
θερμοκρασία των γεωθερμικών ταμιευτήρων [23].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 27


Τα πιο συνήθη μη συμπυκνώσιμα αέρια που εκλύονται μαζί με τον γεωθερμικό ατμό
των προαναφερθέντων πεδίων μέσης και υψηλής ενθαλπίας είναι CO2, H2S, CH4, N2 και H2.
Το ποσοστό του CO2 μεταξύ αυτών των αερίων φτάνει σχεδόν το 99%, χωρίς αυτό να
δημιουργεί κάποια περιβαλλοντικά προβλήματα [23].

Πίνακας 7. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων των νερών (υγρής φάσης) από γ/θ πεδία
μέσης και υψηλής ενθαλπίας στην Τουρκία [23]

Κατά τη διάρκεια την ανοδικής ροής των ρευστών μέσα στις γεωτρήσεις, ελαττώνε-
ται η πίεση των ρευστών και το CO2 διαχωρίζεται από την υγρή φάση και το pH αυξάνει.
Συνεπώς, εμφανίζονται αποθέσεις CaCO3 στο εσωτερικό των γεωτρήσεων και στον
επιφανειακό εξοπλισμό και τους διαχωριστές. Λαμβάνοντας υπ’ όψη τις χημικές αναλύσεις
για γ/θ πεδία που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας
με το δυαδικό κύκλο, λαμβάνονται τα αποτελέσματα για τις τάσεις απόθεσης και διάβρωσης
των νερών σύμφωνα με τον δείκτη κορεσμού Langelier [23] του Πίνακα 8. Όπως φαίνεται,
όλα τα ρευστά των προαναφερθέντων πεδίων παρουσιάζουν τάση σχηματισμού επικαθίσεων
αλάτων. Αυτό σημαίνει ότι έχουν τη δυνατότητα να σχηματίσουν αποθέσεις CaCO3 κατά τη
διάρκεια της ροής προς τα πάνω σε γεωτρήσεις, στους διαχωριστές φάσεων και στους εναλ-
λάκτες πλακών των μονάδων δυαδικού κύκλου. Υπάρχουν διάφορες μέθοδοι, που χρησιμο-
ποιούνται για τον έλεγχο των αποθέσεων σε γεωθερμικές εφαρμογές. Τα πιο συνήθη μέτρα
αντιμετώπισης των καθαλατώσεων είναι ο σωστός σχεδιασμός της μονάδας αξιοποίησης και
η επιλογή των συνθηκών λειτουργίας, όπως η ρύθμιση του pH, η χρήση χημικών προσθέτων
- αναστολέων και η απομάκρυνση με μηχανικά και χημικά μέσα. Οι αποθέσεις που σχηματί-
ζονται στις γεωτρήσεις στο γ/θ πεδίο Kizildere απομακρύνονται με μηχανικό τρόπο, ενώ στα
άλλα πεδία που αξιοποιούνται χρησιμοποιούνται χημικά πρόσθετα (αναστολείς) [23].
Στον Πίνακα 9 παρουσιάζονται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων από
γ/θ πεδία υψηλής και χαμηλής θερμοκρασίας (ενθαλπίας) της Δυτικής Ανατολίας [25]. Τα
γεωθερμικά νερά της Δυτικής Ανατολίας έχουν γενικά Na-HCO3 και Ca-HCO3 σύσταση,

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 28


εκτός από τα νερά των πεδίων Seferihisar-Izmir και Tuzla-Çanakkale, όπου το κυρίαρχο
ανιόν είναι το Cl- και όχι τα HCO3- (βλ. Πίνακες 8 και 9), γεγονός το οποίο πιθανότατα μπο-
ρεί να αποδοθεί στη θέση των πεδίων αυτών κοντά στην ακτή και το οποίο αντικατοπτρίζει
ανάμιξη με θαλασσινό νερό [25, 31]. Οι υψηλές συγκεντρώσεις ιόντων Cl- είναι επίσης χα-
ρακτηριστικό των νερών από τα γ/θ πεδία Ömer-Gecek-Afyon και Germencik-Aydin. Αυξη-
μένη παρουσία SO42- παρατηρείται στα γ/θ πεδία Tekkehamam (Πίν. 9) και Simav (Πίν. 8).

Πίνακας 8. Τιμές των δεικτών κορεσμού Langelier για τα νερά των μέσης και υψηλής
ενθαλπίας πεδίων της Τουρκίας, που προσφέρονται για ηλεκτροπαραγωγή με
δυαδικό κύκλο [23]

Πίνακας 9. Χημική σύσταση γεωθερμικών νερών από επιλεγμένα γ/θ πεδία υψηλής και
χαμηλής θερμοκρασίας της Δυτικής Ανατολίας [25, 31, 32, 33, 34, 35].

Οι ισοτοπικές αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν σε γεωθερμικά ρευστά των πεδίων


της Δυτικής Ανατολίας περιελάμβαναν αναλύσεις και προσδιορισμούς των 18O/16O,
υδρογόνου (D/H) και He (3He/4He) και έδωσαν τα ακόλουθα αποτελέσματα [25]:

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 29


(α) Aν και οι περισσότερες γεωθερμικές περιοχές επανατροφοδοτούνται κυρίως από
μετεωρικά νερά, οι γ/θ περιοχές κοντά στην ακτή (π.χ. Seferihisar) επανατροφοδοτούνται
τόσο από μετεωρικό όσο και από θαλασσινό νερό σε διαφορετικές αναλογίες.
(β) Η συνδυασμένη χημική σύσταση, τα ισότοπα Β και Sr και οι βασικές γεωλογικές
συνθήκες των γ/θ συστημάτων από τη Μάζα Menderes στη Δυτική Ανατολία έχουν
διερευνηθεί για να εκτιμηθεί η προέλευση των διαλυμένων συστατικών και των μηχανισμών
αλληλεπίδρασης νερού - πετρώματος. Διακρίνονται 4 τύποι θερμών νερών: (i) Na-Cl τύπος,
θαλάσσιας προέλευσης, (ii) Na-HCO3 τύπος με υψηλή περιεκτικότητα CO2, που σχετίζεται
με μεταμορφωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes, (iii) Na-SO4 τύπος, που επίσης
σχετίζεται με μεταμορφωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes με προσθήκη H2S και (δ)
Ca-Mg–HCO3-SO4 τύπος που προκύπτει από αλληλεπιδράσεις με ανθρακικά πετρώματα σε
ρηχό βάθος. Όλα τα θερμά νερά είναι εμπλουτισμένα σε Bόριο (B). Η ισοτοπική σύσταση
του Β μπορεί να υποδείξει είτε απόπλυση του Β από τα πετρώματα είτε ροή απαέρωσης
B(OH)3 από βαθιές πηγές. Οι μεγάλες διακυμάνσεις στις συγκεντρώσεις Β σε διαφορετικούς
τύπους πετρωμάτων καθώς επίσης και στα θερμά νερά από διαφορετικά συστήματα
υποδεικνύουν το μηχανισμό αλληλεπίδρασης νερού - πετρώματος.
(γ) Οι γεωθερμικοί ταμιευτήρες δομούνται κυρίως από καρστικά μάρμαρα. Μεγάλες
εκτάσεις τραβερτίνη συναντώνται συχνά κοντά σε πηγές. Οι επικαθίσεις αλάτων είναι ένα
από τα προβλήματα στις γεωτρήσεις και τους αγωγούς μεταφοράς. Όμως, τα προβλήματα
των επικαθίσεων επιλύονται με τη χρήση υπόγειων εναλλακτών (στο εσωτερικό των
γεωτρήσεων) και προσθήκη χημικών αναστολέων.
(δ) Η ισοτοπική σύσταση του He των ρευστών της Δυτικής Ανατολίας φανερώνει
ανάμιξη μεταξύ συστατικών του He μανδύα και φλοιού, με το τελευταίο να κυμαίνεται
μέχρι και στο 35% της συνολικής περιεκτικότητας He σε ένα δείγμα. Αν και η κατανομή του
He από τον μανδύα δεν εμφανίζει μια απλή συσχέτιση με την κατανομή της ηφαιστειότητας
ή της τεκτονικής δομής, οι τιμές σε περιοχές κοντά σε πρόσφατη ηφαιστειότητα
(Πλειοκαίνου - Τεταρτογενούς) είναι μεταξύ των υψηλότερων που αναφέρονται (π.χ. στο
πεδίο Tekkehamam κοντά στα Πλειοκαινικά ηφαιστειακά του Denizli, στα πεδία Salihli και
Kula κοντά στα Τεταρτογενή ηφαιστειακά της περιοχής Kula). Αυτό υποδηλώνει απαέρωση
του μανδυακού He από τους ηφαιστίτες ή από τα τήγματα που τοποθετούνται σε βαθύτερα
τμήματα του φλοιού (χωρίς επιφανειακή ηφαιστειακή αντιστοιχία). Τα συστήματα
ρηγμάτων του σύγχρονου εφελκυστικού καθεστώτος πιστεύεται ότι εξυπηρετούν ως δίοδοι
για τα υπόγεια νερά ώστε να αναζητήσουν αυτό το He του μανδύα.

3.2.2 Γεωθερμική κατάσταση και γεωθερμικά πεδία στο τεκτονικό βύθισμα


Büyük Menderes της Δυτικής Τουρκίας

Το τεκτονικό βύθισμα Büyük Menderes βρίσκεται στη Δυτική Τουρκία (Μικρά


Ασία) και αποτελεί μια κύρια τεκτονική δομή (βλ. Σχ. 12, 13, 15, 17). Εκτείνεται σε μήκος
150 km σε διεύθυνση Α-Δ. Θεωρείται ως μία πολύ σημαντική γεωθερμική περιοχή, αφού
υψηλές τιμές θερμικής ροής συναντώνται σε όλο το μήκος του βυθίσματος, μέσα στο οποίο
εντοπίζονται πολλά γνωστά γεωθερμικά πεδία, θερμές πηγές και άλλα γεωθερμικά χαρα-
κτηριστικά [36]. Από γεωτεκτονικής πλευράς, η περιοχή ανήκει στη Μάζα Menderes
(Menderes Massif), η οποία είναι μία από τις μεγαλύτερες μεταμορφωμένες μάζες στην
Τουρκία (βλ. Σχ. 19). Η Μάζα Menderes μπορεί να περιγραφεί ως μια τεκτονική δομή, που
μοιάζει με δόμο και έχει τεμαχισθεί από σημαντικό αριθμό ρηγμάτων [32], καλύπτει έκταση
μεγαλύτερη των 40.000 km2 με το επιμήκη άξονά της να έχει διεύθυνση ΒΑ-ΝΔ, και σχημα-
τίζει μια από τις σημαντικότερες γεωλογικές ενότητες της Τουρκικής Αλπικής ορογενετικής
ζώνης στη Δυτική Τουρκία. Η μάζα αυτή βρίσκεται κάτω από την επίδραση εφελκυστικών

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 30


τεκτονικών τάσεων διεύθυνσης Β-Ν από τις αρχές Μειοκαίνου [37, 41] ή ακόμη και από το
Τέλος Μειοκαίνου, σύμφωνα με τα μοντέλα κάποιων ερευνητών [37].

Σχ. 19. Κύριες γεωλογικές ενότητες και ωκεάνια υπολείμματα (οφιόλιθοι, σχιστόλιθοι)
της ευρύτερης περιοχής Δυτικής Ανατολίας - Αιγαίου [25].

Διαιρείται σε βόρειες, κεντρικές και νότιες επιμέρους μάζες κατά μήκος των
σεισμικά ενεργών τεκτονικών βυθισμάτων Gediz και Büyük Menderes, διεύθυνσης Α-Δ. Τα
βυθίσματα είναι αποτέλεσμα εφελκυστικών τάσεων διεύθυνσης Β-Ν, που - σύμφωνα με
αρκετούς ερευνητές - ξεκίνησαν από τις Αρχές Πλειοκαίνου (~ 5 Ma) [37]. Η Μάζα αυτή
περιλαμβάνει έναν πυρήνα γνευσιακών πετρωμάτων (παραγνεύσιοι και ορθογνεύσιοι), που
περιβάλλεται από μια σειρά σχιστολίθων και δολομιτικών μαρμάρων. Συνεπώς, η Μάζα
Menderes διαιρείται σε δύο κύριες ενότητες: τον πυρήνα και τη σειρά των πετρωμάτων που
καλύπτουν τον πυρήνα. Η σειρά του πυρήνα είναι ηλικίας Προκάμβριου - Κάμβριου και
συνίσταται από υψηλής μεταμόρφωσης σχιστόλιθους, γνεύσιους, μεταγρανίτες, μιγματίτες

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 31


και μεταγάββρους, ενώ η σειρά των πετρωμάτων που καλύπτουν τον πυρήνα είναι ηλικίας
Ορδοβίσιου - Παλαιοκαίνου και αποτελούνται από μαρμαρυγιακούς σχιστόλιθους, φυλλίτες,
μεταχαλαζίτες, μεταγάββρους, μετα-λευκογρανίτες, μετα-ανθρακικά και μάρμαρα [32, 36,
37, 38]. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι μεταξύ των πετρωμάτων που συνιστούν το λεγόμενο
αυτό «κάλυμμα» του πυρήνα της Μάζας υπάρχουν τόσο παρεμβολές μαρμάρων μέσα σε
Παλαιοζωικούς σχιστόλιθους όσο και ακολουθία μαρμάρων Μεσοζωικής - Καινοζωικής
ηλικίας [37]. Σ’ αυτά τα πετρώματα έχει διεισδύσει ένας αριθμός γρανιτών [36]. Το μάγμα
ανήλθε κάτω από τη μάζα Menderes και κάτω από τις λεκάνες, όπου ο φλοιός είναι πιο
λεπτός [30]. Μερικές ηφαιστειακές εκχύσεις ενδιάμεσης και βασικής σύστασης και θερμές
πηγές στα κεντρικά τμήματα της Μάζας Menderes σχετίζονται άμεσα με το σύστημα των
τεκτονικών βυθισμάτων. Πρώιμα απολιθωμένα γεωθερμικά συστήματα αναπτύχθηκαν κατά
μήκος τεκτονικών ζωνών κατά τη διάρκεια της περιόδου σχηματισμού του «δόμου» (dome).
Η ανάπτυξη και εξέλιξη αυτών των συστημάτων συνδέονται με τη νεοτεκτονική
δραστηριότητα [37]. Εξαιτίας της τεκτονικής εξέλιξης της περιοχής, δημιουργήθηκε έντονη
ηφαιστειότητα από το Μέσο Μειόκαινο μέχρι σήμερα. Τα παλαιότερα ηφαιστειακά
πετρώματα στη ρηξιγενή ζώνη αναγνωρίζονται ότι είναι ηλικίας 15,0 ± 02 Ma στο Karaburç
και 16,7 ± 0,5 Ma στο Yenişehir και άρα είναι του Μέσου Μειοκαίνου. Η νεότερη
ηφαιστειότητα σ’ ολόκληρη τη Μάζα Menderes χαρακτηρίζεται από τα ηφαιστειακά
πετρώματα Denizli και Söke στη ρηξιγενή ζώνη του Büyük Menderes και τα ηφαιστειακά
πετρώματα στην περιοχή Kula με ηλικία που κυμαίνεται από 7,5 εκατομμύρια έτη (Ma)
μέχρι 10.000 έτη. Τα ηφαιστειακά πετρώματα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως πηγή
θερμότητας για τη θέρμανση των θερμών νερών στη ρηξιγενή ζώνη του Büyük Menderes
[38]. Πάνω στα μεταμορφωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes αποτέθηκαν Νεογενή και
Τεταρτογενή ιζήματα σημαντικού πάχους [27, 39]. Οι Νεογενείς και Τεταρτογενείς
αποθέσεις υπέρκεινται του μεταμορφωμένου υποβάθρου με γωνιώδη ασυμφωνία [32] και
έχουν πληρώσει το τεκτονικό βύθισμα [37]. Οι ιζηματογενείς ενότητες αποτελούνται από
κροκαλοπαγή, λεπτόκοκκους και αδρόκοκκους ψαμμίτες, αργιλικούς σχηματισμούς, ιλύες,
χάλικες, λασπόλιθους, αργιλόλιθους, ιλυόλιθους, αργιλικούς ασβεστόλιθους και από τα
Τεταρτογενή ιζήματα των αποθέσεων αναβαθμίδων, αλλούβιων, πλευρικών κορημάτων,
αλλουβιακών ριπιδίων και τραβερτινών [27, 37, 39]. Η αργιλική σύσταση των ιζηματογενών
αποθέσεων συμβάλλει ώστε αυτές οι αποθέσεις να συνιστούν ένα κάλυμμα για τα ρευστά
του ταμιευτήρα [27, 39]. Τα εκτεταμένα Α-Δ κανονικά ρήγματα του βυθίσματος Büyük
Menderes «κόβουν» κατακλαστίτες, πάχους περίπου 100 m, που σχηματίσθηκαν στη βάση
των ρηγμάτων αποκόλλησης και των μη μεταμορφωμένων Νεογενών ιζημάτων, πάνω στο
μεταμορφωμένο υπόβαθρο [37]. Η Μάζα Menderes ανυψώθηκε κατά τη διάρκεια του Τέλος
Πλειοκαίνου και Τεταρτογενούς και τα τεκτονικά βυθίσματα διεύθυνσης Α-Δ (βλ. Σχ. 15)
σχηματίσθηκαν ως αποτέλεσμα εφελκυστικών τάσεων [30]. Τα πιο πρόσφατα ρήγματα είναι
Α-Δ και ΝΑ-ΒΔ. Τα νεότερα είναι τα συστήματα ρηγμάτων Α-Δ και οι μεγαλύτερες
μετατοπίσεις αυτών των ρηγμάτων συναντώνται κατά το Πλειο-Τεταρτογενές και
Τεταρτογενές [27]. Συνεπώς η νεοτεκτονική περίοδος της Μάζας Menderes χαρακτηρίζεται
από την παρουσία ορθογώνιων (κατακόρυφων) ρηγμάτων στη Δυτική Τουρκία και άρα με
τα κύρια Α-Δ τεκτονικά βυθίσματα. Από το Πλειόκαινο μέχρι τις Αρχές του Τεταρτογενούς
μία εκτεταμένη κανονική ρηγμάτωση, στην οποία οι εφελκυστικές τάσεις Β-Ν επηρέασαν
όλη τη δυτική Ανατολία, σχημάτισε το σύστημα των τεκτονικών βυθισμάτων της περιοχής.
Η εφελκυστική τεκτονική διεύθυνσης Β-Ν είχε ξεκινήσει κατά τη διάρκεια του Τέλους
Ολιγοκαίνου - Αρχές Μειοκαίνου [36], ενώ από στρωματογραφικές παρατηρήσεις στη
ρηξιγενή ζώνη της βόρειας πλευράς του βυθίσματος Büyük Menderes η έναρξη και ο
σχηματισμός του βυθίσματος τοποθετείται λίγο αργότερα (ίσως στα μέσα Μειοκαίνου) [40]
ή και αργότερα (αρχές Πλειοκαίνου) [37]. Στον χάρτη του Σχ. 20 παρουσιάζονται οι
γεωλογικοί σχηματισμοί της ευρύτερης περιοχής του βυθίσματος Büyük Menderes. Το τε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 32


Σχ. 20. Γεωλογικοί σχηματισμοί της ευρύτερης περιοχής του βυθίσματος Büyük
Menderes [36].

κτονικό βύθισμα Büyük Menderes έχει μήκος 200 km και πλάτος 5-40 km και συνεχίζει στο
Αιγαίο. Στην περιοχή, κατά θέσεις παρουσιάζεται λέπτυνση του φλοιού και μαγματική
διείσδυση μαζί με το σχηματισμό του βυθίσματος [32]. Γεωφυσικές μελέτες και η
γεωτρητική έρευνα κατέδειξαν την παρουσία κανονικών ρηγμάτων και την ανάπτυξη ενός
κλιμακωτού τεκτονικού βυθίσματος με θερμές πηγές και χαρακτηριστικά γεωθερμικά πεδία,
που συνδέονται άμεσα με το σύστημα του τεκτονικού βυθίσματος [36]. Υπάρχουν θέσεις
που ευνοούν την ανάπτυξη γεωθερμικών συστημάτων, ιδιαίτερα κατά μήκος ζωνών
μετατόπισης ή διασταύρωσης ρηγμάτων. Η ολίσθηση κατά μήκος της βόρειας πλευράς των
ρηγμάτων, όπου το τεκτονικό βύθισμα είναι ενεργό, είναι μεγαλύτερο από ότι στη νότια
πλευρά (κατά προσέγγιση συνολικά 3.000 m). Πολλές θερμές πηγές εντοπίζονται κατά
μήκος αυτών των τεκτονικών γραμμών. Εντούτοις, υπάρχει επίσης θερμική δραστηριότητα
κατά μήκος των ρηγμάτων του βυθίσματος στη νότια πλευρά κοντά στο Buharkent
(Cubukdag), όπου το βύθισμα είναι μερικώς συμμετρικό. Οι γεωθερμικές περιοχές στην
περιοχή του βυθίσματος Büyük Menderes εντοπίζονται ιδιαίτερα κατά μήκος των κύριων
ρηγμάτων του βυθίσματος, όπου οι ενότητες του υποβάθρου τοποθετούνται πλάι πλάι με τα
νέα ιζήματα και συνθετικά και αντιθετικά ρήγματα εμφανίζονται ταυτόχρονα με το κύριο
ρήγμα. Οι σκληρές και εύθραυστες λιθολογικές ενότητες έχουν αποκτήσει δευτερογενή
περατότητα εξαιτίας της ενεργού τεκτονικής του βυθίσματος στην περιοχή. Ο πρώτος -
ανώτερος γεωθερμικός ταμιευτήρας στο Denizli είναι ασβεστόλιθοι (Πλειοκαίνου) και
κροκαλοπαγή (Μειοκαίνου) στο Aydin. Από την άλλη πλευρά, ο δεύτερος ταμιευτήρας, που

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 33


αποτελείται από την ενότητα μαρμάρων - χαλαζιτών του υποβάθρου, μπορεί να
χρησιμοποιηθεί οικονομικά [32, 41]. Τα ρευστά, που ανέρχονται κατά μήκος των κύριων
ρηγμάτων των λεκανών στα γεωθερμικά πεδία, συγκεντρώνονται σε υδροπερατές ζώνες και
μεταναστεύουν στο μεσαίο τμήμα των λεκανών. Μερικά σημαντικά γ/θ πεδία έχουν
ανακαλυφθεί ως αποτέλεσμα της γεωθερμικής έρευνας που πραγματοποιήθηκε από τη Γε-
νική Διεύθυνση Έρευνας Ορυκτών (General Directorate of Mineral Research and
Exploration - MTA) της Τουρκίας κατά μήκος του βυθίσματος Büyük Menderes [32].
Γεωθερμικά πεδία του βυθίσματος αυτού είναι τα ακόλουθα: Kizildere-Denizli (242°C),
Germencik-Aydin (232°C), Yilmazköy-Aydin (142ºC), Salavatli-Sultanhisar-Aydin (171ºC),
Tekkehamam-Denizli (116 ºC), Pamukkale-Denizli (36-56ºC), Karahayit (59°C), Golemezli
(101οC), Yenice (70oC), Soke (26οC) κ.ά.[25, 32]. Στη φωτογραφία του Σχ. 21.
παρουσιάζονται οι λευκές ανθρακικές αποθέσεις (τραβερτίνες) στο Pamukalle, από τα θερμά

Σχ. 21. Pamukkale της Τουρκίας [42, 43, 44].

νερά των πηγών, θερμοκρασίας 35oC. Στον χάρτη του Σχ. 22 παρουσιάζεται χάρτης του τε-
κτονικού βυθίσματος Büyük Menderes με συνοπτικά και απλοποιημένα γεωλογικά χαρα-
κτηριστικά και τις θέσεις των κυριότερων γεωθερμικών πεδίων. Στο ίδιο σχήμα παρατίθε-
νται και κάποια χαρακτηριστικά των γεωθερμικών πεδίων Kizildere (Denizli), Germencik
(Aydin), Salavatli, Yilmazköy και Aydin, που θεωρούνται ως τα κυριότερα του βυθίσματος
[25]. Στον χάρτη του Σχ. 23 παρουσιάζεται η κατανομή των γεωθερμικών πεδίων στο βύθι-
σμα [38]. Τα σημαντικότερα γεωθερμικά πεδία είναι αυτά του Kizildere-Denizli και
Germencik-Aydin με μέγιστες μετρημένες θερμοκρασίες ρευστών 242°C και 232°C αντί-
στοιχα, οι θέσεις των οποίων στο βύθισμα Büyük Menderes παρουσιάζονται εμφανώς στον
χάρτη του Σχ. 24. Στη συνέχεια περιγράφονται οι συνθήκες και τα χαρακτηριστικά των ση-
μαντικότερων γεωθερμικών πεδίων του βυθίσματος αυτού.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 34


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 22. Το τεκτονικό βύθισμα Büyük Menderes με τα κύρια γεωθερμικά πεδία [25].

35
Σχ. 23. Κατανομή των γεωθερμικών πεδίων στο βύθισμα Büyük Menderes [38].

Σχ. 24. Τμήμα του βυθίσματος Büyük Menderes με τις θέσεις των σημαντικότερων
γεωθερμικών πεδίων: Kizildere-Denizli (ανατολικά) και Germencik-Aydin (δυτικά)
[24].

(α) Γεωθερμικό πεδίο Denizli - Kizildere


Το γεωθερμικό πεδίο Denizli - Kizildere εντοπίσθηκε το 1968. Τοποθετείται στις
επαρχίες Denizli και Aydin της Δυτικής Τουρκίας (Σχ. 3, 9, 25), σε απόσταση περίπου 40
km από την πόλη Denizli [32], στο ανατολικό άκρο του βυθίσματος Büyük Menderes και

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 36


στη βόρεια πλευρά του (Σχ. 22,
23, 24). Εκατέρωθεν του
βυθίσματος, τα ορεινά τμήματα
με κορυφές στα 1100-1400 m
έχουν μια διεύθυνση Α-Δ, που
είναι σε συμφωνία με τη γεωλο-
γική δομή. Ο ποταμός Büyük
Menderes (Μαίανδρος) ρέει στο
βύθισμα αυτό [27]. Το
γεωθερμικό πεδίο βρίσκεται
πάνω σε τρία (3) κύρια
ρηξιτεμάχη, τα δημιουργούνται
οποία από κλιμακωτά κανονικά
ρήγματα, που είναι σχεδόν
παράλληλα με την πλευρά της
Κοιλάδας Menderes (Σχ. 15). Η
περιοχή είναι πλούσια σε
γεωθερμικές εκδηλώσεις, οι
οποίες περιλαμβάνουν θερμές
πηγές με θερμοκρασίες 30-100oC Σχ. 25. Θέση του γεωθερμικού πεδίου Kizildere [30, 45].
[27, 30, 45]. Στον
χάρτη του Σχ. 26
παρουσιάζονται οι
κύριες τεκτονικές
γραμμές
(ρήγματα) και η
κατανομή των
θερμών πηγών
στην ευρύτερη
περιοχή Kizildere-
Denizli. Το θερμό
νερό φτάνει στην
επιφάνεια κατά
μήκος κύριων
ρηγμάτων διεύ-
θυνσης Α-Δ ή σε
διασταύρωση αυ-
τών των ρηγμά-
των με άλλα, δια-
Σχ. 26. Κύριες γραμμές ρηγμάτων και κατανομή θερμών πηγών
φορετικής διεύ-
στην περιοχή Denizli, Sarayköy - Buldan [27].
θυνσης ρήγματα
[27]. Το γεωλογικό υπόβαθρο της περιοχής δομείται από μεταμορφωμένα πετρώματα της
Μάζας Menderes, Παλαιοζωικής ηλικίας ή και παλαιότερα, όπως γνεύσιους (ορθογνεύσιους
και παραγνεύσιους), χαλαζίτες, σχιστόλιθους, μαρμαρυγιακούς σχιστόλιθους, μάρμαρα,
ασβεστιτικούς σχιστόλιθους και εναλλαγές μαρμάρων - σχιστολίθων - χαλαζιτών. Πάνω σ’
αυτά έχουν αποτεθεί Πλειοκαινικά και Τεταρτογενή ιζήματα αποτελούμενα από
κροκαλοπαγή, ψαμμίτες, λασπόλιθους και αργιλόλιθους σε εναλλαγές κατά τόπους με
στρώματα λιγνιτών, αργιλικούς ασβεστόλιθους καθώς και Τεταρτογενείς αποθέσεις
χερσαίων ιζημάτων, αλλούβιων, πλευρικών κορημάτων, αλλουβιακών ριπιδίων και
τραβερτινών [27]. Στο Σχ. 27 παρουσιάζεται ο γεωλογικός χάρτης του γεωθερμικού πεδίου

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 37


Kizildere, όπου εκτός των γεωλογικών σχηματισμών και τεκτονικών στοιχείων (ρηγμάτων)
σημειώνονται και οι θέσεις πηγών και κάποιων βαθιών γεωτρήσεων [27].

Σχ. 27. Γεωλογικός χάρτης του γεωθερμικού πεδίου Kizildere [27].

Το 1965 η Γενική Διεύθυνση Έρευνας Ορυκτών (General Directorate of Mineral


Research and Exploration - MTA) της Τουρκίας ξεκίνησε τη γεωλογική, γεωφυσική και γε-
ωχημική έρευνα στην περιοχή [46], με τη στήριξη Αναπτυξιακού Προγράμματος των Ηνω-
μένων Εθνών (United Nations Development Programme - UNDP), το οποίο περιελάμβανε
μεταξύ άλλων και βαρυτομετική διασκόπηση, η οποία κάλυψε μία έκταση 1.500 km2 [47].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 38


Στη συνέχεια, το 1967, ανορύχθηκαν 108 γεωτρήσεις μέτρησης της γεωθερμικής βαθμίδας
σε διάφορα βάθη με σκοπό να ληφθούν πιο αξιόπιστα στοιχεία για τις θερμικές ανωμαλίες
στο Kizildere. Επίσης, ανορύχθηκαν άλλες περίπου 30 γεωτρήσεις βαθμίδας στην περιοχή
του Takkehamam, που βρίσκεται ΔΝΔ του Kizildere (Σχ. 22, 23, 26) στη νότια πλευρά του
βυθίσματος Büyük Menderes, για τον ίδιο σκοπό [27, 46]. Συνολικά, ανορύχθηκαν περίπου
130 γεωτρήσεις γεωθερμικής βαθμίδας στην περιοχή Kizildere - Takkehamam, βάθους 80-
250 m, οι οποίες εντόπισαν θερμοκρασίες των 92oC στα 100 m στο Kizildere και 110oC στο
Takkehamam [27], ενώ πραγματοποιήθηκαν και 15 βαθιές δοκιμές και αναπτύξεις ανορυ-
χθέντων γεωτρήσεων [47]. Η πρώτη βαθιά γεωθερμική γεώτρηση, η KD-1, κατασκευάσθηκε
το 1968 σε βάθος 540 m και παρήγαγε μίγμα νερού και ατμού με θερμοκρασία 198oC στον
ταμιευτήρα [30, 45, 46, 47], υποδηλώνοντας την ύπαρξη ενός γεωθερμικού συστήματος με
κυριαρχία νερού [45, 46]. Η KD-1 ολοκληρώθηκε σε βάθος 449,1 m στις 15/2/1968 και σω-
ληνώθηκε με σωλήνες παραγωγής 9 5/8΄΄ μέχρι το βάθος των 312,45 m, ενώ το βάθος του
ανώτερου ταμιευτήρα είναι 436 m. Μετά από 4 μήνες παραγωγής, η παροχή ελαττώθηκε
από 200 t/h στους 5 t/h λόγω επικαθίσεων αλάτων. Έγινε εκβάθυνση της γεώτρησης στα 540
m τον Αύγουστο του 1971. Σε βάθος 535 m η καταγεγραμμένη θερμοκρασία ήταν 198oC και
η πίεση περίπου 790 psig [46]. Εκτός από την KD-1, άλλες 17 γεωτρήσεις κατα-
σκευάσθηκαν στο γ/θ πεδίο Kizildere την περίοδο 1968-1975. Τα βάθη αυτών των γεωτρή-
σεων κυμαίνονταν μεταξύ 370 και 1241 m [46]. Οι θέσεις των γεωτρήσεων απεικονίζονται
στον γεωλογικό χάρτη του Σχ. 27. Η γεώτρηση KD-1/A είχε ένα αρχικό βάθος 451,50 m και
αργότερα εκβαθύνθηκε στα 573,10 m τον Ιανουάριο του 1971. Τοποθετήθηκε σωλήνωση
παραγωγής 9 5/8΄΄μέχρι το βάθος των 404,74 m και το βάθος του ανώτερου ταμιευτήρα
ήταν 431 m. Η αρχική μέγιστη παροχή
ήταν 140 t/h και ελαττώθηκε στους 59 t/h
μετά από 4 μήνες παραγωγής λόγω
επικαθίσεων αλάτων. Λόγω ελάττωσης
της παραγωγής, πραγματοποιήθηκε
μηχανικός καθαρισμός με αποτέλεσμα
την αύξηση της παραγωγής και πάλι
στους 140 t/h. Η μετρημένη θερμοκρασία
και πίεση σε βάθος 400 m είναι 194,9oC
και 600 psig αντίστοιχα. Η γεώτρηση KD-
7 ολοκληρώθηκε το 1970 σε βάθος 645 m
με μέγιστη μετρημένη θερμοκρασία
205oC [46]. Στο Σχ. 28 παρουσιάζεται η
λιθοστρωματογραφική στήλη μιας από τις
γεωτρήσεις αυτές, της KD-15, βάθους
506,2 m [27]. Από την ανόρυξη των
γεωτρήσεων αυτών προέκυψε η παρουσία
δύο παραγωγικών γεωθερμικών
ταμιευτήρων μέσα στα βάθη που
ερευνήθηκαν: Ένας βαθύτερος ταμι-
ευτήρας, εντοπίζεται μέσα στο μεταμορ-
φωμένο υπόβαθρο, σε εναλλαγές μαρμά-
ρων, χαλαζιτών και σχιστολίθων του
Σχηματισμού Iğdecik της Μάζας
Menderes, Παλαιοζωικής ηλικίας, και πα-
ρουσιάζει σχετικά υψηλή δευτερογενή
περατότητα και διαπερατότητα με θερμο-
Σχ. 28. Γεωθερμική γεώτρηση KD-15 στο κρασίες ρευστών 200-212oC [27, 30, 45,
Kizildere [27].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 39


46, 47, 48, 49, 50]. Το μέσο βάθος αυτού του ταμιευτήρα είναι 600-800 m [48], με
αποκλίσεις όμως από τις τιμές αυτές. Η θερμοκρασία των 212oC καταγράφηκε στον
πυθμένα της γεώτρησης KD-16. Οι γεωτρήσεις KD-6, KD-7, KD-9, KD-13, KD-15, KD-16
και KD-111 έφτασαν σ’ αυτόν τον ταμιευτήρα, το πάχος του οποίου εκτιμάται ότι
κυμαίνεται στα 100-300 m [27]. Ένας ρηχότερος και λιγότερος παραγωγικός ταμιευτήρας
εντοπίζεται μέσα στον ασβεστολιθικό σχηματισμό Sazak, Πλειοκαινικής ηλικίας [27, 30, 45,
46, 47, 50] σε ένα μέσο βάθος 300 m περίπου [48] με κυμαινόμενο πάχος 100-250 m [27].
Στον ταμιευτήρα αυτόν, όπου κυριαρχεί το νερό [46], η θερμοκρασία είναι 148-198oC [25,
38], με τη μέγιστη θερμοκρασία των 198oC να έχει καταγραφεί στη γεώτρηση KD-1 [27]. Η
παραγωγή στις γεωτρήσεις KD-1, KD-1A, KD-2, KD-3, KD-4, KD-12 και KD-8 ήταν από
αυτόν τον ταμιευτήρα των Πλειοκαινικών ασβεστολίθων [27]. Μετρήσεις της στάθμης του
νερού και της πίεσης στις γεωτρήσεις παρατήρησης - πιεζόμετρα έδειξαν ότι αυτοί οι δύο
ταμιευτήρες συνδέονται υδραυλικά. Υπάρχουν 4 γεωτρήσεις παρατήρησης, που λειτουργούν
ως πιεζόμετρα στο πεδίο Kizildere και πιο συγκεκριμένα οι KD-1A, KD-7, KD-8 και KD-9
(η KD-7 χρησιμοποιείται ως πιεζόμετρο από το 1991, λόγω της μικρής διαμέτρου της
σωλήνωσης παραγωγής). Μετά την ολοκλήρωση των δοκιμών στις γεωτρήσεις βρέθηκε ότι
οι γεωτρήσεις KD-6, KD-7, KD-13, KD-14, KD-15 και KD-16 ήταν κατάλληλες για
ηλεκτροπαραγωγή [46]. Στον Πίνακα 10 παρουσιάζονται κάποια χαρακτηριστικά, όπως το
βάθος, η πίεση στον πυθμένα της γεώτρησης (Bottom Hole Pressure – BHP), η θερμοκρασία
του ταμιευτήρα (reservoir temp.), η ποιότητα του ατμού σε πίεση διαχωριστή 4,92 bar
καθώς και η περιεκτικότητα σε CO2 του ατμού (wt%) των γεωθερμικών γεωτρήσεων KD-6,
KD-7, KD-13, KD-14, KD-15 και KD-16.

Πίνακας 10. Χαρακτηριστικά γεωθερμικών γεωτρήσεων KD-6, KD-7, KD-13, KD-14,


KD-15 και KD-16 στο πεδίο Kizildere της Τουρκίας [48]

Τo 1975, το Ινστιτούτο MTA κατασκεύασε έναν κινητό στρόβιλο ισχύς 0,5 MWe και
την έθεσε σε λειτουργία με τη γεώτρηση KD-13. Αυτός ο στρόβιλος εξυπηρέτησε για 5
χρόνια (1975-1980) τον εφοδιασμό σε ηλεκτρική ενέργεια 3 κοντινών χωριών [46]. Με τη
βοήθεια των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Γεωργίας, το MTA εγκατέστησε ένα
πιλοτικό θερμοκήπιο [47]. Μετά την ολοκλήρωση των τεχνικο-οικονομικών μελετών
σκοπιμότητας, η Τουρκική Αρχή Ηλεκτρισμού (Turkish Electricity Authority - TEAS) [32],
εγκατέστησε μια μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας απλής εκτόνωσης [47]
εγκατεστημένης ισχύος 20,4 MWe, που τέθηκε σε λειτουργία το 1984 [30, 45, 46] με 6
παραγωγικές γεωτρήσεις (KD-6, KD-7, KD-13, KD-14, KD-15, KD-16) [46], οι οποίες
παράγουν συνολικά περίπου 1600 t/h γεωθερμικού ρευστού [47]. Η θέση της μονάδας αυτής
φαίνεται και στον χάρτη του Σχ. 27. Τρεις πρόσθετες γεωτρήσεις, οι KD-20, KD-21 και KD-
22, βάθους 810, 892 και 887 m αντίστοιχα, ανορύχθηκαν την περίοδο 1985-1986 εξαιτίας

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 40


της έλλειψης ατμού και κατά συνέπεια στόχος ήταν η αύξηση της παραγωγής ατμού για την
τροφοδοσία των φθινουσών ρυθμών παραγωγής [46, 47]. Οι θερμοκρασίες στις γεωτρήσεις
αυτές ήταν 201-204oC και οι παροχές 45,8-58,6 kg/s [47]. Η γεώτρηση KD-20, σε απόσταση
135 m από την KD-7, ολοκληρώθηκε το 1986 σε βάθος 810 m με μέγιστη μετρηθείσα
θερμοκρασία 204oC και χρησιμοποιήθηκε και ως γεώτρηση παρατήρησης και για
επανεισαγωγή νερού [46]. Η γεώτρηση KD-7 έχει χρησιμοποιηθεί ως γεώτρηση
παρατήρησης - πιεζόμετρο από το 1991. Υπάρχουν 4 γεωτρήσεις παρατήρησης, που
λειτουργούν ως πιεζόμετρα, οι KD-1A, KD-7, KD-8 και KD-9 [46]. Η παραγωγή
γεωθερμικών ρευστών οδήγησε στη μείωση της πίεσης του ταμιευτήρα. Η επανεισαγωγή
των γεωθερμικών υγρών αποβλήτων στο υπέδαφος αποτελεί τη μόνη λύση για να αποτραπεί
η μείωση της πίεσης του ταμιευτήρα. Ένα project επανεισαγωγής προετοιμάσθηκε για το
σκοπό αυτό το 1995 από το MTA, το οποίο και κατασκεύασε 3 γεωτρήσεις επανεισαγωγής
κατά την περίοδο 1996-2000. Μια από τις γεωτρήσεις αυτές βρίσκεται στην περιοχή
Tekkehamam, σε απόσταση 3 km από το πεδίο Kizildere, ενώ οι άλλες 2 ανορύχθηκαν στο
πεδίο Kizildere. Η γεώτρηση στο Tekkehamam (ΤΗ-2) δεν είναι κατάλληλη για
επανεισαγωγή λόγω της χαμηλής δυνατότητας επανεισαγωγής. Η πρώτη γεώτρηση
επανεισαγωγής που κατασκευάσθηκε το 1997 στo πεδίο του Kizildere ήταν η R-1 και
οδήγησε τελικά σε μεγάλη δυνατότητα παραγωγής ρευστών, με χαμηλή δυνατότητα
επανεισαγωγής [21, 45]. Η γεώτρηση R-1 έχει βάθος 2261 m [21] και παράγει ρευστά
θερμοκρασίας 242oC, που είναι και η υψηλότερη καταγεγραμμένη μέχρι σήμερα
θερμοκρασία στην Τουρκία [45]. Η δεύτερη γεώτρηση επανεισαγωγής R-2 στο πεδίο
Kizildere ολοκληρώθηκε το 1999 μέχρι βάθος 1371,89 m και έδειξε καλή δυνατότητα
επανεισαγωγής καθώς και καλή δυνατότητα παραγωγής [45, 46]. Όπως, προαναφέρθηκε, η
γεώτρηση R-1, βάθους 2261 m, ενώ αρχικά προορίζονταν για γεώτρηση επανεισαγωγής,
μετά την ολοκλήρωσή της και τις δοκιμές παραγωγής διαπιστώθηκε ότι δεν είναι κατάλληλη
για επανεισαγωγή αλλά αποτελεί μία πολύ καλή παραγωγική γεώτρηση με θερμοκρασία

Σχ. 29. Γεωθερμικό πεδίο Kizildere (T=242oC) [24].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 41


στον ταμιευτήρα που φτάνει τους 242,7oC [46], την υψηλότερη μέχρι σήμερα στην
Τουρκία. Πιθανότατα, τα
ρευστά προέρχονται από
έναν τρίτο γεωθερμικό
ταμιευτήρα της περιοχής
[21, 25], μέσα σε χαλαζίτες
και σχιστόλιθους Παλαιο-
ζωικής ηλικίας [25], ο
οποίος θεωρούνταν μέχρι
τον εντοπισμό του ως πολύ
πιθανός και αναμένονταν
αφού η γεωχημική έρευνα,
με τη χρήση γεωθερμομέ-
τρων που έδειχναν μέγι-
στες θερμοκρασίες της
τάξης των 240-260oC [27,
47], σε συνδυασμό με τα
γεωλογικά δεδομένα της
περιοχής υποδήλωναν κάτι
τέτοιο [25]. Η γεώτρηση
R-1, με ισχύ 6 MWe [45],
συνδέθηκε με το όλο σύ-
στημα [21].
Στους χάρτες των
Σχ. 30. Θέσεις των γεωτρήσεων στο γ/θ πεδίο Kizildere [46].
Σχ. 30 και 31 παρου-
σιάζονται οι θέσεις
των γεωτρήσεων στο
πεδίο Kizildere. Οι
χάρτες αυτοί, που
περιλαμβάνουν τόσο
τις παλαιότερες γεω-
τρήσεις (περιόδου
1968-1975) όσο και
τις πιο πρόσφατες
(1985-86 και 1996-
2000), μπορούν να
συσχετισθούν για την
καλύτερη τοπογρα-
φική και γεωλογική
αποτύπωση με τον
χάρτη του Σχ. 27.
Στον χάρτη του Σχ.
30 απεικονίζεται το
σύνολο των γεωτρή-
σεων ενιαία [46], ενώ
στον χάρτη του Σχ.
31 οι γεωτρήσεις εμ-
φανίζονται κατηγορι-
οποιημένες ανάλογα
Σχ. 31. Θέσεις των γεωτρήσεων στο γ/θ πεδίο Kizildere [50]. με τη χρήση τους

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 42


(παραγωγής, επανεισαγωγής, παρακολούθησης, εγκαταλελειμμένες) [50].
Στον Πίνακα 11 παρουσιάζονται τα βάθη των ζωνών τροφοδοσίας κάποιων
γεωτρήσεων με τις μετρημένες θερμοκρασίες και τα στοιχεία ολοκλήρωσης των
γεωτρήσεων στο βάθος τροφοδοσίας τους [49]. Στον Πίνακα 12 παρατίθενται τα αποτελέ-
σματα μετρήσεων στατικής πίεσης στους πυθμένες κάποιων γεωτρήσεων του πεδίου [49].
Στον Πίνακα 13 παρουσιάζονται τα δεδομένα κάποιων γεωτρή σεων του πεδίου αναφορικά

Πίνακας 11. Βάθη Ζωνών Τροφοδοσίας και στοιχεία αποπεράτωσης γεωτρήσεων στο
Kizildere [49]

Πίνακας 12. Μετρήσεις στατικής πίεσης (σε bar) στους πυθμένες γεωτρήσεων στο
Kizildere [49]

με το πάχος και τη λιθολογία του ταμιευτήρα καθώς και με το πάχος και τη λιθολογία του
στεγανού καλύμματος [51]. Κατά τη διάρκεια δοκιμών παραγωγής μακράς περιόδου που
έγιναν το 1972 και το 1976 διαπιστώθηκαν μικρές πτώσεις της θερμοκρασίας στις
γεωτρήσεις KD-6, KD-13 και KD-7, ενώ ταυτόχρονα οι θερμοκρασίες των γεωτρήσεων
KD-15, KD-14 και KD-16 είτε διατηρούνται στα ίδια επίπεδα είτε παρουσιάζουν ελαφρά
αύξηση, όπως φαίνεται και στον Πίνακα 14. Στον Πίνακα 15 δείχνονται οι παρατηρούμενες
μεταβολές της θερμοκρασίας σε γεωτρήσεις του πεδίου Kizildere μεταξύ των ετών 1984 και
1989 και κατά τη διάρκεια της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας [51]. Στο διάγραμμα του
Σχ. 32 παρουσιάζεται η μεταβολή της θερμοκρασίας με το βάθος (στατικό θερμοκρασιακό
προφίλ) για τη γεωθερμική γεώτρηση R-1, που έχει τη μεγαλύτερη μετρημένη θερμοκρασία
στην Τουρκία. Διαπιστώνεται ένα σχετικά ψυχρότερο διάστημα των 170-180oC σαν ένας
υδροφορέας στη νότια πλευρά του πεδίου, καθώς και ένα βαθύτερο και θερμότερο διάστημα
των 240oC στα 1400-2000 m, υποδεικνύοντας τον βαθύτερο ταμιευτήρα, ο οποίος
προβλέπονταν από τις γεωχημικές μελέτες και τα γεωθερμόμετρα. Μια σημαντικά αυξημένη
γεωθερμική βαθμίδα παρατηρείται μεταξύ 1000 και 1000 m υποδεικνύοντας ένα στεγανό
κάλυμμα [51]. Σημαντικός αριθμός χημικός αναλύσεων δειγμάτων νερών από γεωτρήσεις
του πεδίου Kizildere έλαβε χώρα. Στον Πίνακα 16 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών
αναλύσεων 12 δειγμάτων νερών τόσο από τη γ/θ γεώτρηση R-1 όσο και από άλλες
γεωτρήσεις (KD-6, KD-13, KD-15, KD-21) του δεύτερου βαθιού ταμιευτήρα και με θερμο-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 43


Πίνακας 13. Δεδομένα γεωτρήσεων του πεδίου Kizildere (πάχος και λιθολογία ταμιευτήρα,
πάχος και λιθολογία στεγανού καλύμματος) [51]

Πάχος
Πάχος Λιθολογία Λιθολογία
Γεω- Στεγανού Σημειώσεις -
Ταμιευτήρα Ταμιευτήρα Στεγανού
τρήσεις Καλύμματος Παρατηρήσεις
(m) Καλύμματος
(m)
0-250, Μάργες, Διαφορετική
Μεταμορφωμένα
KD-111 400-500 250-400 Μάργες-Κροκαλο- θερμική
πετρώματα
παγή αγωγιμότητα
KD-1 400-500 Ασβεστόλιθοι 0-400 Μάργες ---
Διαφορετική
0-250, Μάργες-Ιλυόλιθοι,
KD-2 650-700 Ασβεστόλιθοι θερμική
250-650 Μάργες-Ψαμμίτες
αγωγιμότητα
KD-6 650-850 Μάρμαρα 0-500 Μάργες ---
0-350, Μάργες, Καμιά
KD-8 --- ---
350-500 Ψαμμίτες συναγωγή
0-650, Μάργες, Διαφορετική
KD-9 1150-1250 Μάρμαρα 650-1150 Ιλύς, Άμμοι, Άργι- θερμική
λοι, Κροκαλοπαγή αγωγιμότητα
Καμιά
KD-12 --- --- 0-350 Ψαμμίτες, Ιλυόλιθοι
συναγωγή
KD-13 600-750 Μάρμαρα 200-450 Μάργες - Ιλυόλιθοι ---
0-250, Μάργες, Διαφορετική
KD-14 450-600 Μάρμαρα 250-400 Ιλυόλιθοι, Ψαμμίτες, θερμική
Κροκαλοπαγή αγωγιμότητα
KD-15 400-500 Μεταμορφωμένα 0-400 Μάργες-Ιλυόλιθοι ---
Ασβεστόλιθοι, 0-350, Ψαμμίτες, Ιλυόλιθοι Διαφορετική
KD-21 450-900 μάρμαρα, 350-450 Ασβεστόλιθοι θερμική
Μεταμορφωμένα αγωγιμότητα
0-250, Ψαμμίτες, Διαφορετική
Κροκαλοπαγή,
KD-22 400-900 250-400 Ιλυόλιθοι, Κροκαλο- θερμική
Μάρμαρα
παγή αγωγιμότητα

Πίνακας 14. Παρατηρούμενες μεταβολές των Πίνακας 15. Παρατηρούμενες μεταβολές


θερμοκρασιών σε γεωτρήσεις του πεδίου των θερμοκρασιών σε γεωτρήσεις του
Kizildere μετά από δοκιμές μακράς πεδίου Kizildere μεταξύ των ετών 1984
διάρκειας [51] και 1989 [51]
Γεω- Αρχική Θερμο- Θερμοκρασία
Θερμοκρασία τρήσεις κρασία (oC) το 1989 (oC)
Γεω- Αρχική Θερμο-
μετά τις KD-1 198,0 203,0
τρήσεις κρασία (oC)
δοκιμές (oC) KD-1Α 196,0 198,0
KD-6 197,4 186,0 KD-6 197,0 194,0
KD-7 202,5 200,9 KD-7 202,0 204,0
KD-13 196,7 195,5 KD-13 196,7 198,0
KD-14 207,9 208,4 KD-14 205,8 210,0
KD-15 201,8 206,0 KD-15 201,8 208,0
KD-16 206,5 206,6 KD-16 206,5 211,5

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 44


Πίνακας 16. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων θερμών και ψυχρών νερών από το πεδίο Kizildere της Τουρκίας (Ιούλιος 1998) [32]

Συντμήσεις: ΗW: θερμό νερό γεώτρησης, HS: θερμό νερό πηγής, CS: ψυχρό νερό πηγής, RW: νερό ποταμού
Σχ. 32. Στατικό θερμοκρασιακό προφίλ της γεώ-
τρησης R-1 στο Kizildere [51].

κρασίες πεδίου 200-210οC καθώς και ψυχρών νε-


ρών της περιοχής [32]. Αυτά τα αποτελέσματα
δείχνουν ότι το νερό της γεώτρησης R-1 είναι του
τύπου Na-HCO3, όπως και τα νερά των άλλων
γεωτρήσεων του πεδίου. Τα γεωθερμικά νερά
έχουν χημική σύσταση όπου Na+K>Ca>Mg και
HCO3+ CO3>SO4>Cl. Οι κύριες γεωθερμικές
διαφορές μεταξύ δεύτερου και τρίτου γεωθερμι-
κού ταμιευτήρα είναι στην περιεκτικότητα σε
HCO3 και σε CO2. Η περιεκτικότητα των μη συ-
μπυκνώσιμων αερίων στη R-1 (τρίτος ταμιευτή-
ρας) είναι περίπου 3% κατά βάρος, ενώ στις άλ-
λες γεωτρήσεις είναι περίπου 1-1,8% [32]. Στον
Πίνακα 9 παρατίθενται μεταξύ άλλων και τα απο-
τελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού
από τη γεώτρηση R-1. Από τις αναλύσεις 13C
προέκυψε ότι το αέριο CO2 προέρχεται κυρίως
από αποσύνθεση ανθρακικών πετρωμάτων [53].
Επίσης, διαφαίνεται μια σημαντική συμβολή
μαγματικού CO2. Υπολογίζεται ότι το γεωθερμικό
ρευστό στους βαθείς ταμιευτήρες έχει ένα όξινο
χαρακτήρα (pH: 5,5-5,9). Υπάρχει μια στενή
σχέση μεταξύ των δεδομένων από τις γεωθερμι-
κές γεωτρήσεις (μέγιστη T=242oC) και των γεω-
θερμομέτρων των κατιόντων (240-260oC). Τα
αποτελέσματα των ισοτοπικών αναλύσεων έδει-
ξαν ότι τα δείγματα νερού από το πεδίο Kizildere
έχουν μετεωρική προέλευση. Επίσης, η αλληλεπί-
δραση νερού - πετρώματος αποτελεί μια σημα-
ντική διεργασία για τα γεωθερμικά ρευστά, υπο-
δηλώνοντας βαθιά κυκλοφορία και υψηλές θερ-
μοκρασίες. Οι θερμές πηγές και οι βαθιές γεω-
θερμικές γεωτρήσεις περιέχουν νερά σχεδόν χω-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 45


ρίς τρίτιο [58], γεγονός που σημαίνει ότι τα θερμά ρευστά στο πεδίο είναι παλαιότερα των
50 ετών [32]. Από δειγματοληψίες νερών (θερμών και ψυχρών) που πραγματοποιήθηκαν το
Μάιο του 2000 στο γεωθερμικό πεδίο Kizildere για αναλύσεις δ18O, δ2H, δ3H και διαλυμέ-
νων SO42-, διαπιστώθηκε σύμφωνα με το διάγραμμα δ18O - δ2H ότι τα θερμά νερά, τα οποία
ισοτοπικά εμπλουτίζονται εξαιτίας της αλληλεπίδρασης νερού - πετρώματος σε υψηλές
θερμοκρασίες, είναι μετεωρικής προέλευσης [54, 58]. Το γ/θ πεδίο Kizildere δεν έχει τροφο-
δοτηθεί από τον Ποταμό Buyuk Menderes αλλά, σύμφωνα με τη χρήση της σχέσης υψομέ-
τρου-δ2H, η περιοχή επανατροφοδοσίας του συστήματος βρίσκεται σε υψόμετρο 1.300-
1.900 m πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και μάλιστα αυτά τα υψόμετρα αντιστοιχούν
σε γνεύσιους και σχιστόλιθους της Μεταμορφωμένης Μάζας Menderes. Στο συμπέρασμα
ότι οι σχιστόλιθοι και οι γνεύσιοι είναι τα αρχικά πετρώματα προέλευσης των θερμών νερών
του Kizildere προσδιορίσθηκε και από τους Vengosh et al. (2002) με τη χρήση των ισοτό-
πων 87Sr/86Sr [55]. Το υπόγειο νερό σ’ αυτήν την περιοχή επανατροφοδοσίας ρέει μέσω
ρωγμών και διαρρήξεων σ’ αυτές τις ενότητες, στη συνέχεια θερμαίνεται και ανέρχεται
μέσω των ρηγμάτων του βυθίσματος Menderes. Η τιμή του δ13CCO2 δείχνει ότι το αέριο CO2
στο γεωθερμικό ρευστό έχει σχηματισθεί από την αποσύνθεση θαλάσσιων ανθρακικών πε-
τρωμάτων. Τα ιόντα SO42- στα θερμά νερά φαίνεται ότι προέρχονται από στρώματα γύψου
του Σχηματισμού Kolonkaya (Ο σχηματισμός Kolonkaya υπέρκειται του Σχηματισμού
Sazak, ο οποίος περιέχει τον πρώτο γεωθερμικό ταμιευτήρα της περιοχής [27]). Οι παραγω-
γικές γεωτρήσεις της μονάδας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Kizildere δείχνουν ότι
υπάρχει ανταλλαγή δ18O μεταξύ SO42- και μορίων H2O εξαιτίας των συνθηκών υψηλής
θερμοκρασίας. Ο ρυθμός ανταλλαγής υπολογίζεται ότι κυμαίνεται μεταξύ 46 % και 84%.
Δεν υπάρχει μαγματική προέλευση του αέριου H2S στα γεωθερμικά ρευστά [54]. Οι
Yildirim & Olmez (1999) καθόρισαν την παρουσία διεργασιών ανάμιξης από τη βόρεια
προς τη νότια διεύθυνση του πεδίου Kizildere [56]. Το αποτέλεσμα του υπολογισμού του
14
C του γεωθερμικού νερού της γεώτρησης R-1 επιβεβαιώνει αυτήν την αναγνώριση, o
υπολογισμός του χρόνου ανανέωσης για το νερό της βαθύτερης και θερμότερης γεώτρησης
R-1 έδωσε ως αποτέλεσμα 873 έτη χωρίς τη δυνατότητα ανάμιξης, με βάση το πρόγραμμα
μοντελοποίησης Netpath [57]. Οι υπολογιζόμενοι χρόνοι ανανέωσης των νερών άλλων γ/θ
γεωτρήσεων στο πεδίο Kizildere αντιστοιχούν σε χρόνο επανατροφοδοσίας κατά το Πλειο-
στόκαινο. Τα αποτελέσματα υπολογισμού του ισοτόπου 14C αναφέρονται σε 22.000-31.000
έτη του χρόνου ανανέωσης για τα γεωθερμικά ρευστά της περιοχής αυτής [54]. Στον Πίνακα
17 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων θερμών νερών που ελή-
φθησαν από γεωθερμικές γεωτρήσεις αλλά και ψυχρών νερών (ακόμη και από τον ποταμό
Menderes) της περιοχής κατά τα έτη 1968-1976. Όπως προαναφέρθηκε, οι γεωτρήσεις KD-
1, KD-1A, KD-2, KD-3, KD-4, KD-12 και KD-8 παράγουν ρευστά από τον πρώτο ταμιευ-
τήρα των Πλειοκαινικών ασβεστολίθων, ενώ οι γεωτρήσεις KD-6, KD-7, KD-9, KD-13,
KD-14, KD-15 και KD-16 έφθασαν στον δεύτερο ταμιευτήρα των εναλλαγών μαρμάρων -
χαλαζιτών - σχιστολίθων του Σχηματισμού Iğdecik της Μάζας Menderes. Τα αποτελέσματα
των αναλύσεων των συμπυκνωμένων νερών που ελήφθησαν από όλες τις γεωθερμικές γεω-
τρήσεις του Kizildere δείχνουν σημαντική ομοιότητα και ότι είναι νερά Na-HCO3(SO4) [58].
Ο πρώτος και ο δεύτερος ταμιευτήρας φαίνεται να συνδέονται τεκτονικά με ρήγματα. Από
τις συγκεντρώσεις των Β, NH4 και F- σε νερά των γεωτρήσεων από τον δεύτερο ταμιευτήρα
προκύπτει μία ελάττωση των τιμών των συγκεντρώσεων αυτών από τη βόρεια προς τη νότια
πλευρά του γεωθερμικού πεδίου, υποδηλώνοντας αραίωση του γεωθερμικού ρευστού από
ψυχρότερα νερά χαμηλότερων συγκεντρώσεων σε Β, NH4 και F-. Τα ιόντα Ca2+, Mg2+ και
SO42- παρουσιάζουν μεγαλύτερες συγκεντρώσεις στα ψυχρά νερά της περιοχής, ενώ διαπι-
στώνεται μία ελάττωση των συγκεντρώσεων των ιόντων αυτών στα γ/θ νερά των γεωτρή-
σεων του δεύτερου ταμιευτήρα από τη νότια προς τη βόρεια πλευρά του πεδίου. Αυτό συν-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 46


Πίνακας 17. Χημική σύσταση νερών της περιοχής Kizildere της Τουρκίας (οι συγκεντρώσεις σε ppm) [27]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


47
δυάζεται με μια σταδιακή ελάττωση της θερμοκρασίας στους πυθμένες των γεωτρήσεων του
δεύτερου ταμιευτήρα προς τη νότια πλευρά του πεδίου. Συνεπώς, η χημική σύσταση των
ρευστών στον δεύτερο γεωθερμικό ταμιευτήρα του πεδίου φαίνεται ότι μεταβάλλεται σύμ-
φωνα με τη διεύθυνση ανάμιξης με ψυχρότερα νερά [27]. Ανάλογη βαθμιαία ελάττωση πα-
ρατηρείται και στις πιέσεις των κεφαλών των γεωτρήσεων του δεύτερου ταμιευτήρα από τα
βόρεια προς τα νότια. Οι στατικές πιέσεις των αερίων είναι υψηλότερες στη βόρεια πλευρά
σε σύγκριση με τις πιέσεις σε άλλες γεωτρήσεις στη νότια [27]. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι
ιχνοστοιχεία που υποδεικνύουν έντονη και υψηλής θερμοκρασίας αλληλεπίδραση ρευστού -
πετρώματος, όπως το Β (μέχρι 32 mg/l) και το F (μέχρι 27 mg/l) βρίσκονται σε υψηλές συ-
γκεντρώσεις στα θερμά νερά της περιοχής. Οι υψηλές συγκεντρώσεις As (μέχρι 1,50 mg/l)
και Sb (μέχρι 0,19 mg/l) στα νερά του Kizildere δείχνουν μια στενή σχέση με την αύξηση
της θερμοκρασίας. Επίσης, από την γεωχημική έρευνα φαίνεται να υπάρχουν ενδείξεις για
μια διεργασία ανάμιξης μεταξύ γλυκού υπόγειου νερού και βαθιών γεωθερμικών νερών
[58]. Από τη γεωχημική έρευνα φαίνεται ότι οι υψηλές περιεκτικότητες σε Li και B των
νερών του πεδίου δεν είναι μαγματικής προέλευσης αλλά απλά σχηματίζονται από την
απόπλυση Παλαιοζωικών γνευσίων και Μειοκαινικών ηφαιστειακών πετρωμάτων
αντίστοιχα [65]. Στον Πίνακα 9 παρατίθενται μεταξύ άλλων και τα αποτελέσματα χημικής
ανάλυσης δείγματος νερού από πηγή της περιοχής Tekkehamam θερμοκρασίας 100oC.
Τα γεωθερμικά ρευστά που παράγονται από τις βαθιές γεωτρήσεις του πεδίου
Kizildere περιέχουν σημαντικές ποσότητες CO2 [48, 49]. Το ποσοστό των μη συμπυκνώσι-
μων αερίων στο γ/θ πεδίο Kizildere είναι 1-1,8% κατά βάρος [32, 46, 52], εκ των οποίων το
99,9% είναι CO2 [48]. Η περιεκτικότητα των μη συμπυκνώσιμων αερίων στη γεώτρηση R-1
(τρίτος ταμιευτήρας) είναι περίπου 3% κατά βάρος [32]. Η ποσότητα αυτών των αερίων
στην πίεση διαχωρισμού στη μονάδα απλής εκτόνωσης είναι 15% κατά βάρος [8, 52].
Υπάρχουν τρία (3) κύρια προβλήματα στο γεωθερμικό πεδίο Kizildere. Αυτά είναι
[45, 46, 50]: (α) Οι ανθρακικές επικαθίσεις στις γεωτρήσεις παραγωγής και στις επιφανειακές
συνδέσεις. Τα ρευστά στο γεωθερμικό πεδίο Kizildere περιέχουν σημαντικές ποσότητες
CaCO3 και διαλυμένο CO2. Η πτώση της μερικής πίεσης του CO2 που λαμβάνει χώρα κατά
την άνοδο του γ/θ ρευστού προκαλεί ανθρακικές επικαθίσεις, οι οποίες επιφέρουν ελάττωση
της ακτίνας των οπών
των γεωτρήσεων και
κατά συνέπεια
ελάττωση στην παρα-
γωγικότητα της γεώ-
τρησης [45]. Η εισα-
γωγή αναστολέων κα-
θαλατώσεων, η προ-
σθήκη οξέος και μέθο-
δοι μηχανικής διεύ-
ρυνσης δοκιμάσθηκαν
να εφαρμοσθούν για
να αποτραπεί ο σχη-
ματισμός καθαλατώ-
σεων ή να απομα-
κρυνθούν οι καθαλα-
Σχ. 33. Ρυθμός παραγωγής στο γ/θ πεδίο Kizildere [46]. τώσεις από τις γεω-
τρήσεις [59]. Εξαιτίας
του υψηλότερου κόστους για την εισαγωγή χημικού αναστολέα των καθαλατώσεων και την
προσθήκη οξέος, η μηχανική διεύρυνση εμφανίζεται ως η πιο οικονομική μέθοδος για την
απομάκρυνση του ασβεστίτη από τις γεωτρήσεις [45]. Χρησιμοποιώντας λάσπη ή νερό ως

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 48


ρευστό κυκλοφορίας προκλήθηκε κάποια ζημιά του σχηματισμού στον ταμιευτήρα. Για να
εξαλειφθεί αυτό το πρόβλημα οι γεωτρήσεις διευρύνθηκαν ενώ οι γεωτρήσεις έρρεαν. Τα
πρώτα μέτρα των γεωτρήσεων, όπου αυτή η μέθοδος δεν θα μπορούσε να εφαρμοσθεί ενώ
οι γεωτρήσεις έρρεαν, δοκιμάσθηκε η διεύρυνση με αφρό με επιτυχία. Έτσι, οι γεωτρήσεις
διευρύνθηκαν μηχανικά χωρίς κανένα πρόβλημα ζημιάς του σχηματισμού στον ταμιευτήρα.
Η διεύρυνση των γεωτρήσεων χωρίς την πρόκληση κάποιας ζημιάς του σχηματισμού και
μόλυνσης στη γεώτρηση και στις ρηγματώσεις θα βοηθήσει στην επέκταση της περιόδου με-
ταξύ δύο επεμβάσεων προσθήκης οξέος [59]. Το Σχ. 33 παρουσιάζει τους ημερήσιους ρυθ-
μούς παραγωγής του πεδίου μεταξύ των ετών 1991-2004 [46]. Το πρόβλημα των ανθρακι-
κών καθαλατώσεων επιλύεται με τη μηχανική διεύρυνση (mechanical reaming) των γεωτρή-
σεων σε περίοδο 8-9 μηνών.
Ο ρυθμός παραγωγής φτάνει
στη μέγιστη τιμή ακριβώς
μετά τις εργασίες καθαρι-
σμού αλλά αρχίζει να ελατ-
τώνεται μετά από μια σύ-
ντομη περίοδο παραγωγής
εξαιτίας των ανθρακικών
καθαλατώσεων και ο ρυθμός
της ελάττωσης αυτής αυξά-
νει με το χρόνο [45, 46, 60].
(β) Η ελάττωση της πίεσης
του ταμιευτήρα, ως αποτέλε-
σμα της παραγωγής. Η μο-
νάδα παραγωγής ηλεκτρικής
ενέργειας του Kizildere, με
Σχ. 34. Η μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο εγκατεστημένη ισχύ 20,4
Kizildere της Τουρκίας [21]. MWe, λειτουργεί από το
1984 (βλ. Σχ. 34). Η μο-
νάδα αυτή αξιοποίησε τα
θερμά ρευστά, που
εντοπίσθηκαν στα μάρ-
μαρα του δεύτερου γεω-
θερμικού ταμιευτήρα του
πεδίου. Kατά τη διάρκεια
της περιόδου 1984-2001
χρησιμοποιήθηκαν οι 9
γεωτρήσεις (KD-6, KD-
7, KD-13, KD-14, KD-
15, KD-16, KD-20, KD-
21, KD-22) που τον διέ-
τρησαν αυτόν τον ταμι-
ευτήρα [59], ενώ οι γεω-
τρήσεις KD-1A, KD-7,
KD-8 και KD-9 λειτουρ-
γούν ως γεωτρήσεις πα-
ρατήρησης - πιεζόμετρα
(η KD-7 έχει χρησιμο-
ποιηθεί ως γεώτρηση
Σχ. 35. Οι θέσεις των γεωτρήσεων και της μονάδας παραγωγής παρατήρησης από το
ηλεκτρικής ενέργειας στο Kizildere [58].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 49


1991). Στον χάρτη του Σχ. 35 παρουσιάζονται οι θέσεις των γεωτρήσεων αυτών καθώς και
της μονάδας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Εν τω μεταξύ, ο σχηματισμός δύο φάσεων
με διαχωρισμό του διαλυμένου CO2 από την υγρή φάση παρατηρήθηκε στον ταμιευτήρα την
περίοδο 1989-1990. Από την έναρξη λειτουργίας της μονάδας (1984) και μέχρι το 2000 η
πίεση του ταμιευτήρα ελαττώθηκε απότομα 10 bar χωρίς καμιά επανεισαγωγή στο πεδίο.
Έτσι, η γεώτρηση R-1 (βλ. χάρτη Σχ. 30), η οποία το 1997 έφτασε σε βάθος 2262 m και
εντόπισε τον τρίτο, βαθύτερο και θερμότερο ταμιευτήρα με ρευστά θερμοκρασίας 242,7oC
και ΣΔΑ (TDS) περίπου 6000 ppm και περίπου 2,5% CO2 κατά βάρος, συνδέθηκε με το
υπόλοιπο σύστημα και τη μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας το 2001 [61]. Τα ρευστά
που παρήχθησαν από το γεωθερμικό πεδίο Kizildere για την παραγωγή της ηλεκτρικής
ενέργειας από το 1984 μέχρι το 2004 είναι περίπου 135.101.245 τόνοι. Ο μέσος ρυθμός των
ρευστών που παράγονταν στο γ/θ
πεδίο Kizildere ήταν 550
τόνοι/ώρα μεταξύ των ετών 1984-
87, 920 τόνοι/ώρα μεταξύ των
ετών 1988-2000 και πάνω από
1000 τόνοι/ώρα για το χρονικό
διάστημα 2001-2004. Η μέση
ενεργός ισχύς (effective capacity)
ήταν 5,8 MWe μεταξύ 1984 και
1987, περίπου 10 MWe μεταξύ
των ετών 1988 και 2000 και περί-
που 12-13 MWe για το χρονικό
διάστημα 2001-2004. Αν και η
ετήσια παραγόμενη ποσότητα γε-
ωθερμικών ρευστών μεταξύ των
ετών 2001 και 2004 είναι περίπου
ίση με την ετήσια παραγόμενη πο-
σότητα ρευστών τη δεκαετία του
Σχ. 36. Πτώση πίεσης στο γ/θ πεδίο Kizildere στις 1990, η μέση παραγόμενη ποσό-
γεωτρήσεις παρατήρησης KD-1A και KD-8 για τητα ηλεκτρικής ενέργειας για τα
το χρονικό διάστημα 1989-2001 [46]. έτη 2001-2004 είναι υψηλότερη
από τη μέση παραγό-
μενη ηλεκτρική ενέρ-
γεια της δεκαετίας του
1990. Η αιτία της
αύξησης αυτής της πα-
ραγόμενης ηλεκτρικής
ενέργειας είναι η θερ-
μοκρασία του ταμιευ-
τήρα της γεώτρησης R-
1, η οποία συνδέθηκε
με τη μονάδα παραγω-
γής ηλεκτρικής ενέρ-
γειας το 2001. Η θερ-
μοκρασία του ταμιευ-
τήρα της R-1 είναι
Σχ. 37. Πτώση πίεσης στο γ/θ πεδίο Kizildere στις γεωτρήσεις 242,7oC, ενώ οι θερμο-
παρατήρησης KD-1A και KD-8 για τη χρονική περίοδο κρασίες ταμιευτήρα
1988-2000 [46]. των άλλων γεωτρή-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 50


σεων είναι περίπου 200oC. Ως αποτέλεσμα της διαφοράς θερμοκρασιών, ο ατμός που δια-
χωρίζεται από την R-1 είναι περίπου 2 φορές των άλλων. Η πίεση του γεωθερμικού ταμιευ-
τήρα παρακολουθείται συνεχώς χρησιμοποιώντας τις γεωτρήσεις παρατηρήσεις KD-1A και
KD-8. Η μεταβολή στις στάθμες του νερού σ’ αυτές τις δύο γεωτρήσεις για την περίοδο
1989-2001 παρουσιάζεται στο Σχ. 36. Υπήρχε μία συνεχής πτώση της στάθμης του νερού
σαν αντίδραση του ταμιευτήρα στην παραγωγή ρευστών. Η πτώση είναι 3,3 m/έτος κατά
μέσο όρο [46]. Στο Σχ. 37 παρουσιάζει την πτώση στην πίεση του ταμιευτήρα που παρατη-
ρείται στις γεωτρήσεις - πιεζόμετρα KD-7 και KD-8 για την χρονική περίοδο 1988-2000
[45]. Η επανεισαγωγή των υγρών αποβλήτων στο υπέδαφος είναι η μόνη λύση για να απο-
τραπεί η πτώση πίεσης του ταμιευτήρα. Ένα τεχνικό πρόγραμμα επανεισαγωγής προετοιμά-
σθηκε για το σκοπό αυτό το 1995 και το MTA ανόρυξε γεωτρήσεις 3 επανεισαγωγής κατά
την περίοδο 1996-2000. Μια από αυτές, η ΤΗ-2, ανορύχθηκε στην περιοχή Tekkehamam, σε
απόσταση 3 km από το πεδίο Kizildere, ενώ οι άλλες 2 στo πεδίο Kizildere. Μια από αυτές,
η R-1, ενώ αρχικά είχε σχεδιασθεί ως γεώτρηση επανεισαγωγής, λόγω των αποτελεσμάτων
(μεγάλη δυνατότητα παραγωγής, θερμοκρασία ρευστού 242,7oC, χαμηλή δυνατότητα επα-
νεισαγωγής) που έδωσε χρησιμοποιήθηκε ως γεώτρηση παραγωγής. Η δεύτερη γεώτρηση
επανεισαγωγής R-2, που ανορύχθηκε στην περιοχή Kizildere, έδειξε καλή δυνατότητα επα-
νεισαγωγής αλλά και παραγωγής [45]. Οι δοκιμές επανεισαγωγής που πραγματοποιήθηκαν
στη R-1, αλλά και σε κάποιες άλλες γεωτρήσεις, περιγράφονται στη σχετική παράγραφο στη
συνέχεια. (γ) Η επιβάρυνση του περιβάλλοντος από την απόρριψη των υγρών αποβλήτων με
υψηλή περιεκτικότητα βορίου (25-30 ppm) στον Ποταμό Büyük Menderes [45]. Πρόκειται για
το τρίτο πρόβλημα του γ/θ πεδίου Kizildere. Τα γ/θ ρευστά που παράγονται από το πεδίο
Kizildere αρχικά ρέουν στους διαχωριστές για να διαχωρισθούν σε ατμό και νερό. Ενώ ο
διαχωριζόμενος ατμός οδηγείται στον στρόβιλο για την παραγωγή ηλεκτρισμού, το νερό με
θερμοκρασία 147oC κατευθύνεται στους σιγαστήρες, στους οποίους ανοίγεται στην ατμό-
σφαιρα. Από το 1984, το διαχωριζόμενο νερό με υψηλή συγκέντρωση βορίου (25-30 ppm)
εκφορτίζεται στον ποταμό Büyük Menderes με έναν μέσο ρυθμό 700-1000 τόνους/ώρα. Τα
νερά του ποταμού αυτού χρησιμοποιούνται για άρδευση. Κατά τη διάρκεια των ξηρών μη-
νών (άνοιξη, καλοκαίρι) η παροχή του ποταμού ελαττώνεται και αυξάνει η ανάληψη νερού
για άρδευση. Η εκφόρτιση του διαχωριζόμενου νερού από την Γεωθερμική Μονάδα Παρα-
γωγής Ηλεκτρικής Ενέργειας του Kizildere προκαλεί αύξηση της περιεκτικότητας σε βόριο
(B) στον ποταμό Büyük Menderes πάνω από τα επιτρεπόμενα όρια. Θα ήταν πρακτικό να
διέκοπτε τη λειτουργία της η Μονάδα Ηλεκτροπαραγωγής κατά τη διάρκεια των ξηρών
μηνών, για να αντιμετωπισθεί η επιζήμια επίδραση του βορίου στο νερό άρδευσης [46].
Η επανεισαγωγή του διαχωριζόμενου νερού από τη Μονάδα Ηλεκτροπαραγωγής του
γεωθερμικού πεδίου Kizildere στον ταμιευτήρα φαίνεται να είναι η καλύτερη λύση για τα
προαναφερθέντα προβλήματα της πτώσης πίεσης του ταμιευτήρα και της περιβαλλοντικής
επιβάρυνσης από την απόρριψη των, υψηλής περιεκτικότητας σε Β, υγρών αποβλήτων στον
ποταμό Büyük Menderes [45, 46].
Δοκιμές επανεισαγωγής. Στο γ/θ πεδίο Kizildere πραγματοποιήθηκαν, πριν και μετά
τη λειτουργία της μονάδας ηλεκτροπαραγωγής, 4 δοκιμές επανεισαγωγής για να γίνουν
γνωστά τόσο η ικανότητα επανεισαγωγής του πεδίου όσο και οι συνέπειες της επα-
νεισαγωγής στο πεδίο. Στην 1η δοκιμή επανεισαγωγής στη γεώτρηση KD-1/A (8-9-1975 έως
31-3-1976), τα γεωθερμικά απόβλητα που παράγονταν από τη γεώτρηση KD-15 διοχετεύ-
θηκαν μέσα στη γεώτρηση KD-1/A. Τα απόβλητα έρρευσαν μέσα σε ένα ανοικτό ρυάκι και
συγκεντρώθηκαν σε μια μικρή τσιμεντένια δεξαμενή. Στη συνέχεια αυτό το νερό διοχε-
τεύθηκε με άντληση στην KD-1/A [46, 62]. Στη 2η δοκιμή επανεισαγωγής στη γεώτρηση KD-
7 (29-6-1995 μέχρι 15-8-1995) τα γεωθερμικά απόβλητα που ελήφθησαν από το διαχωριστή
της γεώτρησης KD-20, πρώτα «ανοίχθηκαν» στην ατμόσφαιρα σε ένα σιγαστήρα στη
γεώτρηση KD-7 και στη συνέχεια επανεισήχθησαν στην KD-7 με τη βαρύτητα [46, 62].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 51


Στην 3η δοκιμή επανεισαγωγής στη γεώτρηση KD-7 (13-1-1999 μέχρι 1-2-1999) τα
γεωθερμικά υγρά απόβλητα από το διαχωριστή της γεώτρησης KD-20 αναμίχθηκαν στο
σιγαστήρα της γεώτρησης KD-7 με νερό προερχόμενο από τον πύργο ψύξης και στη
συνέχεια επανεισήχθησαν στην KD-7 με τη βαρύτητα. Αυτές οι δοκιμές επανεισαγωγής
έδειξαν ότι η επανεισαγωγή σ’ αυτές τις θέσεις δεν ήταν εφικτή. Η 4η δοκιμή επανεισαγωγής
πραγματοποιήθηκε στη γεώτρηση R-2 μεταξύ 9-5-2002 και 18-8-2002. Ρευστά απόβλητα που
ελήφθησαν από τους διαχωριστές των γεωτρήσεων KD-14, KD-15, KD-16 και KD-20
μεταφέρθηκαν μέσω ενός αγωγού υπό πίεση και επανεισήχθησαν στη γεώτρηση R-2 με τη
βαρύτητα με έναν μέσο ρυθμό επανεισαγωγής των 230 τόνων/ώρα και με θερμοκρασίες
ρευστών 114-144oC. Κατά τη διάρκεια της δοκιμής αυτής πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις
της στάθμης του νερού στις γεωτρήσεις παρατήρησης KD-1/A και KD-8 καθώς και
μετρήσεις πίεσης, θερμοκρασίας και παροχών στις γεωτρήσεις παραγωγής [46, 50]. Η R-2
είναι κατάλληλη για επανεισαγωγή. Κατά τη διάρκεια αυτής της μικρής διάρκειας δοκιμής
επανεισαγωγής, 81.313 τόνοι ρευστών επανεισήχθησαν στη γεώτρηση R-2. Αυτό σημαίνει
ότι η γεώτρηση R-2 είναι ικανή να επανεισάγει οικονομικά περίπου 20-25% των υγρών
αποβλήτων που παρέχονται από τους διαχωριστές των παραγωγικών γεωτρήσεων με τη
βαρύτητα [46]. Η ανάλυση της δοκιμής επανεισαγωγής μικρής διάρκειας στη γεώτρηση R-2
έδωσε ενθαρρυντικά αποτελέσματα και ένα σχήμα επανεισαγωγής πλήρους κλίμακας
προωθήθηκε στις 12-10-2002 από την R-2. Ο ρυθμός επανεισαγωγής μεταβλήθηκε από 195
στους 80 τόνους/ώρα (t/h) ανάλογα με τις ανθρακικές καθαλατώσεις στις παραγωγικές γεω-
τρήσεις, από τους διαχωριστές των οποίων ελήφθη το επανεισαγόμενο ρευστό. 715.308 t
νερού θερμοκρασίας 114-144oC επανεισήχθησαν κατά την περίοδο 10/12/2002 - 21/5/2004.
Αν και η επανεισαγωγή από την R-2 έχει θετικά αποτελέσματα στη διατήρηση της πίεσης
(Σχ.38), μια μικρή πτώση των 3,4oC στη θερμοκρασία, που διαπιστώθηκε στην επανεισα-
γωγή πλήρους κλίμακας στη γεώτρηση KD-6 και σε βάθος 700 m (Σχ. 39) θα πρέπει να
αποτελέσει το έναυσμα για μια συστηματικότερη παρακολούθηση (κατά τη διάρκεια της
μικρής διάρκειας δοκιμής επανεισαγωγής δεν παρατηρήθηκε καμιά σημαντική μεταβολή
στις μετρημένες θερμοκρασίες της KD-6) [46].

Σχ. 39. Μετρήσεις της θερμοκρασίας στον


Σχ. 38. Ρυθμός παραγωγής και μετρήσεις πυθμένα της γεώτρησης KD-6 σε βάθος
μεταβολής της στάθμης νερού στη 700 m κατά τη διάρκεια της πλήρους
γεώτρηση KD-20. Σημειώνεται ο χρόνος κλίμακας επανεισαγωγής [46].
λειτουργίας της γεώτρησης R-1 καθώς και
η έναρξη της επανεισαγωγής [46].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 52


Μια δοκιμή ιχνηθεσίας μεγά-
λης διάρκειας (περίπου 600 ημερών)
πραγματοποιήθηκε στο πεδίο
Kizildere κατά την περίοδο 9/5/2002-
13/11/2003 με την εισαγωγή ιχνηθέτη
στη γεώτρηση επανεισαγωγής R-2. Τα
αποτελέσματα ανάλυσης αυτής της
δοκιμής ιχνηθεσίας έδειξαν ότι: (α) Η
διεύθυνση ροής του ιχνηθέτη είναι κυ-
ρίως στα βόρεια του ταμιευτήρα, που
συνδυάζεται αρμονικά με τη διεύ-
θυνση ανάμιξης του ψυχρού νερού.
(Σχ. 40). (β) Εφόσον ο ιχνηθέτης δεν
έφθασε ποτέ στις γεωτρήσεις KD-14
και KD-15, πιστεύεται ότι υπάρχει ένα
μερικώς στεγανό χώρισμα στα βόρεια
του ταμιευτήρα. (γ) Οι καμπύλες επι-
στροφής του ιχνηθέτη μπορούν να μο-
Σχ. 40. Πορεία ροής του ιχνηθέτη στο γ/θ πεδίο ντελοποιηθούν από μοντέλα πολλα-
Kizildere της Τουρκίας [46, 50]. πλώς ρηγματωμένα και ρηγματωμένα
κύριας μάζας. (δ) Το ρηγματωμένα
μοντέλο κύριας μάζας αντιπροσωπεύει τον ταμιευτήρα σε ορισμένες ενότητες, όπου οι ρηγ-
ματωμένοι μαρμαρυγιακοί σχιστόλιθοι ενεργούν ως μια κύρια (θεμελιώδης) μάζα [50].
Συνοψίζοντας και εκτιμώντας τα χαρακτηριστικά του γεωθερμικού πεδίου Kizildere
μπορούν να επισημανθούν τα ακόλουθα:
Διακρίνονται στρωματογραφικά τρεις γεωθερμικοί ταμιευτήρες: (i) Ένας πρώτος,
ρηχός ταμιευτήρας μέσα σε Νεογενείς ασβεστολίθους με μέγιστη θερμοκρασία 198oC και
μέτρια διαπερατότητα, (ii) ένας βαθύτερος ταμιευτήρας μέσα σε Παλαιοζωικά μάρμαρα, χα-
λαζίτες και σχιστόλιθους με θερμοκρασίες ρευστών 200-212oC και με υψηλή διαπερατότητα
και (iii) ένας ακόμη βαθύτερος ταμιευτήρες σε χαλαζίτες και σχιστόλιθους του Παλαιοζωι-
κού με θερμοκρασίες ρευστών 242,7oC. Οι Serpen et al. (1998) θεωρούν ότι οι δύο πρώτοι
ξεχωριστοί ταμιευτήρες συνιστούν
ένα διαρρηγμένο σύστημα και καθο-
ρίζουν ένα ενιαίο γεωθερμικό ταμιευ-
τήρα που εκτείνεται σε βάθος 300-
1000 m με μέση θερμοκρασία 205oC
[51, 63, 64]. Προς αυτήν την άποψη
συνηγορούν τα διαγράμματα μεταβο-
λής θερμοκρασίας με το βάθος καθώς
και τα αποτελέσματα γεωχημικών
ερευνών των γεωθερμικών ρευστών
από τους δύο πρώτους ταμιευτήρες
(ασβεστόλιθοι, μάρμαρα), με παρό-
μοια χημικά χαρακτηριστικά. Επι-
πλέον, μετρήσεις της θερμοκρασίας
καθώς και γεωχημικές μελέτες δεί-
χνουν τη διεύθυνση θερμής ροής τρο-
φοδοσίας από το βορά και μια σχετικά
Σχ. 41. Χάρτης ισοθέρμων καμπυλών σε βάθος 500 ψυχρή ροή από τα νότια (Σχ. 41).
m με τις θέσεις των γεωτρήσεων [64].
ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 53
Αυτά αφορούν τους δύο πρώτους γεωθερμικούς ταμιευτήρες των Νεογενών ασβεστολίθων
και των Παλαιοζωικών μαρμάρων [64].
Η παρουσία του CO2 στα γεωθερμικά ρευστά του πεδίου Kizildere προκαλεί
προβλήματα καθαλατώσεων. Το CO2, το οποίο είναι διαλυμένο κατά 1,5-1,7% κ.β. στα
γεωθερμικά ρευστά του Kizildere έχουν μια υπολογιζόμενη και παρατηρούμενη μερική
πίεση 5 MPa στον θερμό ταμιευτήρα νερού και 5,8 MPa στον βαθύτερο γεωθερμικό
ταμιευτήρα. Αυτές οι μερικές πιέσεις είναι υψηλές. Η ποσότητα του CO2 αυξάνει στα 2,5-
2,7% κ.β. στον βαθύτερο ταμιευτήρα. Κατά τους Serpen & Satman (2000), το γεωθερμικό
σύστημα είναι κλειστό και τροφοδοτείται από ένα σύνθετο σύστημα επανατροφοδοσίας, του
οποίου επιμέρους «στοιχεία» καθορίσθηκαν ως ένας σχετικά ψυχρός, ρηχός πλευρικός
υδροφορέας καθώς και ένας βαθύς, θερμός ταμιευτήρας [64].
Μια μελέτη αριθμητικής μοντελοποίησης πραγματοποιήθηκε για την προσομοίωση
του γεωθερμικού πεδίου Kizildere [30]. Από την ανάλυση των αποτελεσμάτων της μελέτης
αυτής προέκυψαν τα ακόλουθα: (i) Η επανεισαγωγή κοντά στο κέντρο του πεδίου είχε ως
αποτέλεσμα καλύτερη ενίσχυση της πίεσης αλλά η ψύξη ήταν κάπως περισσότερη. (ii) Οι
υψηλοί ρυθμοί επανεισαγωγής έχουν ως αποτέλεσμα καλύτερη ενίσχυση της πίεσης στα ΝΑ
του ταμιευτήρα. (iii) Για υψηλούς ρυθμούς επανεισαγωγής, ο ταμιευτήρας ψύχεται
γρηγορότερα. (iv) Η ιδανική θέση για επανεισαγωγή φαίνεται να είναι ΝΑ του ταμιευτήρα
[30].
Υπάρχουν δύο κύρια υδρογεωλογικά μοντέλα που περιγράφουν το γεωθερμικό πεδίο
Kizildere, αυτά των Dominco (1974) [66] και Serpen & Satman (2000) [64], τα οποία πα-
ρουσιάζονται στα Σχ. 42 και 43 αντίστοιχα. Και τα δύο αυτά μοντέλα θεωρούν και δέχονται
την κατείσδυση του μετεωρικού νερού σε βαθύτερα τμήματα της γης (περίπου 3 km βάθος)
και την ανοδική του ροή προς την επιφάνεια μετά τη θέρμανσή του. Συνεπώς, τα διατρηθέ-
ντα βάθη των παραγωγικών γεωτρήσεων δεν θα πρέπει να περιορίζουν την κατακόρυφη
επέκταση του ταμιευτήρα. Ένα άλλο χαρακτηριστικό του πεδίου, που προκύπτει από το μο-

Σχ. 42. Γεωθερμικό πεδίο Kizildere: Σκαρίφημα των πιθανών υδροθερμικών συνθηκών,
αναθεωρημένο από τον Dominco (1974) [66].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 54


Σχ. 43. Το μοντέλο του γεωθερμικού συστήματος Kizildere κατά τους Serpen & Satman
(2000) [64].

ντέλο του Dominco (1974) (Σχ. 42) είναι τα δύο ρήγματα, η Ρηξιγενής Ζώνη Κύριας
Τροφοδοσίας (Main Feeding Fault Zone) και η Νότια Ρηξιγενής Ζώνης (Southern Fault
Zone), που διαιρούν την περιοχή Kizildere σε τρία τεμάχη: το Ανώτερο Τέμαχος (Upper
Block), το Μεσαίο Τέμαχος (Middle Block) και το Κατώτερο Τέμαχος (Lower Block).
Στην περιοχή Kizildere και πιο συγκεκριμένα στην τομή των γεωθερμικά ενεργών
λεκανών Menderes και Gediz, κοντά στην πόλη Saraykoy, ανορύχθηκε από μία ιδιωτική
εταιρία γεωθερμικού νερού η γεώτρηση KB-5, κατά τη διάτρηση της οποίας μικρή
ποσότητα πετρελαίου εξήχθη στην επιφάνεια μαζί με το συνδεδεμένο θερμό νερό (120oC)
από βάθος 120-132 m, δηλ. από αργιλόλιθους και μάργες ηλικίας Κατώτατου - Μέσου
Πλειόκαινου. Η διάτρηση σταμάτησε σε βάθος 253 m από την επιφάνεια της θάλασσας,
όταν έφτασε στον ασβεστολιθικό ταμιευτήρα του Σχηματισμού Sazak (ο πρώτος ρηχός
ταμιευτήρας) [67]. Στη γεωλογική τομή διεύθυνσης Β-Ν του Σχ. 44 απεικονίζεται
σχηματικά το υδροθερμικό σύστημα στις περιοχές Kizildere - Tekkehamam στο βύθισμα
Büyük Menderes, σύμφωνα με τον Şimşek (1985), όπου σημειώνεται και η θέση της
γεώτρησης KB-5. Μια άλλη γεώτρηση, η Nazilli-1, η οποία ανορύχθηκε από την Εθνική
Εταιρεία Πετρελαίου της Τουρκίας (TPAO) στο βύθισμα Büyük Menderes αλλά σε
απόσταση περίπου 30 km δυτικότερα της KB-5, δεν συνάντησε πετρέλαιο [67]. Στον χάρτη

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 55


Σχ. 44. Σχηματική απεικόνιση του υδροθερμικού συστήματος στην περιοχή Kizildere -
Tekkehamam σε εγκάρσια γεωλογική τομή από το βύθισμα κατά Simşek (1985) [27].
Πάνω στην τομή αυτή σημειώνεται η θέση της γεώτρησης KB-5 [67].

Σχ. 45. Το βύθισμα Büyük Menderes τόσο με τις θέσεις και τα χαρακτηριστικά γεωθερμικών
πεδίων του βυθίσματος όσο και με τις θέσεις των γεωτρήσεων KB-5 και Nezilli-1 [67]. Οι
επεξηγήσεις και περιγραφές του Σχήματος αυτού είναι οι ίδιες με αυτές του Σχ. 22.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 56


του Σχ. 45 παρουσιάζεται το βύθισμα Büyük Menderes με τις θέσεις των γεωθερμικών
πεδίων αλλά και των γεωτρήσεων KB-5 και Nazilli-1 [67].
Όπως ήδη αναφέρθηκε, στο γεωθερμικό πεδίο Kizildere της Τουρκίας από το 1984
λειτουργεί από την Τουρκική Αρχή Ηλεκτρισμού Μονάδα Παραγωγής Ηλεκτρικής
Ενέργειας (T.E.K., TEAS σήμερα) με εγκατεστημένη ισχύ 20,4 MWe, η οποία παράγει κατά
μέσο όρο ηλεκτρισμό ισχύος 12-15 ΜWe ετησίως. Επιπλέον, ένα εργοστάσιο παραγωγής
υγρού CO2 και ξηρού πάγου ενσωματώθηκε σ’ αυτήν την μονάδα ηλεκτροπαραγωγής, το
οποίο παράγει 120.000 τόνους υγρού CO2 και ξηρού πάγου ετησίως [18]. Περισσότερα για
τις εφαρμογές αυτές γίνεται λόγος στη συνέχεια στην ενότητα «Αξιοποίηση και Χρήσεις της
Γεωθερμικής Ενέργειας στην Τουρκία».

Σχ. 46. Τα γεωθερμικά πεδία Denizli - Kizildere, Kizildere - Tekkehamam, Aydin -


Germencik και Söke του βυθίσματος Büyük Menderes με θέσεις δειγματοληψίας [32].

(β) Γεωθερμικό πεδίο Aydin – Germencik


Το γεωθερμικό πεδίο Aydin - Germencik βρίσκεται στο δυτικό τμήμα του βυθίσμα-
τος Menderes και σε απόσταση 110 km από το γ/θ πεδίο Kizildere (βλ. Σχ. 11, 13, 17, 22,
23, 24, 45, 46) [68, 69]. Στη γεωθερμική περιοχή του Germencik, από τις σημαντικότερες
της Τουρκίας, διακρίνονται δύο επιμέρους πεδία: το πεδίο Bozkoy - Camur και το πεδίο
Omerbeyli. Το υπόβαθρο της περιοχής αποτελείται από πετρώματα της Μάζας Menderes,
Παλαιοζωικής ηλικίας, τα οποία περιλαμβάνουν γνεύσιους, σχιστόλιθους, μεταχαλαζίτες και
μάρμαρα που συναντώνται με τη μορφή φακών μέσα στους σχιστόλιθους [69].
Ιζηματογενείς σχηματισμοί των οποίων το πάχος ξεπερνά τα 1.000 m έχουν διατρηθεί στο
πεδίο Germencik – Omerbeyli [37]. Τα γεωθερμικά πεδία του Germencik ελέγχονται από
ρήγματα Α-Δ, τα οποία σχηματίζουν το βύθισμα Buyuk Menderes. Οι περισσότερες θερμές

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 57


Σχ. 47. Τοπογραφικό διάγραμμα, γεωλογικός χάρτης και οι θέσεις των επιμέρους
γεωθερμικών πεδίων στην περιοχή του Germencik [69].

πηγές εντοπίζονται στην βόρεια πλευρά του βυθίσματος, το οποίο είναι τεκτονικά ενεργό. Οι
θερμοκρασίες των θερμών νερών των πηγών είναι 50-70oC και η αγωγιμότητά τους γύρω
στα 5.500 μS/cm [69]. Οι ερευνητικές εργασίες του πεδίου άρχισαν το 1967 και η πρώτη
ρηχή γεώτρηση (βάθους 167 m) ανορύχθηκε το 1970, στην οποία καταγράφηκε η θερμοκρα-
σία των 105oC στα 97 m. Η Γενική Διεύθυνση Μεταλλευτικής Έρευνας και Εντοπισμού
(MTA) της Τουρκίας μελέτησε και εκτίμησε την ισχύ παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από

Πίνακας 18. Βαθιές γεωτρήσεις που ανορύχθηκαν στο πεδίο Germencik - Omerbeyli
κατά την περίοδο 1982-1986 από την MTA (A: αρτεσιανή) [69]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 58


τη γεωθερμία στο τεκτονικό βύθισμα Büyük
Menderes κατά την περίοδο 1978-1982 και κατέληξε
στην κατασκευή της πρώτης βαθιάς γεωθερμικής
γεώτρησης στο πεδίο Germencik το 1982. Η γεώ-
Πίν. 19. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων γεωθερμικών νερών από το πεδίο Germencik της Τουρκίας (Ιούλιος 1998) [32]

τρηση αυτή έφτασε σε βάθος 1.002 m με θερμοκρα-


σία 203oC. Οκτώ (8) ακόμη γεωτρήσεις ανορύχθη-
καν στο πεδίο κατά το χρονικό διάστημα 1982-1986
με θερμοκρασίες ταμιευτήρα 203-232oC. Στον Πί-
νακα 18 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της γεω-
τρητικής έρευνας στην περιοχή με τα στοιχεία των
εννιά (9) ανορυχθέντων γεωτρήσεων [69]. Η πρωτο-
γενής διαπερατότητα του γεωθερμικού πόρου του
Germencik απαντά σε ρηγματωμένα μεταμορφωμένα
πετρώματα της Μάζας Menderes. Η διαπερατότητα
εμφανίζεται σε ρωγμές και διαρρήξεις που σχετίζο-
νται με το ρήγμα Ömerbeyli το οποίο προκαλεί από-
τομη βύθιση. Οι στατικές πιέσεις του ταμιευτήρα
υπερβαίνουν τα 100 barg στα 1000 m και οι στατικές
θερμοκρασίες του ταμιευτήρα είναι περίπου 220oC
μέσα σε μια ισόθερμη ζώνη πάχους μερικών εκατο-
ντάδων μέτρων [68]. Την περίοδο 1982-1987 ανορύ-
χθηκαν συνολικά 9 γεωτρήσεις βάθους 200-2.398 m.
Εντοπίσθηκαν δύο γεωθερμικοί ταμιευτήρες: Ο πρώ-
τος ταμιευτήρας εντοπίζεται μέσα με Μειοκαινικά
κροκαλοπαγή με θερμοκρασίες ρευστών 203-217oC,
HS: θερμό νερό πηγής

ενώ ο δεύτερος ταμιευτήρας συναντάται μέσα σε


μάρμαρα, χαλαζίτες και σχιστόλιθους του Παλαιο-
ζωικού, με ρευστά θερμοκρασίας 216-232oC. Οι ιζη-
ματογενείς σχηματισμοί του Πλειοκαίνου αποτελούν
το στεγανό κάλυμμα του γεωθερμικού πεδίου και
ιδίως οι Νεογενείς αργιλόλιθοι και λασπόλιθοι [68,
69]. Η μέση παροχή είναι 300 τόνοι/ώρα και το πο-
σοστό ατμού κυμαίνεται από 13 μέχρι 20%. Το πεδίο
παρουσιάζει σημαντικό γεωθερμικό δυναμικό. Αυτός
Συντμήσεις: ΗW: θερμό νερό γεώτρησης,

ο γεωθερμικός πόρος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για


παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τηλεθέρμανση (συ-
νοικιακή θέρμανση), θέρμανση θερμοκηπίων, στη
βιομηχανία καθώς και σε τουριστικά και λουτροθε-
ραπευτικά κέντρα. Στον Πίνακα 9 παρατίθενται με-
ταξύ άλλων και τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης
δείγματος νερού από τη γεώτρηση OB-2. Στον Πί-
νακα 19 παρουσιάζεται η χημική σύσταση 7 δειγμά-
των νερών, που ελήφθησαν από θερμές πηγές και
από τις βαθιές γεωτρήσεις ΟΒ-1, ΟΒ-2, ΟΒ-8 και
OB-9 (Σχ. 46) [32]. Οι θέσεις των γεωτρήσεων αυ-
τών παρουσιάζονται στο τοπογραφικό διάγραμμα
του Σχ. 47. Οι χημικές αναλύσεις δείχνουν ότι τα
θερμά νερά των βαθιών και ρηχών γεωτρήσεων
καθώς και των θερμών πηγών του πεδίου είναι του
τύπου Na-Cl. Τα δείγματα των γεωθερμικών νερών

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 59


έχουν χημική σύσταση με Na+K>Ca>Mg και Cl>HCO3+CO3>SO4 ή HCO3+CO3>Cl>SO4
για τα νερά των ρηχών γεωτρήσεων και των θερμών πηγών. Τα περισσότερα από τα θερμά
νερά που παράγονται είναι μερικώς ισορροπημένα ρευστά. Θεωρείται ότι τα γεωθερμικά
ρευστά στους βαθιούς ταμιευτήρες έχουν όξινο χαρακτήρα (pH: 4,9-5,5). Στον Πίνακα 20
παρατίθενται αποτελέσματα πρόσθετων χημικών αναλύσεων νερών από πηγές και γεωτρή-
σεις της περιοχής Germencik. Στα θερμά νερά των πηγών κυριαρχούν τα ιόντα Na+, HCO3-
και CI-, αλλά στα θερμά νερά των βαθιών γεωτρήσεων χαρακτηρίζονται από την παρουσία
Na+, CI- και HCO3-. Τα ιόντα Na+ και CI- κυριαρχούν στα νερά των βαθιών γεωτρήσεων
(>50% meq/l). Οι συγκεντρώσεις βορίου (Β) στα θερμά νερά είναι υψηλές και κυμαίνονται
40-50 mg/l στις θερμές πηγές, ενώ φθάνουν τα 63 mg/l στα θερμά νερά των βαθιών γεωτρή-
σεων. Για να αποτραπεί οποιοδήποτε πρόβλημα μόλυνσης των κρύων νερών που χρησιμο-
ποιούνται στην περιοχή για αρδευτικούς σκοπούς, είναι απολύτως απαραίτητη η επανεισα-

Πίνακας 20. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων νερών από την περιοχή Germencik
(οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [69]

1-Θερμή πηγή Balli, 2-Θερμή πηγή Alangullu, 3-Θερμή πηγή Camur, 4-Θερμή πηγή Ilica, 5-Θερμή
πηγή Ali, 6-Γεώτρηση OB1 (από δεξαμενή μέσα στην οποία ρέει το νερό από ένα ατμοσφαιρικό
σιγαστήρα - weirbox), 7- Γεώτρηση OB1 (weirbox), 8- Γεώτρηση OB2 (weirbox), 9- Γεώτρηση OB2
(ταμιευτήρας), 10- Γεώτρηση OB6 (weirbox), 11- Γεώτρηση OB6 (ταμιευτήρας), 12-Ψυχρό υπόγειο
νερό [69]

γωγή των γεωθερμικών ρευστών στον ταμιευτήρα, μετά τη χρήση τους. Τα θερμά νερά της
περιοχής Germencik είναι υπερκορεσμένα ως προς τον ασβεστίτη, το δολομίτη και τον
αραγωνίτη και υπόκορα ως προς τη γύψο και τον ανυδρίτη. Επίσης τα νερά των θερμών
πηγών είναι υπερκορεσμένα ως προς τον χαλαζία και τον χαλκηδόνιο. Επικαθίσεις
ασβεστίτη και άλλων ανθρακικών ορυκτών αναμένονται για όλα τα θερμά νερά της
περιοχής [69]. Από τα αποτελέσματα των σταθερών ισοτόπων προκύπτει η μετεωρική προέ-
λευση των γεωθερμικών ρευστών του πεδίου. Η αλληλεπίδραση νερού - πετρώματος
αποτελεί μια σημαντική διεργασία για τα περισσότερα χλωριούχα νερά των θερμών πηγών
και των βαθιών γεωθερμικών γεωτρήσεων στο πεδίο Germencik. Από τριγωνικά
διαγράμματα Na-K-Mg προκύπτει ότι το γεωθερμικό σύστημα του πεδίου Germencik
περιέχει ρευστά που βρίσκονται σε «μερική ισορροπία». Επιπλέον, η απουσία τριτίου από τα
γεωθερμικά νερά του Germencik δείχνει ότι ο χρόνος παραμονής των νερών επανατροφοδο-
σίας στο γεωθερμικό σύστημα είναι >50 χρόνια [32]. Μετεωρικά νερά τα οποία επανατρο-
φοδοτούν τα πετρώματα του ταμιευτήρα κατά μήκος ρηγμάτων και ρηξιγενών ζωνών, θερ-
μαίνονται σε βάθος και μετακινούνται προς την επιφάνεια διαμέσου των τεκτονικών γραμ-
μών με συναγωγή. Ως πηγή θερμότητας θεωρείται μια μαγματική διείσδυση κατά μήκος των
πρόσφατων ρηγμάτων, ως αποτέλεσμα της τεκτονικής του βυθίσματος. Η θερμοκρασία που
μετρήθηκε στη βαθιά γεώτρηση OB-2 είναι 231oC και αυτή η τιμή εκτιμάται ως η θερμο-
κρασία του ταμιευτήρα και μάλιστα συσχετίζεται απόλυτα με τις τιμές που υπολογίσθηκαν

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 60


με τη χρήση διαφόρων γεωθερμομέτρων για τον βαθιού ταμιευτήρα. Από το μοντέλο ανάμι-
ξης ενθαλπίας - SiO2, το οποίο βασίζεται στην ισορροπία θερμότητας και SiO2 και το οποίο
είναι χρήσιμο για την εκτίμηση του ποσοστού ανάμιξης των ψυχρών και θερμών συστατι-
κών των θερμών νερών ως «μικτών» νερών προκύπτει ότι το καθαρά γεωθερμικό νερό των
θερμών νερών στην περιοχή του Germencik είναι 42% στην πηγή Camur, 53% στις πηγές
Alangallu και Balli, 55% στην πηγή Ali, 66% στην πηγή Ilica και 83% στη γεώτρηση OB-2
[69]. Γι’ αυτό, άλλωστε, προέκυψε από τα τριγωνικά διαγράμματα Na-K-Mg ότι το γεωθερ-
μικό σύστημα του πεδίου Germencik περιέχει ρευστά που βρίσκονται σε «μερική ισορρο-
πία» και όχι σε «πλήρη ισορροπία» [68, 69].
Αν και αρκετές προσπάθειες έγιναν για την ανάπτυξη του πεδίου αυτού, η GURMAT
Ηλεκτροπαραγωγή S.A. έλαβε την παραχώρηση τον Απρίλιο του 2004. Από τότε πραγματο-
ποιήθηκαν δοκιμές πεδίου και (τεχνικο-οικονομικές) μελέτες σκοπιμότητας και ξεκίνησε η
κατασκευή μιας μονάδας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας εγκατεστημένος ισχύος 47,4
MWe. Οι μελέτες έδειξαν ότι τα χαρακτηριστικά παραγωγής καθώς και οι φυσικές συνθήκες
τριών γεωτρήσεων που ανορύχθηκαν από τη MTA είναι κατάλληλες για παραγωγή και άλ-
λες δύο για απαιτούμενες παρατεταμένες λειτουργίες. Επιπλέον, η GURMAT ανόρυξε 9
νέες γεωτρήσεις (5 παραγωγής και 4 επανεισαγωγής) στο χρονικό διάστημα μεταξύ Αυγού-
στου 2007 και Ιουλίου 2008. Η κύρια αρχή λειτουργίας του συστήματος είναι ότι το σύ-
στημα συλλογής συγκεντρώνει άλμες από τις γεωτρήσεις παραγωγής OB-5, OB-6, OB-8,
OB-10, OB-11, OB-14, OB-17 και OB-19 (Σχ. 48). Τα γεωθερμικά ρευστά παρουσιάζουν
σχετικά χαμηλές συγκεντρώσεις διαλελυμένων αλάτων (TDS) αλλά υψηλές περιεκτικότητες
μη συμπυκνώσιμων αερίων. Μεγάλες ποσότητες μη συμπυκνώσιμων αερίων, και ειδικότερα
CO2, θα εκτονωθούν από την άλμη με υψηλή πίεση. Ο ατμός θα μεταφερθεί μέσω του στρο-
βίλου σε έναν συμπυκνωτή και μετά στον πύργο ψύξης. Ο στρόβιλος - γεννήτρια είναι δι-
πλής εκτόνωσης. Αφού εκτονωθεί και η χαμηλή και η υψηλή πίεση ατμού, η άλμη θα οδη-
γείται στις γεωτρήσεις επανεισαγωγής. Ως αποτέλεσμα των δοκιμών των γεωτρήσεων, σχε-
διάστηκε να χρησιμοποιηθούν 5 από τις 9 νέες γεωτρήσεις ως γεωτρήσεις επανεισαγωγής.
Οι γεωτρήσεις ορίζονται αυτές ως AG-22, AG-23, AG-24, AG-25 και AG-26 (Σχ. 48). Από
την άλλη πλευρά, η πρώην γεώτρηση OB-3 θα χρησιμοποιηθεί για την επανεισαγωγή προϊό-
ντων συμπύκνωσης. Η Εταιρεία GURMAT ολοκλήρωσε το στάδιο των προμηθειών, το γεω-

Σχ. 48. Θέση των γεωτρήσεων στο γεωθερμικό πεδίο Germencik (κοντά στη δυτική ακτή της
Τουρκίας κάτω από την χερσόνησο Çesme) [68].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 61


Σχ. 49. Δοκιμή σε παραγωγική γεώτρηση στο γεωθερμικό πεδίο Germencik [68].

Σχ. 50. Η γεώτρηση AG-22 στο γεωθερμικό πεδίο Germencik κατά τον καθαρισμό της [68].

Σχ. 51. Γεώτρηση στο γεωθερμικό πεδίο Germencik [24].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 62


τρητικό στάδιο έχει ήδη τελειώσει και ακολούθησε
το στήσιμο του μηχανολογικού εξοπλισμού με στόχο
Πίνακαις 21. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων γεωθερμικών νερών από την περιοχή Aydin - Söke της Τουρκίας (Ιούλιος 1998) [32]
την έναρξη της εμπορικής λειτουργίας στα τέλη του
2008 [68]. Πάντως εκτιμάται ότι το γεωθερμικό
πεδίο Aydin - Germencik έχει τη δυνατότητα
παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας ισχύος 100 MWe
[70].

(γ) Γεωθερμική περιοχή Aydin - Söke


Η γεωθερμική περιοχή Aydin - Söke τοποθε-
τείται μεταξύ του γεωθερμικού πεδίου Germencik
και του Αιγαίου Πελάγους (Σχ. 23, 45, 46). Οι θερ-
μές πηγές εντοπίζονται στη βόρεια πλευρά του τε-
κτονικού βυθίσματος Büyük Menderes και στη βό-
ρεια πλευρά της τεκτονικής ανύψωσης (horst)
Gumusdag. Οι τιμές της θερμοκρασία είναι 20,6-
CS: ψυχρό νερό πηγής,

27,5οC για τις πηγές και 41,7oC για τη γεώτρηση. Η


χημική σύσταση 6 δειγμάτων νερών της περιοχής
παρουσιάζονται στον Πίνακα 21. Οι κύριοι λιθολογι-
κοί σχηματισμοί είναι καρστικά μάρμαρα και σχι-
στόλιθοι Παλαιοζωικής ηλικίας. Τα δείγματα νερών
που συλλέχθησαν από τις καρστικές πηγές έχουν
Ca>Mg>Na+K και HCO3+CO3>Cl>SO4 (Πηγές
Sazlikoy και Priene). Υπάρχει ανάμιξη με καρστικό
νερό και θαλασσινό νερό από την ενδοχώρα προς το
HS: θερμό νερό πηγής,

Αιγαίο και η σύσταση του νερού μεταβάλλεται σε


Na+K>Mg>Ca και Cl>SO4>HCO3+CO3 χαρακτήρα.
Τα νερά των γεωθερμικών συστημάτων στην περιοχή
Söke θεωρούνται «ανώριμα» νερά. Η ισοτοπική σύ-
σταση των θερμών νερών της περιοχής δείχνει ότι
έχουν μετεωρική προέλευση. Ανάμιξη θαλασσινού
νερού με αυτά τα νερά παρατηρείται στο δυτικό
τμήμα της περιοχής Söke, ιδιαίτερα κοντά στην ακτή.
Η ροή του θαλασσινού νερού στο δυτικό Söke είναι
Συντμήσεις: ΗW: θερμό νερό γεώτρησης,

κατά μήκος των κύριων ρηξιγενών γραμμών του βυ-


θίσματος διεύθυνσης Α-Δ. Στην περιοχή Söke παρα-
τηρούνται χαμηλές θερμοκρασίες, κυκλοφορία ψυ-
χρού νερού και μίξη με ρηχό ψυχρό νερό και με θα-
λασσινό νερό [32].

(δ) Γεωθερμικό πεδίο Salavatli - Sultanhisar


Το γεωθερμικό πεδίο Salavatli εντοπίζεται σε
μια τις πιο ευοίωνες γεωθερμικές περιοχές της
Τουρκίας, στη βόρεια πλευρά και στο κεντρικό
τμήμα του βυθίσματος Büyük Menderes της Μάζας
Menderes, ανατολικά της γεωθερμικής περιοχής
Aydin - Germencik [71] (βλ. Σχ. 17, 22, 23), περίπου
στο μεσαίο τμήμα του βυθίσματος [37]. Τα
μεταμορφωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes,
που συνιστούν και το υπόβαθρο της περιοχής,

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 63


αποτελούνται από γνεύσιους (ορθογνεύσιους και παραγνεύσιους, οφθαλμογνεύσιους),
διαφόρους τύπους σχιστολίθων (λεπτόκοκκους σχιστόλιθους, μαρμαρυγιακούς σχιστό-

Σχ. 52. Γεωλογικός χάρτης του πεδίου Aydin – Salavatli [37].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 64


λιθους, χαλαζιακούς σχιστόλιθους), μετα-χαλαζίτες και μάρμαρα, όπου εντοπίζονται οι
γεωθερμικοί ταμιευτήρες. Τριτογενή ιζήματα, που έχουν πληρώσει το τεκτονικό βύθισμα το
οποίο σχηματίσθηκε ως αποτέλεσμα της νεοτεκτονικής δραστηριότητας, έχουν αποτεθεί
πάνω στο μεταμορφωμένο υπόβαθρο. Αυτά τα Νεογενή ιζήματα συνίστανται από
αργιλικούς σχηματισμούς, ιλύες, αδρόκοκκους και λεπτόκοκκους ψαμμίτες, ιλυόλιθους,
χάλικες και καλά συγκολλημένα κροκαλοπαγή και διαχωρίζονται από ένα λεπτό στρώμα
λιγνίτη στη βάση της ακολουθίας. Αποθέσεις τραβερτινών, που αποτέθηκαν από ψυχρές και
θερμές πηγές κατά μήκος των ρηγμάτων, εμφανίζονται σήμερα τοπικά. Οι θερμές πηγές που
αναβλύζουν στην περιοχή αποτελούν ένδειξη της σημερινής γεωθερμικής δραστηριότητας.
Γεωφυσικές και γεωηλεκτρικές διασκοπήσεις, που πραγματοποιήθηκαν στο περιοχή από το
Ινστιτούτο MTA της Τουρκίας, συνετέλεσαν στην οριοθέτηση του γεωθερμικού πεδίου
Salavatli - Sultanhisar [37, 71]. Από τεκτονικής άποψης, δύο κύρια ρήγματα διεύθυνσης
ΔΝΔ - ΑΒΑ, που πιθανότατα σχετίζονται με το σχηματισμό του βυθίσματος στο βόρειο
τμήμα του πεδίου και ένα παλαιότερο κύριο ρήγμα ΔΒΔ-ΑΝΑ διεύθυνσης που διατρέχει το
κέντρο του πεδίου, φαίνεται να ελέγχουν το γεωθερμικό σύστημα της περιοχής. Υπάρχουν
αρκετά, δευτερεύουσας σημασίας, ρήγματα διεύθυνσης ΔΝΔ-ΑΒΑ [71]. Έχει παρατηρηθεί
ότι οι αποθέσεις τραβερτινών και τραβερτινών - θείου εντοπίζονται σε ρηξιγενείς ζώνες
διεύθυνσης ΒΑ-ΝΔ και Β-Ν αντίστοιχα [37]. Στο Σχ. 52 παρουσιάζεται ο γεωλογικός
χάρτης του γεωθερμικού πεδίου Aydin - Salavatli. Στο Σχ. 53 παρουσιάζεται η γεωλογική
τομή ΑΑ΄, η θέση της οποίας σημειώνεται επάνω στον γεωλογικό χάρτη του Σχ. 52. Στο πε-

Σχ. 53. Γεωλογική τομή ΑΑ΄ στο γεωθερμικό πεδίο Aydin – Salavatli [37].

δίο Aydin - Salavatli κατασκευάσθηκαν τα έτη 1987 και 1988 δύο βαθιές γεωτρήσεις, η AS-
1 μέχρι βάθος 1.510 m και η AS-2 μέχρι τα 962 m, στις οποίες καταγράφηκαν οι θερμοκρα-
σίες των 169,5 και 172,5oC αντίστοιχα [37, 71]. Οι θέσεις των γεωτρήσεων αυτών σημειώ-
νονται στον χάρτη του Σχ. 52. Πρόσφατα (στα 2003-2004), δύο επιπλέον γεωτρήσεις ανορύ-
χθηκαν σε βάθη 1.300 και 1.430 m αντίστοιχα για επανεισαγωγή και παρακολούθηση της
παραγωγής, με παρόμοιες - και οι δύο - θερμοκρασίες [71]. Στα Σχ. 54 και 55 παρουσιάζο-
νται οι λιθολογικές τομές και τα τεχνικά χαρακτηριστικά των γεωτρήσεων AS-1 και AS-2
μαζί με τις θερμοκρασίες που καταγράφηκαν στο εσωτερικό τους κατά τη διάρκεια θερμο-
μετρήσεων, που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορες χρονικές στιγμές. Στους Πίνακες 22 και
23 παρατίθενται τα αποτελέσματα των θερμομετρήσεων σε διάφορα βάθη και σε
διαφορετικές χρονικές στο εσωτερικό των γεωτρήσεων AS-1 και AS-2 αντίστοιχα. Στα Σχ.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 65


Σχ. 54. Τομή και θερμοκρασιακό προφίλ της γεώτρησης AS-1 [37].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 66


Σχ. 55. Τομή και θερμοκρασιακό προφίλ της γεώτρησης AS-2 [37].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 67


Πίνακας 22. Αποτελέσματα θερμομετρήσεων στο εσωτερικό της γεώτρησης AS-1 [37]

Σχ. 56. Μεταβολή της


θερμοκρασίας με το βάθος
για διαφορετικές χρονικές
στιγμές για τη γεώτρηση
AS-1 [71].
ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 68
Πίνακας 23. Αποτελέσματα θερμομετρήσεων στο εσωτερικό της γεώτρησης AS-2 σε
διάφορα βάθη και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές [37]

Σχ. 57. Μεταβολή της


θερμοκρασίας με το βάθος
για διαφορετικές χρονικές
στιγμές για τη γεώτρηση
AS-2 [71].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 69


56 και 57 απεικονίζονται οι
μεταβολές της θερμοκρασίες
με το βάθος σε διάφορες χρο-
νικές στιγμές, κατά τις οποίες
πραγματοποιήθηκαν θερμομε-
τρήσεις, ενώ στα Σχ. 58 και 59
παρουσιάζονται οι απώλειες
νερού και τα θερμοκρασιακά
προφίλ των γεωτρήσεων επα-
νεισαγωγής ASR-1 και ASR-2
[71]. Από τα Σχ. 56, 57 και 59
διαπιστώνεται η παρουσία ση-
μαντικής ρηξιγενούς ζώνης με-
ταξύ 750 και 950 m, η οποία
ανιχνεύθηκε με τις δοκιμές
απώλειας νερού, επιβεβαιώνε-
ται και από την γρήγορη άνοδο
της θερμοκρασίας εξαιτίας της
συναγωγής (convection) και
των σημαντικών απωλειών κυ-
κλοφορίας κατά τη διάτρηση. Σχ. 58. Δοκιμές απώλειας νερού και θερμοκρασιακό
Μικρές θερμοκρασιακές ανα- προφίλ για τη γεώτρηση ASR-1 [71].
στροφές παρατηρούνται στις
γεωτρήσεις AS-1 και ASR-2 σε
σταθεροποιημένα θερμοκρασι-
ακά προφίλ, ενώ τα δυναμικά
θερμοκρασιακά προφίλ αυτών
των γεωτρήσεων δείχνουν ότι
οι βαθύτεροι ορίζοντες συμ-
βάλλουν επίσης στην
παραγωγή αυτών των γεωτρή-
σεων. Στη γεώτρηση AS-2, η
οποία είναι μικρότερου βάθους
σε σχέση με τις γεωτρήσεις
AS-1, ASR-1 και ASR-2, δεν
παρατηρείται θερμοκρασιακή
αναστροφή. Η γεώτρηση AS-2
βρίσκεται στην ίδια γεωλογική
δομή όπου και οι άλλες δύο και
τέμνει τα ίδια κύρια ρηγματω-
μένα διαστήματα. Αν η γεώ-
τρηση αυτή έφθανε σε μεγαλύ-
τερα βάθη όπως οι άλλες, τότε
θα μπορούσαν να παρατηρη- Σχ. 59. Δοκιμές απώλειας νερού και θερμοκρασιακό
θούν οι ίδιες θερμοκρασιακές προφίλ για τη γεώτρηση ASR-2 [71].
αναστροφές. Αυτή η γεώτρηση
θεωρείται ως «γεώτρηση επανεισαγωγής», αφού παρουσιάζει καλύτερη δυνατότητα επανει-
σαγωγής από τις άλλες. Μια βαθύτερη γεώτρηση AS-2 θα μπορούσε να έχει καλύτερο πάχος
διαπερατότητας αφού θα μπορούσε να τμήσει παρόμοια μικρότερα ρηγματωμένα διαστή-
ματα με αυτά που συναντώνται σε άλλες γεωτρήσεις, και θα μπορούσε να απορροφήσει πε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 70


ρισσότερα νερά απόρριψης. Όπως φαίνεται από την απώλεια νερού και τα θερμοκρασιακά
προφίλ της γεώτρησης ASR-1 (Σχ. 58) μια κύρια ρηγματωμένη ζώνη συναντάται σε βάθος
1.000 - 1.200 m, αφού αυτή η γεώτρηση τοποθετείται στο κέντρο του τεκτονικού
βυθίσματος (θα πρέπει να σημειωθεί ότι η γεώτρηση ASR-2 τοποθετείται, όπως και οι
γεωτρήσεις AS-1 και AS-2, στη βόρεια πλευρά του πεδίου). Μικρότερες ρηξιγενείς ζώνες
παρατηρούνται στα 800 και 1.300 m. Δεν διαπιστώθηκαν απώλειες κυκλοφορίας κατά τη
διάρκεια της διάτρησης σ’ αυτήν την γεώτρηση και διατρήθηκαν μόνον σχιστόλιθοι, χωρίς
να συναντηθούν μάρμαρα. Παραδόξως, η παραγωγικότητα αυτής της γεώτρησης είναι
ξεχωριστά σχεδόν διπλάσια των άλλων γεωτρήσεων ενώ η ικανότητα επανεισαγωγής
φαίνεται να είναι φτωχή. Παρόμοια θερμοκρασιακή αναστροφή παρατηρείται στον πυθμένα
αυτής της γεώτρησης, αλλά ως δυναμικό προφίλ δείχνει βαθύτερες ενότητες με σχετικά
χαμηλότερες θερμοκρασίες, που επίσης συμβάλλουν στην παραγωγή [71]. Στο Σχ. 60
παρουσιάζεται η γεωλογική τομή μεταξύ των γεωτρήσεων AS-1 και AS-2, η θέση της
οποίας σημειώνεται στο γεωλογικό χάρτη του Σχ. 52. Γενικά λοιπόν μπορεί να θεωρηθεί ότι
στο γεωθερμικό πεδίο Salavatli ο γεωθερμικός ταμιευτήρας εντοπίζεται σε μάρμαρα,
χαλαζίτες και σχιστόλιθους του Παλαιοζωικού, ενώ το στεγανό κάλυμμα συνίσταται από
ιζηματογενείς σχηματισμούς του Μειοκαίνου και Πλειοκαίνου [25, 38]. Στον Πίνακα 24 πα-

Σχ. 60. Γεωλογική τομή μεταξύ των γεωτρήσεις AS-1 και AS-2 [37].

ρατίθενται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από τις πηγές


Malgaçemir και Salavatli καθώς και από τις γεωτρήσεις AS-1 και AS-2 [37]. Τα νερά των
γεωτρήσεων AS-1 και AS-2 είναι Na-HCO3 τύπου, με υψηλές περιεκτικότητες CO2 και B,
που σχετίζονται με τα μεταμορφωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes και την υδροθερμι-
κή εξαλλοίωση που αναπτύσσεται μέσω της αλληλεπίδρασης νερού - πετρώματος [37]. Τα

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 71


γεωθερμικά ρευστά περιέχουν κατά μέσο όρο 1% κ.β. CO2, τα οποία είναι παρόμοια με τα
άλλα γεωθερμικά ρευστά, που συναντώνται στην περιοχή του βυθίσματος B. Menderes [71].

Πίνακας 24. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων νερών από τις πηγές Malgaçemir και
Salavatli και από τις γεωτρήσεις AS-1 και AS-2 [37]

Τα νερά της περιοχής Salavatli παρουσιάζουν τάσεις επικαθίσεων, όπως προκύπτει από τον
υπολογισμό του δείκτη κορεσμού Langelier (+0,96), ο οποίος σημειώνεται και στον Πίνακα
8 [23]. Η συνολική παροχή μετρήθηκε για τις γεωτρήσεις AS-1 και AS-2. Τα συνολικά
δεδομένα παροχής για την AS-1 είναι τα ακόλουθα: Πίεση στην κεφαλή της γεώτρησης
(Well Head Pressure, WHP): 2,27, Patm: 14,6 atm, 11% ατμός, 297 t νερού, 39,8 t ατμού. Η
συνολική παραγωγή υπολογίσθηκε σε 336,8 t/h [37]. Στο γεωθερμικό πεδίο Salavatli μια
μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας δυαδικού κύκλου (αερόψυκτη) ισχύος σχεδόν
10 MWe [72] (7,35 ΜWe μεικτής ισχύος, 6,5 MWe καθαρής ισχύος) [71, 75] έχει
εγκατασταθεί και λειτουργεί από τον Μάρτιο του 2006 (167oC) [72].

(ε) Γεωθερμικό πεδίο Aydin - Yilmazköy


Βρίσκεται κοντά στην Επαρχία Aydin, στο κεντρικό τμήμα του τεκτονικού βυθίσμα-
τος Büyük Menderes και μεταξύ των προαναφερθέντων πεδίων Aydin-Germencik και
Salavatli-Sultanhisar (βλ. Σχ. 17, 22, 45). Με μία γεώτρηση σε βάθος 1.501 m,
διαπιστώθηκε θερμοκρασία ταμιευτήρα της τάξης των 140oC [23]. Ο γεωθερμικός ταμι-
ευτήρας εντοπίζεται σε μάρμαρα του Παλαιοζωικού και περιέχει ρευστά θερμοκρασίας
142oC ενώ το στεγανό κάλυμμα συνίσταται από ιζηματογενείς σχηματισμούς του Μειοκαί-
νου και του Πλειοκαίνου [25, 67]. Η παροχή της γεώτρησης ανέρχεται στα 30 kg/s και το
δυναμικό της υπολογίζεται στα 13,44 MWt, ενώ η πιθανή ηλεκτρική ισχύς με τη χρήση δυα-
δικού κύκλου εκτιμάται στα 0,7 MWe [23]. Στον Πίνακα 7 παρουσιάζεται αποτέλεσμα χημι-
κής ανάλυσης δείγματος νερού από το γεωθερμικό πεδίο Aydin-Yilmazköy, από όπου
φαίνεται ότι τα γεωθερμικά νερά είναι Na-HCO3 τύπου και παρουσιάζουν ασθενείς
επικαθίσεις (Πίνακας 8), αφού η τιμή του δείκτη κορεσμού Langelier είναι +0,40 [23].

(στ) Γεωθερμικό πεδίο Denizli-Sarayköy (Gerali)


Το γεωθερμικό πεδίο Denizli-Sarayköy (Gerali), που έχει μία έκταση περίπου 3 km2,
βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του τεκτονικού βυθίσματος Büyük Menderes (Σχ. 17, 22,
23, 26, 45) και χαρακτηρίζεται από την παρουσία κανονικών ρηγμάτων. Στην περιοχή αυτή
το υπόβαθρο δομείται από μεταμορφωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes, δηλ. από βιο-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 72


τιτικούς, μοσχοβιτικούς, επιδοτιτικούς, χλωριτοειδείς και χαλαζιακούς σχιστόλιθους και
μάρμαρα (βάθος 1.950-2.050 m, «Σχηματισμός Igdecik»), τα οποία φαίνεται να αποτελούν
και τον κύριο ταμιευτήρα. Πάνω στα μεταμορφωμένα πετρώματα του υποβάθρου έχουν
αποτεθεί ιζηματογενείς σχηματισμοί του Μειοκαίνου και Πλειοκαίνου, πάχους 1.950 m πε-
ρίπου, που αποτελούνται από ασβεστόλιθους, ψαμμίτες, κροκαλοπαγή, ιλυόλιθους και αργί-
λους. Συγκεκριμένα, πάνω από τον Σχηματισμοί Igdecik συναντώνται οι Σχηματισμοί
Kizilburun και Sazak. Ο Σχηματισμός Kizilburun αποτελείται από ασβεστόλιθους, ψαμμί-
τες, κροκαλοπαγή και παρεμβαλλόμενους ιλυόλιθους (1.143-1.950 m). Κάτω από τον σχη-
ματισμό αυτό συναντώνται ασβεστόλιθοι (1.775-1.950 m). Πάνω από τον Σχηματισμό
Kizilburun, υπάρχει ο Σχηματισμός Sazak (814-1.143 m), ο οποίος αποτελείται από ασβε-
στόλιθους με νερά θερμοκρασίας 96oC. Στην κορυφή αυτού του Σχηματισμού συναντώνται
αργιλικά στρώματα. Από τεκτονικής άποψης, οι κύριες γραμμές ρηγμάτων έχουν διεύθυνση
Α-Δ, ενώ δευτερεύοντα ρήγματα έχουν διευθύνσεις Β-Ν και ΒΑ-ΝΔ. Το πεδίο Denizli -
Sarayköy (Gerali) είναι το πρώτο γεωθερμικό πεδίο που μελετήθηκε και διατρήθηκε από
ιδιωτική επιχείρηση για παραγωγή ενέργειας στην Τουρκίας. Συγκεκριμένα, πρόκειται για
την επιχείρηση Değirmenci group, η οποία έχει λάβει τα δικαιώματα για ηλεκτροπαραγωγή
στο Sarayköy της Επαρχίας Denizli. Η επιχείρηση αυτή πραγματοποίησε γεωλογικές έρευ-
νες και 24 γεωφυσικές διασκοπήσεις μετρήσεων ηλεκτρικής αντίστασης (V.E.S.) με διάταξη
Schlumberger. Αποτέλεσμα των γεωλογικών και γεωφυσικών ερευνών ήταν ο εντοπισμός
θέσης στην οποία κατασκευάσθηκε από την συγκεκριμένη εταιρεία η γεώτρηση MDO-1
κατά την περίοδο 5-8-2002 μέχρι 1-7-2003. Η γεώτρηση αυτή έφθασε μέχρι βάθος 2.120 m,
ενώ αργότερα προχώρησε μέχρι τα 2.401 m εξαιτίας αιτήματος του ιδιοκτήτη. Στο Σχ. 61
παρουσιάζεται ο γεωλογικός χάρτης της περιοχής ενώ στο Σχ. 62 δίνεται η λιθολογική στη-
λη της γεώτρησης MDO-1 με τα τεχνικά χαρακτηριστικά της. Σε βάθη 1.615 και 2.050 m
εντοπίστηκαν ρηξιγενείς ζώνες, οι οποίες μπορούν να συσχετισθούν με επιφανειακές εκδη-
λώσεις των ρηγμάτων Α-Δ και να διαπιστωθεί η παρουσία ληστρικών ρηγμάτων (listric

Σχ. 61. Γεωλογικός χάρτης του γεωθερμικού πεδίου Sarayköy (Denizli) [73].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 73


Σχ. 62. Τομή της γεώτρησης MDO-1 με τα λιθολογικά και τεχνικά χαρακτηριστικά της [73].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 74


Σχ. 63. Γεωλογική τομή στο γεωθερμικό πεδίο Sarayköy - Gerali (Denizli) [73].

Πίνακας 25. Αποτελέσματα χημ. ανάλυσης νερού από


τη γεώτρηση MDO-1 (κεφαλή της γεώτρησης) [73]. faults), όπως φαίνεται και από την
γεωλογική τομή του Σχ. 63. Μετά
την ολοκλήρωση των δοκιμών της
γεώτρησης (εισαγωγή συμπιεσμέ-
νου αέρα) μετρήθηκε η θερμοκρα-
σία των 125oC στον πυθμένα της
γεώτρησης. Η παροχή της γεώ-
τρησης προσδιορίσθηκε στα 50
l/s, όταν η βαλβίδα ήταν πλήρως
ανοιχτή. Συνεπώς, από την ανό-
ρυξη της γεώτρησης διαπιστώθηκε
η παρουσία δύο ταμιευτήρων: Ο
πρώτος ταμιευτήρας εντοπίσθηκε
στα 814-1.143 m μέσα στους
ασβεστόλιθους του Σχηματισμού
Sazak και μετρήθηκαν θερμοκρα-
σίες 96-100oC. Ο δεύτερος (κύ-
ριος) ταμιευτήρας εντοπίσθηκε σε
βάθη 1.650-2.050 m μέσα σε ψαμ-
μίτες και ασβεστόλιθους του Σχη-
ματισμού Kizilburun και σε μάρ-
μαρα της Μάζας Menderes. Στον
Πίνακα 25 παρουσιάζονται τα
αποτελέσματα χημικής ανάλυσης
δείγματος νερού από τη γεώτρηση

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 75


MDO-1. Το γεωθερμικό αυτό νερό παρουσιάζει τάσεις επικαθίσεων αλάτων. Κατά τη διάρ-
κεια λειτουργίας της γεώτρησης για χρονικό διάστημα μιας εβδομάδας διαπιστώθηκαν απο-
θέσεις στα 0-120 m, δείγματα των οποίων αναλύθηκαν στα εργαστήρια του Ινστιτούτου
MTA και προέκυψε ότι αυτές αποτελούνται κατά 53,2-53,6% CaO, 0,10-0,15 MgO, 0,40-
1,20% SiO2, 0,50-0,65% Fe2O3, 0,25-0,45% Al2O3, 0,86-0,87% SrO [73].

3.2.3 Γεωθερμική κατάσταση και γεωθερμικά πεδία στο τεκτονικό βύθισμα


Gediz της Δυτικής Τουρκίας

Εκτός από το βύθισμα Büyük Menderes, και το τεκτονικό βύθισμα Gediz (Gediz
graben) γενικής διεύθυνσης ΔΒΔ-ΑΝΑ [74, 75] στη Δυτική Τουρκία (Μικρά Ασία) αποτε-
λεί μία περιοχή (Σχ. 13, 14, 15, 26) με σημαντική γεωθερμική δραστηριότητα. Το υπόβαθρο
της περιοχής δομείται από τα πετρώματα της Μάζας Menderes [29, 74] και συνίσταται από
γνεύσιους, σχιστόλιθους, μάρμαρα και γρανοδιορίτες. Τα Νεογενή χερσαία ιζήματα αποτε-
λούμενα κυρίως από άμμους, αργίλους, μάργες, κροκαλοπαγή αποτελούν το κάλυμμα του
γεωθερμικού συστήματος [29].
Οι γεωθερμικές περιοχές του βυθίσματος Gediz μπορούν να διαιρεθούν σε 7 κύριες
ομάδες: Turgutlu-Urganli, Sart-Çamur, Caferbeyli, Üfürük, Kurşunlu, Kavaklidere-
Sazdere και Alaşehir. Ο τρίτος με υψηλότερη θερμοκρασία (215oC) γεωθερμικός ταμιευτή-
ρας στην Τουρκία, μετά το Kizildere (242oC) και το Germencik (232oC), εντοπίσθηκε στην
περιοχή Kavaklidere-Sazdere [4, 29]. Τα γεωθερμικά πεδία Kavaklidere (215oC) και
Caferbeyli (155oC) είναι τα πιο πρόσφατα εντοπισμένα με περιορισμένο αριθμό στοιχείων,
ενώ οι τιμές μέσα στις παρενθέσεις αντιστοιχούν σε θερμοκρασίες στον πυθμένα ανορυχθέ-
ντων γεωτρήσεων σ’ αυτά τα πεδία [4]. Στη συνέχεια παρουσιάζονται κάποια σημαντικά
γεωθερμικά πεδία του τεκτονικού βυθίσματος Gediz, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία. Στον
χάρτη του Σχ. 64 απεικονίζεται οι θέσεις των γεωθερμικών πεδίων τόσο του βυθίσματος
Gediz όσο και της ευρύτερης περιοχής της Δυτικής Τουρκίας (Μικράς Ασίας) [75].

(α) Γεωθερμικά πεδία περιοχής Salihli


Τα γεωθερμικά πεδία περιοχής Salihli εντοπίζονται στο νότιο τμήμα του τεκτονικού
βυθίσματος Gediz στην Επαρχία Manisa της Δυτικής Τουρκίας [76, 77]. Το γεωθερμικό σύ-
στημα Salihli μπορεί να διαιρεθεί σε 4 επιμέρους κύριες ομάδες, που συνιστούν γεωθερμικά
πεδία, και αυτές είναι τα γεωθερμικά πεδία Sazdere, Kursunlu, Caferbeyli και Sart-Camur.
Ο γεωθερμικός ταμιευτήρας αυτών των πεδίων αποτελείται από καρστικά μάρμαρα και
ρηγματωμένα μεταμορφωμένα πετρώματα (γνεύσιοι, μαρμαρυγιακοί σχιστόλιθοι, φυλλίτες,
χαλαζιακοί σχιστόλιθοι, μάρμαρα) της Μάζας Menderes και γρανοδιορίτες, που συνιστούν
και το υπόβαθρο της περιοχής. Η διαπερατότητα μέσα στα πετρώματα της Μάζας Menderes
ποικίλλει σημαντικά και σχετίζεται με το είδος του πετρώματος και τον τύπο διάρρηξης. Τα
Μεσοζωικά ανθρακικά πετρώματα (μάρμαρα και δολομιτικά μάρμαρα) της Μάζας
Menderes είναι έντονα διαρρηγμένα και καρστικοποιημένα και λειτουργούν ως καρστικός
υδροφορέας. Οι γρανοδιορίτες, οι γνεύσιοι και οι χαλαζιακοί σχιστόλιθοι της Μάζας
Menderes σχηματίζουν υδροφορείς ρηγματωμένων πετρωμάτων. Οι Νεογενείς και Τεταρτο-
γενείς σχηματισμοί συναντώνται σε διαφορετικές φάσεις στο βόρειο και νότιο τμήμα του
βυθίσματος Graben. Διακρίνονται οι ιζηματογενείς σχηματισμοί Acidere (χάλικες, χαλικώ-
δεις ψαμμίτες και αργιλόλιθοι-λασπόλιθοι), Gobekli (κροκαλοπαγή, χαλικώδεις ψαμμίτες
και ψαμμίτες), Asartape (κροκαλοπαγή αποτελούμενα από παρενστρώσεις ψαμμιτών),
Filiztepe (κυρίως ασβεστόλιθοι) και Mevlutlu (εναλλαγές κροκαλοπαγών, χαλικωδών ψαμ-
μιτών, ψαμμιτών και λασπολίθων). Οι Νεογενείς σχηματισμοί των Ενοτήτων Gobekli και

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 76


Σχ. 64. Παράκτια Ζώνη της Δυτικής Ανατολίας. Σχηματική γεωλογία της περιοχής
και θέση μερικών γεωθερμικών πεδίων. Τεκτονικά βυθίσματα (grabens): (B)
Bayramiç, (BE) Bergama, (BM) Büyük Menderes, (E) Edremit, (G) Gediz, (S)
Seferihisar και (SM) Simav. Κύρια γεωθερμικά πεδία: (A1) Seferihisar, (A2)
Çeşme, (A3) Balçova, (A4) Aliağa, (A5) Dikili-Bademli, (A6) Edremit, (A7)
Tuzla, (A8) Kestanbol, (B1) Germencik, (B2) Aydin, (B3) Salavatli-Sultanhisar,
(B4) Kizildere, (B5) Denizli, (B6) Salihli-Kurşunlu, Caferebeyli και Sart, (B7)
Turgutlu-Urganli, (B8) Alaşehir-Kavaklidere, (B9) Dikili-Kaynarca, (B10)
Bergama, (B11) Simav, (E5) Bursa και (E6) Gönen [75].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 77


Acidere αποτελούνται από κοκκώδη αλλουβιακά ριπίδια που περιλαμβάνουν και αργιλικά
στρώματα, χαμηλής περατότητας, τα οποία σχηματίζουν το «κάλυμμα» των γεωθερμικών
συστημάτων [76]. Γενικά τα Νεογενή ιζήματα της περιοχής παρουσιάζουν χαμηλή
διαπερατότητα [77].

Σχ. 65. Γεωλογικός χάρτης της περιοχής Salihli [76].

Τα γεωθερμικά πεδία Salihli διαιρούνται σε 4 κύριες ομάδες, οι οποίες είναι ακόλου-


θες: οι θερμές πηγές Horzum - Sazdere, οι θερμές πηγές Kursunlu, οι θερμές πηγές Sart -
Camur και το γεωθερμικό πεδίο Ceferbeyli.
Οι θερμές πηγές Horzum-Sazdere (δύο πηγές) βρίσκονται κατά μήκος του ανατολι-
κότατου τμήματος μιας τεκτονικής γραμμής διεύθυνσης Α-Δ στα νότια κράσπεδα του βυθί-
σματος. Οι πηγές εκφορτίζουν 3 l/s νερού θερμοκρασίας 35oC, τα οποία δεν χρησιμοποιού-
νται [76]. Πρόσφατα, στην περιοχή Sazdere - Kavaklidere (Alaşehir) ανορύχθηκε γεώ-
τρηση, η οποία εντόπισε ρευστά θερμοκρασίας 213-215οC [4, 78], τα οποία μπορούν να
χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία μονάδων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας εκτιμώμενης
ισχύος 10-15 MWe (μέχρι το 2010-2013) [78]. Το γεωθερμικό πεδίο Kavaklidere βρίσκεται
στην ευρύτερη γεωθερμική περιοχή Alaşehir, η οποία βρίσκεται στο νότιο περιθώριο του
βυθίσματος Gediz και γεωγραφικά διαιρείται σε 4 κύριες ομάδες: (α) Λουτρόπολη (spa)
Alasehir Ilica, (2) Λουτρόπολη (spa) Horzum Sazdere, (3) Γεωθερμικό πεδίο Kavaklidere
και (4) Γεωθερμικό πεδίο Gobekli. Σ’ αυτήν την περιοχή τα θερμά νερά έχουν θερμοκρασία
εξόδου 26-32οC για τις πηγές και 182-213οC για τις βαθιές γεωτρήσεις. Οι θερμοκρασίες
των νερών των ρηχών γεωτρήσεων κυμαίνονται 60-70οC [79]. Στο γεωθερμικό πεδίο
Alaşehir – Gobekli (βλ. Χάρτη Σχ. 65) γεώτρηση βάθους 1447,1 m εντόπισε γεωθερμικά
ρευστά θερμοκρασίας 182oC με παροχή 15 kg/s [23]. Τα θερμά νερά της περιοχής Alaşehir
είναι των τύπων Na-HCO3, Ca-Mg-HCO3, Mg-Ca-HCO3, Ca-Na-HCO3 και Ca-Mg-SO4 και

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 78


είναι υπερκορεσμένα ως προς ανθρακικά ορυκτά (ασβεστίτη, αραγωνίτη, δολομίτη) και συ-
νεπώς πιθανότατα να προκαλέσουν προβλήματα επικαθίσεων κατά την εξαγωγή και τη
χρήση τους. Επίσης οι συγκεντρώσεις As, Fe και Β στα θερμά νερά είναι πολύ υψηλές [79].
Στον Πίνακα 7 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της χημικής ανάλυσης δείγματος νερού
από τη βαθιά γεωθερμική γεώτρηση του πεδίου Gobekli, που δίνει θερμοκρασία ρευστών
182oC (τύπος νερού Na-HCO3), ενώ στον Πίνακα 8 σημειώνεται ότι το νερό αυτό παρουσιά-
ζει επικαθίσεις (δείκτης κορεσμού Langelier SI=+1,35).
Το γεωθερμικό
πεδίο Kurşunlu (Σχ.
66) έχει έναν ρηχό
ταμιευτήρα βάθους πε-
ρίπου 200 m και στο
πεδίο αυτό υπάρχουν
θερμές πηγές και γεω-
τρήσεις [76, 77]. Το
βάθος του γεωθερμικού
ταμιευτήρα κυμαίνεται
μεταξύ 10 και 200 m. Η
συνολική παροχή των
γεωτρήσεων ΜΤΑ1,
ΜΤΑ2 και ΜΤΑ3 είναι
145 l/s και οι μέσες
θερμοκρασίες παραγω-
γής 90oC (οι θέσεις και
οι θερμοκρασίες παρου-
σιάζονται τους στον
χάρτη του Σχ. 66) [76].
Οι θερμές πηγές
Sart-Camur εντοπίζο-
νται κατά μήκος του δυ-
τικού τμήματος και στο
νότιο κράσπεδο του βυ-
θίσματος Gediz, όπως
φαίνεται και στον χάρτη
του Σχ. 65 [76]. Τα
θερμά νερά των πηγών
είναι Ca-Na-HCO3 τύ-
που και αποτελούν
προϊόν ανάμιξης [77].
Το γεωθερμι-
κό πεδίο Caferbeyli
τοποθετείται μεταξύ των
Σχ. 66. Θέσεις πηγών και γεωτρήσεων στο γεωθερμικό πεδίο πεδίων Sart-Camur και
Kurşunlu [76]. Kurşunlu. Το 1990 ανο-
ρύχθηκε στην περιοχή
βαθιά γεωθερμική γεώτρηση βάθους 1.189 m και βρέθηκε η θερμοκρασία των 155oC στον
πυθμένα της γεώτρησης (στα 1.189 m) [76]. Η θερμοκρασία εξόδου είναι γύρω στους 150oC
[23]. Εξαιτίας της χαμηλής διαπερατότητας του συστήματος η παροχή της γεώτρησης είναι
χαμηλή, περίπου 2 l/s, και συνεπώς δεν ήταν δυνατή και οικονομική η παραγωγή ρευστών
από αυτή τη γεώτρηση [76]. Στον Πίνακα 7 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της χημικής

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 79


An. Av. = Ετήσιοι μέσοι όροι (από Δεκ.
Πίνακας 26. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων από γεωθερμικά πεδία της περιοχής Salihli [Οι συγκεντρώσεις είναι σε ppm,

Tw = Γεωθερμική γεώτρηση, Ts = Θερμή Πηγή, Sw = Νερό Ρέματος, Cs = Ψυχρή Πηγή, Cw = Ψυχρή γεώτρηση,

Σχ. 67. Παραγωγική γεωθερμική γεώ-


τρηση Κ-5 στην περιοχή Salihli, η
οποία παράγει 45 kg/s γεωθερμικού
ρευστών θερμοκρασίας 110οC [80].
T(σε oC)] =η μετρημένη θερμοκρασία [76]

ανάλυσης δείγματος νερού από τη γεώτρηση


αυτή (τύπος νερού Na-HCO3), ενώ στον Πί-
νακα 8 σημειώνεται ότι το νερό αυτό παρου-
1991 μέχρι Ιούλιο 1992), Nd = δεν προσδιορίσθηκε.

σιάζει ασθενείς επικαθίσεις (δείκτης κορε-


σμού Langelier SI=+0,25). Στον Πίνακα 9
παρατίθενται μεταξύ άλλων και αποτελέ-
σματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού
από πηγή της περιοχής Kurşunlu, θερμοκρα-
σίας 40oC.
Στον Πίνακα 26 παρατίθενται τα απο-
τελέσματα χημικών αναλύσεων νερών από
γεωθερμικά πεδία της περιοχής Salihli. Τα
θερμομεταλλικά νερά εμφανίζουν παρόμοια
χημικά χαρακτηριστικά, έχοντας Na+ > (Ca2+
+ Mg2+ + K+) και HCO3- > (Cl- + SO42-). Οι
δείκτες κορεσμού των 13 δειγμάτων του Πί-
νακα 26, που υπολογίσθηκαν με βάση τις
μετρημένες θερμοκρασίες στην επιφάνεια,
δείχνουν ότι όλα τα νερά είναι υποκορε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 80


σμένα ως προς τη γύψο και τον ανυδρίτη και υπερκορεσμένα ως προς τον χαλαζία και τον
χαλκηδόνιο (εκτός από την ψυχρή πηγή Kurşunlu - Ufuruk). Όλοι οι δείκτες κορεσμού ως
προς ασβεστίτη, αραγωνίτη, δολομίτη, σιδερίτη και μαγνησίτη δείχνουν ότι τα νερά είναι
υποκορεσμένα ως προς τα ορυκτά αυτά, με εξαιρέσεις το γεωθερμικό νερό της βαθιάς
γεώτρησης του Caferbeyli και των θερμομεταλλικών πηγών Sazdere [76].
Όπως συμβαίνει και με πολλά άλλα γεωθερμικά συστήματα στη Δυτική Τουρκία, η
κυκλοφορία των θερμομεταλλικών νερών στα πεδία της περιοχής Salihli, που προαναφέρ-
θηκαν, σχετίζεται στενά με σημαντικά ρήγματα και κύριες ρηξιγενείς ζώνες. Τα ρηγματω-
μένα πετρώματα της Μάζας Menderes, όπως χαλαζιακοί σχιστόλιθοι, γνεύσιοι και γρανο-
διορίτες καθώς και τα καρστικά μάρμαρα, αποτελούν τα πετρώματα του ταμιευτήρα στα
πεδία αυτά. Οι παροχές είναι σημαντικές, όπου οι ταμιευτήρες δομούνται κυρίως από
μάρμαρα. Ως πηγές θερμότητες μπορούν να θεωρηθούν μαγματικές διεισδύσεις κοντά στην
επιφάνεια, που έχουν διεισδύσει μέσω πρόσφατων ρηγμάτων. Μετεωρικής προέλευσης νερά
κυκλοφορούν στα συστήματα των πεδίων αυτών. Τα μετεωρικά νερά διεισδύουν μέσω των
ρηγμάτων και των διαρρήξεων, θερμαίνονται στα πετρώματα του ταμιευτήρα και
μετακινούνται προς την επιφάνεια κατά μήκος των ρηγμάτων [76].
Στην περιοχή Turgutlu-Urganli (Σχ. 64, 65) αναβλύζουν πηγές με θερμοκρασίες εξό-
δου του νερού μεταξύ 20 και 77oC και συνολικές παροχές 50-100 l/s [81].

3.2.4 Γεωθερμική κατάσταση και γεωθερμικά πεδία στην παράκτια ζώνη του
Αιγαίου στη Δυτική Τουρκία

Εκτός από τα γεωθερμικά πεδία που αναπτύσσονται στα τεκτονικά βυθίσματα


(grabens) των Büyük Menderes και Gediz, και σε άλλες περιοχές της Δυτικής Τουρκίας
(Μικράς Ασίας) αναπτύσσονται αξιόλογα γεωθερμικά πεδία, όπως στην παράκτια ζώνη
του Αιγαίου [75]. Μερικά από τα σημαντικότερα γεωθερμικά πεδία που συναντώνται στην
περιοχή αυτή και των οποίων οι θέσεις σημειώνονται στον χάρτη του Σχ. 64 είναι τα
ακόλουθα: Seferihisar (A1), Çeşme (A2), Balçova (A3), Aliağa (A4), Dikili-Bademli (A5),
Edremit (A6), Tuzla (A7) και Kestanbol (A8). Τα πεδία Seferihisar (A1), Çeşme (A2),
Balçova (A3) και Aliağa (A4) εντοπίζονται στην ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης (Ismir).

(α) Γεωθερμικό πεδίο Seferihisar


Το γεωθερμικό πεδίο Seferihisar βρίσκεται 40 km ΝΔ της Σμύρνης (Ismir) [23] (Σχ.
11, 13, 64), κοντά στο Αιγαίο Πέλαγος, μέσα στο τεκτονικό βύθισμα Cubukludağ [82]. Η
στρωματογραφική σειρά της περιοχής Seferihisar αποτελείται από Παλαιοζωικά μεταμορ-
φωμένα πετρώματα της Μάζας Menderes, o λεγόμενος «φλύσχης της Σμύρνης», που περι-
λαμβάνουν σχιστόλιθους, φυλλίτες, σπιλίτες και μεταψαμμίτες και Νεογενείς σχηματισμούς
με εναλλαγές κροκαλοπαγών, ψαμμιτών και αργιλόλιθων [82]. Το γεωθερμικό σύστημα του
πεδίου αυτού αναπτύσσεται πάνω σε κανονικά ρήγματα, τα οποία οριοθετούν δομές τεκτο-
νικών κεράτων (horsts) και βυθισμάτων (grabens) [75]. Η τεκτονική είναι πολύ ενεργός
στην περιοχή. Τα ρήγματα έχουν μια γενική διεύθυνση ΒΑ-ΝΔ και τέμνονται εγκάρσια από
σχετικά νεώτερα ρήγματα διεύθυνσης ΒΔ-ΝΑ. Από την τομή των δύο αυτών συστημάτων
ρηγμάτων προκύπτουν πολυάριθμες θερμές πηγές, π.χ. Doganbey, Tuzla, Karakoç και
Cumali, προερχόμενες από τον «φλύσχη της Σμύρνης» (“Izmir flysch”). Οι θερμές πηγές της
περιοχής έχουν υψηλή περιεκτικότητα NaCl [47]. Αρχικά ανορύθηκαν ερευνητικές γεωτρή-
σεις μέγιστου βάθους 1.417 m, που έδειξαν ότι οι σχηματισμοί που φιλοξενούν τα γεωθερ-
μικά ρευστά έχουν πάχος 200-400 m και αποτελούνται κυρίως από ψαμμίτες και κροκαλο-
παγή [83]. Τρεις (3) βαθιές γεωτρήσεις ανορύχθηκαν σε βάθη 1.232-2.009 m. Η μέγιστη

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 81


μετρηθείσα θερμοκρασία του ταμιευτήρα είναι 153oC. [23]. Τα γε-
ωθερμικά ρευστά προέρχονται από πετρώματα ηλικίας Ανώτερου
Κρητιδικού - Παλαιοκαίνου, που δομούνται από παρεμβολές ψαμ-
μιτών-αργιλικών σχιστολίθων, κροκαλοπαγή, υποθαλάσσια ηφαι-
στειακά, ασβεστολιθικούς φακούς, σώματα σερπεντινιτών και
ασβεστολίθων καθώς και τα συμπλέγματά τους, μέσω της τομής
Πίνακας 27. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από το γεωθερμικό πεδίο Seferihisar [82]

αυτών από ρήγματα. Οι πλούσιες σε άργιλο ζώνες των υπερκείμε-


νων Νεογενών χερσαίων ιζημάτων συνιστούν το κάλυμμα του συ-
στήματος. Ως πηγή θερμότητας θεωρείται η υψηλή τιμή της γεω-
θερμικής βαθμίδας, που προκαλείται από την τεκτονική του βυθί-
σματος [83]. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι υπάρχουσες γεωτρήσεις
μπορούν να παράγουν συνολικά θερμική ενέργεια 8,17 x 106 kcal/h,
ικανής να θερμάνουν 117.000 m2 θερμοκηπίων αλλά και να παρά-
γουν και 0,5 MWe με δυαδικό κύκλο [23]. Τα γεωθερμικά ρευστά,
θερμοκρασίας 30-153oC, είναι θαλασσινά νερά (Na-Cl τύπου),
έντονα αραιωμένα από ρηχά υπόγεια νερά, με τιμές ηλεκτρικής
αγωγιμότητας 7.400-55.200 μS/cm [75, 83]. Η συμβολή του θαλασ-
σινού νερού στη χημική σύσταση των γεωθερμικών ρευστών κυμαί-
νεται μεταξύ 10 και 80%. Τα χημικά γεωθερμόμετρα που εφαρμό-
στηκαν στα θερμά νερά της περιοχής θεωρούν ότι οι θερμοκρασίες
των συστημάτων του ταμιευτήρα είναι 60-180oC. Υδροχημικές
εκτιμήσεις έδειξαν ότι θερμά νερά αναμίχθηκαν σε διαφορετικές
αναλογίες με ψυχρά νερά πριν και/ή μετά τη θέρμανσή τους σε βά-
θος. Τα θερμά νερά εμφανίζονται υποκορεσμένα ως προς τη γύψο
και τον άμορφο χαλαζία, υπερκορεσμένα ως προς τον ασβεστίτη,
δολομίτη και αραγωνίτη και υποκορεσμένα ή υπερκορεσμένα ως
προς τον χαλαζία, τον χαλκηδόνιο και τον ανυδρίτη. Η γεωθερμική
περιοχή Seferihisar διαιρείται σε 5 επιμέρους περιοχές - ομάδες
ανάλογα με τη θερμοκρασία του ταμιευτήρα: Doganbey Burnu,
λουτρόπολη (spa) Karakoç spa, Doganbey, Tuzla και Cumali spa
[83]. Στον Πίνακα 7 παρουσιάζεται μεταξύ των άλλων και χημική
ανάλυση δείγματος νερού από γεώτρηση του πεδίου Seferihisar, με
θερμοκρασία γεωθερμικού ρευστού 137oC και θερμοκρασία δείγμα-
τος 96oC. Με βάση την ανάλυση αυτή προκύπτει ότι το ρευστό είναι
σε φάση ισορροπίας - ουδέτερο αφού, όπως φαίνεται και από τον
Πίνακα 8, η τιμή του δείκτη κορεσμού Langelier είναι 0,0. Στον Πί-
νακα 9 παρατίθενται μεταξύ άλλων και τα αποτελέσματα χημικής
ανάλυσης δειγμάτων νερών από πηγές του πεδίου Seferihisar, θερ-
μοκρασίας 38-80oC. Στον Πίνακα 27 παρατίθενται αποτελέσματα
χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από το πεδίο Seferihisar. Το
πρώτο δείγμα προέρχεται από τη γεώτρηση CM-1, βάθους 1.417,45
m με θερμοκρασία ρευστού μέχρι 146,5oC. Το δεύτερο δείγμα προ-
έρχεται από τις θερμές πηγές επαφής Doğanbey οι οποίες έχουν
θερμοκρασίες 71-77oC και μέτρια αλατότητα [82].
Οι πρώτες γεωτρήσεις στο πεδίο αυτό ανορύχθηκαν στην
περιοχή Agamemnοn του Seferihisar το 1963. Κατασκευάσθηκαν 3
γεωτρήσεις, 2 από τις οποίες παρήγαγαν θερμό νερό και ατμό από
την πρώτη φορά. Οι εργασίες προσωρινά διακόπηκαν εξαιτίας κα-
θαλατώσεων και επικαθίσεων σε γεωτρήσεις. Το 1971 ανορύχθηκαν
2 βαθιές γεωτρήσεις, οι SH-1 και SH-2. Η γεώτρηση SH-1 ανορύ-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 82


χθηκε σε βάθος 442 m και συνάντησε θερμοκρασία 107oC, ενώ η SH-2 ανορύχθηκε στο τε-
κτονικό κέρας Doganbey μέχρι το βάθος των 1.232 m και συνάντησε θερμοκρασία μόλις
43oC. Κατά το χρονικό διάστημα 1972-73, ανορύχθηκαν 18 γεωτρήσεις βαθμίδας, 17 από
αυτές στο Graben-I (ΝΔ του βυθίσματος Çubuklu Dag) και 1 στο Graben-II, οι οποίες εντό-
πισαν 3 κύριες ανωμαλίες και έδειξαν ότι το πεδίο έχει σημαντικό δυναμικό. Η γεώτρηση
βαθμίδας G-2 έφτασε σε βάθος 85,45 m και η θερμοκρασία ήταν 137oC στα 70 m. Η περι-
οχή Cumali-Tuzla περιλαμβάνει πολυάριθμες θερμές πηγές με συγκριτικά υψηλές θερμο-
κρασίες. Η περιοχή Kavakli-Orta-Tepe εντοπίζεται γύρω από τους ρυολιθικούς δόμους και
περιλαμβάνει 5 χαμηλής θερμοκρασίας πηγές. Tο χρονικό διάστημα 1982 και 1987, 5 ρηχές
γεωτρήσεις ανορύχθηκαν, βάθους 151-315 m, και απαντήθηκαν τιμές θερμοκρασίας από 75
μέχρι 153oC, με ποικίλες τιμές περατότητας, ενώ μια γεώτρηση ήταν στεγνή. Οι μετρήσεις
της θερμοκρασίας έδειξαν ανάμιξη θαλασσινού νερού από τα ΝΔ, 75oC μετρήθηκαν στη γε-
ώτρηση G-12A και η θερμοκρασία των 153oC μετρήθηκε στα ΒΑ προς το Cumali [47].

(β) Γεωθερμικό πεδίο Balçova


Το γεωθερμικό πεδίο Balçova
είναι ένα από τα πολλά επιμέρους γεω-
θερμικά πεδία, που εντοπίζονται γύρω
από την περιοχή της Σμύρνης (πρόκει-
ται για τα πεδία Dikili-Bergama, Aliağa,
Karşıyaka-Çiğli-Menemen, Balçova,
Gülbahçe, Alaçatı-Çeşme, Bayındır και
Seferihisar-Cumalı, Karakoç, Doğanbey
Cape και Salt Mine) [84] (βλ. Σχ. 68),
στον κόλπο της Σμύρνης [85]. Απέχει
περίπου 10 km από το κέντρο της πόλης
της Σμύρνης [80]. Το πεδίο αυτό βρί-
σκεται σε ένα ενεργό κανονικό ρήγμα
διεύθυνσης Α-Δ, δηλ. στο Ρήγμα Αγα-
μέμνονα (Agamemnon Fault), στη βό-
ρεια πλευρά του τεκτονικού κέρατος
Seferihisar [75]. Στο Σχ. 69 παρουσιά-
ζεται η θέση του γεωθερμικού πεδίου
καθώς και ένας απλοποιημένος γεωλο-
γικός χάρτης της περιοχής. Το γεωθερ-
μικό σύστημα περιορίζεται σε μία
στενή, σχεδόν κατακόρυφη ζώνη όπου
οι αποθέσεις φλύσχη εμφανίζονται
Σχ. 68. Γεωγραφική θέση του γεωθερμικού έντονα τεμαχισμένοι από ρήγματα [75].
πεδίου Balçova - Narlidere [85]. Το πεδίο Balçova βρίσκεται σε μια
εκτεταμένη εμφάνιση της ενότητας του
«Φλύσχη της Σμύρνης» (Izmir flysch), ηλικίας Ανώτερου Κρητιδικού. Η στρωματογραφική
ακολουθία της περιοχής αποτελείται γενικά από τον «Φλύσχη της Σμύρνης», ηλικίας Ανώ-
τερου Κρητιδικού, Μειοκαινικά ιζήματα (Σχηματισμός Yeniköy), Πλειοκαινικά ηφαιστει-
ακά (Ηφαιστίτες Cumaovasi) και Τεταρτογενή κορήματα λατυποπαγών και αλλούβια [84,
86]. Ο «φλύσχης της Σμύρνης» αποτελείται από διαφορετικά πετρώματα, όπως ψαμμίτες,
αργιλικούς σχιστόλιθους, φυλλίτες, ασβεστόλιθους, ολισθόλιθους ασβεστολίθων, γρανοδιο-
ρίτες, σερπεντινίτες και διαβάσες. Οι γεωτρήσεις της περιοχής Balçova τέμνουν υψηλά με-
ταμορφωμένους ψαμμίτες, αργίλους και ιλυόλιθους του «Φλύσχη της Σμύρνης» [86]. Υπάρ-
χει μια διεπιφάνεια ασυμφωνίας μεταξύ φλύσχη και ‘Σχηματισμού Yeniköy’. Ο Σχηματι-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 83


Σχ. 69. Θέση του γεωθερμικού πεδίου Balçova και απλοποιημένος γεωλογικός χάρτης
της περιοχής [86].

σμός Yeniköy’ αποτελείται από αργιλόλιθους, ψαμμίτες, χαλικώδεις ψαμμίτες και ασβεστό-
λιθους. Οι Ηφαιστίτες Cumaovasi συνίστανται από ανδεσίτες, ρυόλιθους, συσσωματώματα
και τόφφους [84]. Στο Σχ. 70 παρουσιάζεται μια γενικευμένη στρωματογραφική στήλη της
περιοχής του γεωθερμικού πεδίου Balçova. Η πρόσφατη τεκτονική δραστηριότητα δημιούρ-
γησε ρήγματα διεύθυνσης Α-Δ και σχετικές ρηξιγενείς δομές που πρώτα σχημάτισαν το βύ-
θισμα της Σμύρνης (Κόλπος Σμύρνης) και αργότερα βοήθησαν στο σχηματισμό του υδρο-
θερμικού συστήματος Balçova-Narlidere. Το πιο σημαντικό ρήγμα της περιοχής είναι το Α-
Δ ρήγμα της Σμύρνης, το οποίο τοπικά ονομάζεται «Ρήγμα Αγαμέμνονα» (Agamemnon
Fault) και το οποίο εκτείνεται σε μήκος πάνω από 30 km. Τo Ρήγμα Αγαμέμνονα είναι η πιο
σημαντική δίοδος του γεωθερμικού συστήματος για τη μεταφορά ρευστών στην επιφάνεια.
Υπάρχει μία σειρά ρηγμάτων Α-Δ με γωνίες κλίσης 80-90o, κλιμακωτά προς το βορρά και
τα οποία μπορεί να ενώνονται στο βάθος [85, 88]. Εκτός από το κύριο αυτό ρήγμα, υπάρ-
χουν και δευτερεύουσας σημασίας ρήγματα, όπως το Ρήγμα Agamemnon-II, διεύθυνσης
ΝΔ-ΒΑ, καθώς και Ρήγμα Agamemnon-III, διεύθυνσης ΝΝΔ-ΒΒΑ. Οι θερμές πηγές εντο-
πίζονται στο σημείο τομής του κύρους ρήγματος Agamemnon και του δευτερεύοντος ρήγ-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 84


ματος Agamemnon-II [84]. Ο φλύσχης καταρχήν δεν είναι διαπερατός, αλλά δευτερογενής
διαπερατότητα α-
ναπτύσσεται μέσα
στον φλύσχη, εξαι-
τίας της τεκτο-
νικής, η οποία βο-
ηθά στην άνοδο
των γεωθερμικών
ρευστών μέσω
ρηγμάτων και
διαρρήξεων. Επί-
σης, οι άργιλοι του
Σχηματισμού
Yeniköy είναι ση-
μαντικοί για το
υπόγειο νερό, α-
φού είναι αδιαπέ-
ρατες [84]. Συνε-
πώς, το γεωθερ-
μικό σύστημα
Balçova αποτελεί
ένα σύστημα ρη-
ξιγενούς ζώνης,
μέσα από το οποίο
το γεωθερμικό
νερό ανέρχεται σε
μια περιοχή 2 km2
κατά μήκος
ρηξιγενούς ζώνης
που σχετίζεται με
το Ρήγμα
Αγαμέμνονα [88].
Το θερμό νερό εκ-
φορτίζεται μέσω
δύο συγκεκαλυμ-
μένων οριζόντιων
ροών, μιας στα αλ-
λούβια (ανώτερο
Σχ. 70. Γενικευμένη στρωματογραφική ακολουθία της περιοχής 100 m) και μιας
του γεωθερμικού πεδίου Balçova [87] βαθύτερης ζώνης
σε περισσότερα
διαπερατά, ασαφώς καθορισμένα στρώματα στο σχηματισμό του φλύσχη («Φλύσχης Σμύρ-
νης») μεταξύ 400 και 700 m [87, 88]. Το πάχος του «Φλύσχη της Σμύρνης» εκτιμάται ότι
είναι πάνω από 2.000 m [87]. Η πρώτη γεώτρηση ανορύχθηκε από το Ινστιτούτο MTA το
1963. Υπάρχουν περίπου 50 γεωτρήσεις που ανορύχθηκαν μέχρι σήμερα και ταξινομούνται
ως γεωτρήσεις βαθμίδας, ρηχές και βαθιές γεωτρήσεις [85, 88]. Ένα σύνολο 21 γεωτρήσεων
(9 βαθιές και 12 ρηχές γεωτρήσεις) έχουν λειτουργήσει από το 1996. Η βαθύτερη γεώτρηση
στο πεδίο είναι η BD-5 με βάθος 1.100 m και η ρηχότερη η B-9 με βάθος 48,5 m [85]. Επτά
(7) βαθιές γεωτρήσεις, οι BD-1, BD-2, BD-3, BD-4, BD-5, BD-6 και BD-7, και 5 ρηχές
γεωτρήσεις, οι B-1, B-4, B-5, B-7 και Β-10, χρησιμοποιούνται για παραγωγή συνεχόμενα ή

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 85


περιοδικά. Γενικά, οι βαθιές γεωτρήσεις έχουν δώσει παραγωγή ρευστού το χειμώνα και οι
ρηχές γεωτρήσεις έχουν δώσει παραγωγή ρευστού το καλοκαίρι. Μέχρι το Σεπτέμβριο του
2002, τρεις (3) ρηχές γεωτρήσεις, οι Β-2, Β-9 και Β-12 χρησιμοποιήθηκαν για επανεισα-
γωγή. Εντούτοις το 2002, η επανεισαγωγή στράφηκε στις βαθιές γεωτρήσεις και μια νέα
γεώτρηση, η BD-8, που ανορύχθηκε το 2001 έχει χρησιμοποιηθεί για επανεισαγωγή από
τότε [85, 88]. Η υψηλότερη θερμοκρασία ταμιευτήρα που μετρήθηκε από τις γεωτρήσεις
είναι 140oC [84]. Στον Πίνακα 28 δίνονται τα βάθη και οι θερμοκρασίες των γεωτρήσεων
στο γεωθερμικό πεδίο Balçova - Narlidere [85], ενώ στον Πίνακα 29 παρατίθενται, εκτός
από τα βάθη και τις θερμοκρασίες, στοιχεία τόσο για τις παροχές όσο και για το είδος χρή-
σης των γεωτρήσεων του πεδίου Balçova [84].
Πίνακας 28. Τα βάθη και οι θερμοκρασίες Πίνακας 29. Ιδιότητες των γεωτρήσεων στο
των γεωτρήσεων στο γεωθερμικό πεδίο γεωθερμικό πεδίο Balçova-Narlidere (Report
Balçova-Narlidere [85] του MTA το 2006) [84]

Στο Σχ. 71 απεικονίζονται οι θέσεις των γεωτρήσεων αυτών ενώ στο Σχ. 72 παρου-
σιάζεται τεκτονικός χάρτης της περιοχής του γεωθερμικού πεδίου Balçova με τις θέσεις των
γεωτρήσεων. Όπως φαίνεται στον χάρτη του Σχ. 72 η έντονη τεκτονική δραστηριότητα έχει
δημιουργήσει μια σειρά ρηγμάτων γενικών διευθύνσεων Α-Δ και Β-Ν (και σχετικών διαρ-
ρήξεων). Το γεωθερμικό σύστημα που αναπτύσσεται φαίνεται να είναι σύνθετο [87]. Το
γεωθερμικό σύστημα μπορεί να ταξινομηθεί ως απλής φάσης σύστημα, με κυριαρχία της
υγρής φάσης που περιέχει νερό (αλατότητας 1.500 ppm και περιεκτικότητα CO2 περίπου

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 86


0,08% κατά βάρος), με θερμοκρασίες 80-140oC και με κυμαινόμενο βάθος 48,5-1.100 m
[87, 88]. Στο Σχ. 73 παρατίθενται τα θερμοκρασιακά προφίλ των γεωτρήσεων του γ/θ πεδίου
Balçova-Narlidere. Από τα προφίλ αυτά παρατηρείται η παρουσία ενός ρηχού και ενός βα-
θιού υδροφορέα θερμού νερού. Ο ρηχός υδροφορέας έχει θερμοκρασίες 100-110oC, ενώ ο
βαθύς υδροφορέας έχει υψηλότερες θερμοκρασίες, που κυμαίνονται από 120 μέχρι 140oC.

Σχ. 71. Οι θέσεις των γεωτρήσεων στο γεωθερμικό πεδίο Balçova-Narlidere [85].

Σχ. 72. Τεκτονικός χάρτης του γεωθερμικού πεδίου Balçova-Narlidere με τις θέσεις
των γεωτρήσεων (ΑΙ = Ρήγμα Αγαμέμνονα) [85, 87].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 87


Το κάλυμμα στην περιοχή
εκροής του γεωθερμικού συστή-
ματος Balçova φαίνεται να έχει
περατά χαρακτηριστικά, ενώ
στις ανατολικές γεωτρήσεις φαί-
νεται ότι είναι αδιαπέρατο [85].
Στη φωτογραφία του Σχ. 74 πα-
ρουσιάζεται η ανόρυξη της γεώ-
τρησης BD-3 του πεδίου
Balçova-Narlidere στα περίχωρα
της πόλης της Σμύρνης. Η γεώ-
τρηση αυτή έχει βάθος 750 m
και απέχει από τη γεώτρηση
BD-2 (βάθους 622 m) απόσταση
330 m. Αρχικά η γεώτρηση
BD-3 χρησιμοποιήθηκε ως γεώ-
τρηση επανεισαγωγής, εισάγο-
ντας σ’ αυτήν κατά τη θερινή
περίοδο 134.784 τόνους γεω-
θερμικού νερού θερμοκρασίας
50oC. Αργότερα, σε δεύτερο
στάδιο, η γεώτρηση BD-3 χρη-
σιμοποιήθηκε ως παραγωγική
γεώτρηση. Στην έναρξη της πα-
ραγωγής, η γεώτρηση παρήγαγε
νερά θερμοκρασίας 55oC. Όμως
Σχ. 73. Θερμοκρασιακά προφίλ των γεωτρήσεων του μετά την 3η ημέρα της παραγω-
πεδίου Balçova [85]. γής αυτή η θερμοκρασία αυξή-

Σχ. 74. Ανόρυξη της γεώτρησης BD-3 στο γ/θ πεδίο Balçova, στην πόλη της Σμύρνης [80].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 88


θηκε στους 120oC. Η υψηλότερη θερμοκρασία παραγωγής που παρατηρήθηκε σ’ αυτήν την
γεώτρηση είναι 136oC. Με το πέρας του πρώτου σταδίου της παραγωγικής διαδικασίας, η
παροχή της γεώτρησης έφθασε τα 60 kg/s, ενώ αργότερα ανήλθε στα 88 kg/s [80]. Το Σχ. 75
παρουσιάζει το υδρογεωλογικό μοντέλο του γεωθερμικού συστήματος του πεδίου Balçova.
Το γεωθερμικό σύστημα Balçova καθορίζεται ως σύστημα «ρηξιγενούς ζώνης με υψηλές
θερμοκρασίες σε ευρεία βάση (sweep base)». Οι δύο συγκεκαλυμμένες εκροές στα 40-100
και 300-700 m και η απότομα βυθιζόμενη ρηξιγενής ζώνης συνιστούν τον ταμιευτήρα που
αξιοποιείται αυτή τη στιγμή, και ο οποίος εκτείνεται μέχρι 1,5 km μακριά από τη ρηξιγενή
ζώνη τροφοδοσίας [86, 89]. Το νερό κατεισδύει στο νότιο τμήμα της ζώνης διάρρηξης μέχρι

Σχ. 75. Υδρογεωλογικό μοντέλο του γεωθερμικού συστήματος του πεδίου Balçova [86]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 89


κάποιο βάθος, όπου θερμαίνεται επαρκώς, ώστε αυτό να μπορεί να
ανέρχεται κατά μήκος του βόρειου τμήματος της ίδιας ζώνης διάρρηξης.
Αυτό το απλό μοντέλο θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει τον βασικό μηχα-
νισμό για το γεωθερμικό πεδίο Balçova - Narlidere. Κάποια από τα
θερμά νερά ρέουν πλευρικά μακριά από το ρήγμα σε χαλαρά (μη συνε-
κτικά) αλλούβια προς τα βόρεια και κάποιες ροές, επίσης, προς τα βό-
ρεια σε έναν βαθύτερο ορίζοντα [85]. Η μέση μέγιστη συνολική παροχή
από όλες τις παραγωγικές γεωτρήσεις ήταν 135 kg/s κατά τη διάρκεια
Πίνακας 30. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από το γεωθερμικό πεδίο Balçova [82]

της περιόδου 2000-2001, ενώ η συμβολή της επανατροφοδοσίας στην


παραγωγή του πεδίου εκτιμήθηκε σε περίπου 50 kg/s [89]. Υδρογεωλο-
γικές έρευνες αναγνώρισαν μια περιοχή επανατροφοδοσίας στο τεκτο-
νικό κέρας (horst) Seferihisar στα νότια και το δυναμικό επανατροφο-
δοσίας εκτιμάται στα 470 l/s [85]. Μέχρι το 2001 εφαρμόστηκε μιας με-
γάλης κλίμακας επανεισαγωγή των νερών μετά τη χρήση τους στις ρη-
χές ζώνες του συστήματος. Μέχρι το 2002 πραγματοποιήθηκε κυρίως
(κατά 86%) ρηχή και εν μέρει (κατά 14%) βαθιά επανεισαγωγή. Όμως,
μελέτες παρακολούθησης και ιχνηθεσίας έδειξαν ότι η επανεισαγωγή
στις ρηχές ζώνες δεν είναι αποδοτική, προκαλώντας περιβαλλοντικά
προβλήματα και έντονη ψύξη στις ρηχές ζώνες του πεδίου. Έτσι, η
στρατηγική της επανεισαγωγής άλλαξε και χρησιμοποιήθηκε η βαθιά
γεώτρηση BD-8 στα ανατολικά περιθώρια του πεδίου. Στα δυτικά περι-
θώρια του πεδίου ανορύχθηκε η γεώτρηση BD-10, με στόχο την πλήρη
επανεισαγωγή των γεωθερμικών αποβλήτων, μετά τη χρήση τους [86], η
οποία ήδη χρησιμοποιείται [84]. Το 2000, συνολικά 2.000.000 m3 ρευ-
στών παράχθηκαν από το πεδίο, από τα οποία 1.400.000 m3 επανεισά-
χθηκαν. Το 2003, περίπου 3.000.000 m3 ρευστών παράχθηκαν συνολικά
από το πεδίο (53% της παραγωγής προέρχονταν από βαθιές γεωτρήσεις)
και 1.210.000 m3 επανεισάχθηκαν σε βαθιές γεωτρήσεις [85]. Αναφο-
ρικά με το χημισμό των γεωθερμικών νερών του πεδίου Balçova, θα
πρέπει να επισημανθεί ότι αυτά δεν έχουν υψηλή μεταλλικότητα (Σύ-
νολο Διαλυμένων Αλάτων περίπου 1.500 ppm). Το κυρίαρχο κατιόν
τους είναι το Na+ ενώ το κυρίαρχο ανιόν τα HCO3- και συνεπώς τα γεω-
θερμικά νερά του πεδίου είναι γενικά του τύπου Na-HCO3 [84, 85, 87].
Η χαμηλή περιεκτικότητα σε Mg2+ των νερών των βαθιών γεωτρήσεων
είναι μία ένδειξη ότι τα βαθιά νερά μπορεί να έχουν υψηλότερες θερμο-
κρασίες [85]. Στον Πίνακα 7 παρατίθενται μεταξύ άλλων και τα αποτε-
λέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού από το γ/θ πεδίο Balçova,
που αντιστοιχεί σε γεωθερμικό ρευστό θερμοκρασίας 140oC. Τα νερά
του πεδίου δεν φαίνεται να είναι διαβρωτικά, όμως παρουσιάζουν τάσεις
επικαθίσεων [84]. Αυτό άλλωστε φαίνεται και στον Πίνακα 8, όπου ση-
μειώνεται ότι η τιμή του δείκτη κορεσμού Langelier για αντιπροσωπευ-
τικό γεωθερμικό νερό του πεδίου Balçova είναι +1,10 [23] και συνεπώς
είναι επιβεβλημένη η χρήση χημικών αναστολέων [84]. Στον Πίνακα 9
παρατίθενται μεταξύ άλλων και τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης
δείγματος νερού από τη γεώτρηση Β-1 του γ/θ πεδίου Balçova θερμο-
κρασίας 50oC. Στον Πίνακα 30 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών
αναλύσεων δειγμάτων νερών από το πεδίο Balçova. Το πρώτο δείγμα
προέρχεται από τη βαθιά γεώτρηση BD-1 (564 m) ενώ το δεύτερο
δείγμα από πηγή θερμοκρασίας 62oC [82]. Τα ισοτοπικά χαρακτηρι-
στικά των ρηχών και βαθιών γεωθερμικών νερών είναι διαφορετικά

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 90


αλλά και τα δύο δείχνουν μετεωρική προέλευση. Ισοτοπικές μελέτες, με τη χρήση δ2H,
έδειξαν ότι το γεωθερμικό σύστημα τροφοδοτείται από υψόμετρο περίπου 500 m [85, 86].

Σχ. 76. Τοπογραφικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής Σμύρνης [90].

(γ) Γεωθερμικό σύστημα Çeşme - Alaçati


Το γεωθερμικό σύστημα Çeşme - Alaçati [90] βρίσκεται στη βόρεια ακτή της Χερ-
σονήσου Çeşme (Σχ. 64, 76). Οι γνωστοί πόροι των θερμών νερών σ’ αυτήν την περιοχή
φαίνεται να σχετίζονται με ρηξιγενείς γραμμές [90]. Τα θερμά νερά του συστήματος αυτού
εκφορτίζονται από καρστικούς Τριαδικούς ασβεστολίθους, που οριοθετούνται από κανονικά
ρήγματα [75]. Φαίνεται λοιπόν ότι οι γνωστοί πόροι στην περιοχή σχετίζονται με ρηξιγενείς
γραμμές. Τα νερά του Çeşme έχουν πολύ υψηλή αλατότητα [90] και είναι πολύ κοντά στη
σύσταση του θαλασσινού νερού, δηλ το σύστημα φαίνεται να συνδέεται με τροφοδοσία από
τη θάλασσα, πιθανότατα μέσω καρστικών ανοιγμάτων [75, 90]. Η υδροχημική μελέτη των
θερμών νερών που εκφορτίζονται από πηγές και γεωτρήσεις στη γεωθερμική περιοχή του
Çeşme δείχνει ότι αυτά διακρίνονται σε δύο ομάδες: (α) Η μια ομάδα είναι νερά από έναν
κατώτερο υδροφορέα αποτελούμενο από Τριαδικούς καρστικούς ασβεστολίθους, ο οποίος
είναι ο κύριος ταμιευτήρας της περιοχής. Είναι Na-Cl τύπου με θερμοκρασίες 37-62oC και
Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων (Σ.Δ.Α. ή T.D.S.) γύρω στα 35.000 mg/l. (β) Η δεύτερη ομάδα
είναι θερμά νερά από έναν ανώτερο υδροφορέα μέσα σε χερσαία Νεογενή ιζήματα, με θερ-
μοκρασίες 37-40oC και χαμηλότερες τιμές Σ.Δ.Α. εξαιτίας της ανάμιξής τους με τοπικά υπό-
γεια νερά πριν την εμφάνισή τους στην επιφάνεια. Τα ισοτοπικά και χημικά δεδομένα δεί-
χνουν ότι το αρχικό υδάτινο διάλυμα είναι ένα μείγμα σύγχρονου θαλασσινού νερού και με-
τεωρικού νερού σε διάφορες αναλογίες. Ο εμπλουτισμός σε δ18O και οι τιμές 8D και η πε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 91


ριεκτικότητα σε τρίτιο των θερμών νερών αντικατοπτρίζουν μία γρήγορη κυκλοφορία και
συνεισφορά σύγχρονου θαλασσινού νερού. Τα θερμά νερά είναι υποκορεσμένα ως προς τη
γύψο και υπερκορεσμένα ή σχεδόν σε ισορροπία ως προς τον ασβεστίτη και δολομίτη [91].
Τα νερά έχουν υψηλές περιεκτικότητες σε Na+, Cl- και SO42- και εμφανίζονται να είναι δια-
βρωτικά [90].Το Ινστιτούτο ΜΤΑ ανόρυξε το 1974 στην περιοχή Çeşme-Ilica την γεώτρηση
Ilica-1, βάθους 282 m, με θερμοκρασία 56oC και παροχή 42 l/s. Το 1994 στην επαρχία Ma-
murbaba κατασκευάσθηκε η γεώτρηση FY-1 σε βάθος 364 m και η θερμοκρασία που συνα-
ντήθηκε ήταν 61,5oC. Τo βέβαιο και εμφανές δυναμικό της περιοχής είναι γύρω στα
15.000.000 kcal/h και μπορεί να χρησιμοποιηθεί πρωτίστως για ιαματικό τουρισμό, λουτρο-
θεραπεία και κατά δεύτερο λόγο για τηλεθέρμανση και θέρμανση θερμοκηπίων. Η
προσδοκώμενη θερμική ενέργεια στην περιοχή Çeşme ανέρχεται σε τουλάχιστον 75.000.000
kcal/h. Οι θερμοκρασίες των γεωτρήσεων στην περιοχή Alaçati είναι χαμηλές [90].

Σχ. 77. Γεωθερμικές περιοχές στην Επαρχία της Σμύρνης [90].

(δ) Γεωθερμικό πεδίο Aliağa


Το γεωθερμικό πεδίο Aliağa βρίσκεται επίσης στην ευρύτερη περιοχή (Επαρχία) της
Σμύρνης (Σχ. 13, 64, 77) και τοποθετείται σε μια περιοχή ενεργών κανονικών ρηγμάτων,
όπου το γεωθερμικό ρευστό είναι θαλασσινό νερό που θερμαίνεται και κυκλοφορεί μέσω
αυτών των ρηγμάτων [75]. Σε ορισμένα τμήματα αυτής της περιοχής το Ινστιτούτο ΜΤΑ
έχει ολοκληρώσει τις μελέτες αναφορικά με τη γεωλογία, τη γεωφυσική και τις γεωτρήσεις
θερμοβαθμίδας. Με βάση τα αποτελέσματα αυτών των μελετών καθορίσθηκε η γεωθερμική
ανωμαλία της περιοχής Aliağa-Samurlu. Το MTA ανόρυξε στην περιοχή Samurlu 3 γεωτρή-
σεις σε βάθη 625, 1.136 και 1.145,5 m με συνολική παροχή 80-120 l/s (με τη χρήση αντλίας)
και με μέση θερμοκρασία 97-98oC (Πίνακας 31). Σύμφωνα με αυτό, και συμπεριλαμβανο-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 92


Πίνακας 31. Κατάσταση των γεωθερμικών μένων της περιοχής Ilica Cape, του νη-
γεωτρήσεων του πεδίου Aliağa (2004) [70] σιού Tavşan και των ανορυχθέντων γεω-
τρήσεων, το βεβαιωμένο και εμφανές
γεωθερμικό δυναμικό εκτιμάται ότι είναι
τουλάχιστον 25.000.000 kcal/h, το οποίο
μπορεί να χρησιμοποιηθεί για
τηλεθέρμανση της Aliağa καθώς και για
θερμαλισμό και θέρμανση θερμοκηπίων,
ενώ το αναμενόμενο και πιθανό
γεωθερμικό δυναμικό θεωρείται ότι είναι
τουλάχιστον 100.000.000 kcal/h [90].

(ε) Άλλες περιοχές γεωθερμικού ενδιαφέροντος στην περιοχής της Σμύρνης


Εκτός από τα προαναφερθέντα γεωθερμικά πεδία, υπάρχουν και άλλες περιοχές γεω-
θερμικού ενδιαφέροντος (βλ. Σχ. 77) στην περιοχή της Σμύρνης (Izmir), όπως:
• Η περιοχή Karşiyaka - Menemen, όπου σε γεώτρηση βάθους 800 m εντοπίσθηκαν
γεωθερμικά νερά θερμοκρασίας 55oC και χαμηλής αλατότητας και με παροχή 10 l/s και δυ-
ναμικού 500.000 kcal/h [90].
• Η περιοχή Urla - Gülbahçe έχει εμφανίσεις θερμού νερού. Η περιοχή Urla -
İçmeler έχει νερά θερμοκρασίας 19oC, Na-Cl-SO4 τύπου και παροχής 10 l/s, ενώ τα θερμά
νερά της περιοχής Gülbahçe έχουν θερμοκρασία 32oC, παροχή 10 l/s και τροφοδοτούνται
από τη θάλασσα και συνεπώς είναι του τύπου Na-Cl [90].
• Το γεωθερμικό σύστημα Bayindir - Ergenli, με θερμές αναβλύσεις (Σχ. 13, 77). Οι
θερμοκρασίες των υπαρχουσών γεωτρήσεων ποικίλλουν ανάλογα με τον ρυθμό ανάμιξης
των ρηχών νερών με βαθύτερα νερά. Με τη βοήθεια ρηχών γεωτρήσεων έχουν εντοπισθεί
νερά θερμοκρασίας 45oC. Τα θερμά νερά του Ergenli είναι Na-HCO3 τύπου και χαμηλής
αλατότητας, με ευκρινή ποσότητα θείου [90].

(στ) Γεωθερμικό πεδίο Dikili Kaynarca - Bergama


Το γεωθερμικό πεδίο Dikili Kaynarca - Bergama (Bergama = Πέργαμος) βρίσκεται
περίπου 70 km βόρεια της Σμύρνης [47] (Σχ. 13, 64, 76, 77) και περιλαμβάνει πάνω από 20
θερμές πηγές, οι οποίες ελέγχονται από τεκτονικά αίτια (ρήγματα). Γεωλογικά η περιοχή
Dikili - Bergama δομείται από διάφορα πετρώματα όπως ιζηματογενή και μεταμορφωμένα
πετρώματα (Παλαιοζωικά μέχρι πρόσφατα), τον γρανοδιορίτη Kozak (Ηώκαινο - Ολιγό-
καινο), τα Ηφαιστειακά του Yuntdağ (Ανώτατο Μειόκαινο - Πλειόκαινο) και Βασάλτες του
Dededağ (Πλειστόκαινο). Αφού η ηφαιστειακή δραστηριότητα και η τεκτονική δράση είναι
πολύ έντονες στην περιοχή, θεωρείται ότι η γεωθερμική ανωμαλία στην περιοχή Dikili –
Bergama προέρχεται από τόσο από την τεκτονική όσο και από την ηφαιστειότητα [82]. Η
περιοχή παρουσιάζει σύνθετες μαγματικές και ηφαιστειακές γεωλογικές δομές και πολυά-
ριθμες δομές τεκτονικών βυθισμάτων (grabens) - κεράτων (horsts) [92]. Το γεωθερμικό δυ-
ναμικό αυτών των δύο Επαρχιών Dikili και Bergama είναι μεγάλο, όμως η εκτίμησή του εί-
ναι πολύ φτωχή και περιορισμένη [90]. Οι θερμές πηγές που αναβλύζουν στην περιοχή
έχουν θερμοκρασίες 41-98oC [47]. Στην περιοχή Dikili και στις γύρω γεωθερμικές περιοχές
επικράτησαν εφελκυστικές τάσεις διεύθυνσης Β-Ν στο Ανώτατο Πλειόκαινο, που δη-
μιούργησαν την λεκάνη. Οι ηφαιστίτες Yuntdağ διαιρούνται σε 3 ομάδες: (α) Ηφαιστειακά
Yuntdağ-Ι (Tyu1), τα παλαιότερα, αποτελούμενα από εξαλλοιωμένους ανδεσίτες, (β) Ηφαι-
στειακά Yuntdağ-ΙΙ (Tyu2), αποτελούμενα από σκούρους βασάλτες και πυροξενικές, ανδεσι-
τικές λάβες και (γ) Ηφαιστειακά Yuntdağ-ΙΙΙ (Tyu3), αποτελούμενα από ανδεσίτες. Τα Τρι-
τογενή πυροκλαστικά του Demirtaş καλύπτουν τα Ηφαιστειακά Yuntdağ-Ι. Στην περιοχή

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 93


Σχ. 78. Γεωλογικός χάρτης της περιοχής Dikili-Kaynarca [93].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 94


επικρατούν 3 διευθύνσεις ρηγμάτων: ΒΔ-ΝΑ, ΒΑ-ΝΔ και ΔΒΔ-ΑΝΑ. Η γεωλογική δομή
της περιοχής χαρακτηρίζεται από ένα ΒΔ-ΝΑ διεύθυνσης τεκτονικό βύθισμα (graben), που
ελέγχεται από κλιμακωτά ρήγματα [93]. Στο Σχ. 78 παρουσιάζεται γεωλογικός χάρτης της
περιοχής Dikili-Kaynarca. Η γεωθερμική δραστηριότητα εκδηλώνεται με τη μορφή θερμών
πηγών γύρω από τα πιο πρόσφατα Ηφαιστειακά Yuntdağ-ΙΙΙ και οι γεωθερμικοί ταμιευτήρες
αναμένονται στα Ηφαιστειακά Yuntdağ-Ι. Τα υπερκείμενα Πλειοκαινικά πυροκλαστικά του
Demirtaş καλύπτουν το σύστημα ως «κάλυμμα», λόγω των χαμηλών τιμών διαπερατότητας.
Τα Τεταρτογενή αλλούβια φιλοξενούν ψυχρά υπόγεια νερά. Οι επιμέρους γεωθερμικές πε-
ριοχές Dikili, Kaynarca and Kocaoba βρίσκονται κοντά σε κύρια ρήγματα και ρηξιγενείς
ζώνες. Τα μετεωρικής προέλευσης νερά επανατροφοδοτούνται στην περιοχή Kozak και θερ-
μαίνονται σε βάθος και κατόπιν μετακινούνται προς την επιφάνεια κατά μήκος των ρηγμά-
των [93]. Στην περιοχή Dikili-Kaynarca υπάρχουν πολυάριθμες θερμές πηγές με φυσική ροή
200 kg/s και θερμοκρασίες 70-92oC [92]. Το πεδίο Kaynarca τοποθετείται σε απόσταση 4,8
km Α του Dikili. Σε μια περιοχή πάνω από 250.000 m2 υπάρχουν περίπου 80 θερμές πηγές
και εκροές ρεμάτων. Κατά την περίοδο 1986-1987 η περιοχή μελετήθηκε στα πλαίσια ενός
Τουρκο-Ιαπωνικού πιλοτικού προγράμματος (MTA-JICA, 1987) [93]. Ένα σύνολο 23 γεω-
τρήσεων ανορύχθηκε στην ευρύτερη περιοχή. Από αυτές, οι 10 είναι γεωτρήσεις βαθμίδας
με βάθη 50-80 m [47, 82]. Τρεις γεωτρήσεις γεωθερμικής βαθμίδας κατασκευάσθηκαν από
το ΜΤΑ στην περιοχή Dikili - Kaynarca - Kocaoba, βάθους 58-680 m. Έξι (6) γεωτρήσεις
βαθμίδας έχουν βάθη 58-202 m [93]. Μια γεώτρηση (Κ-1 ή DK-1) [47, 82], που κατα-
σκευάσθηκε από το ΜΤΑ το 1989 [47, 82], έφθασε σε βάθος 1.500 m με μέγιστη καταγε-
γραμμένη θερμοκρασία 134oC στα 700 m [92], με ποικίλες τιμές διαπερατότητας, και η
οποία ήταν άνυδρη [47]. Κατά την περίοδο 2006, 10 γεωτρήσεις παρείχαν συνολικά 350
kg/s θερμών ρευστών από τα οποία πιθανόν τα 100 kg/s επανεισάγονταν. Σε 3 γεωτρήσεις
της περιοχής, στις C-2, C-3 και C-4, των οποίων οι θέσεις παρουσιάζονται στον χάρτη του

Σχ. 79. Θέσεις των γεωτρήσεων στο πεδίο Dikili-Kaynarca [92].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 95


Σχ. 79, έγιναν δοκιμαστικές αντλήσεις διάρκειας 2 και 5 ωρών. Στον Πίνακα 32 παρατίθε-
νται στοιχεία των γεωτρήσεων αυτών [92]. Το αναμενόμενο και πιθανό γεωθερμικό δυνα-
μικό της Επαρχίας Dikili είναι τουλάχιστον 400.000.000 kcal/h [90]. Στον Πίνακα 33 παρα-
τίθενται τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού από ρηχή γεώτρηση, βάθους
29 m, και θερμοκρασίας νερού περίπου 100oC [82]. Στον Πίνακα 34 παρουσιάζονται τα
αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από γεωτρήσεις και πηγές του γεω-

Πίνακας 32. Στοιχεία για τις γεωτρήσεις C-2, C-3 και C-4 του γεωθερμικού πεδίου
Dikili-Kaynarca [92]

Πίνακας 33. Αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού του πεδίου Dikili -
Kaynarca - Bergama (οι συγκεντρώσεις σε ppm) [82]

θερμικού πεδίου Dikili [93]. Οι θέσεις


των σημείων δειγματοληψίας με τους
αριθμούς των δειγμάτων φαίνονται
στον χάρτη του Σχ. 78. Από χημικής
άποψης, τα νερά αυτής της Επαρχίας
είναι του τύπου Na-SO4-HCO3 και
αλατότητα (Σ.Δ.Α.) 3 g/l [90, 93].
Πολύ πιθανόν να προκύψουν
προβλήματα επικαθίσεων ανθρακικών
ορυκτών (ασβεστίτη, αραγωνίτη,
δολομίτη) από τα θερμά νερά της
γεωθερμικής περιοχής Dikili -
Σχ. 80. Γεωθερμική γεώτρηση στο Dikili [94]
Kaynarca - Kocaoba [93]. Τα νερά της
περιοχής Bademli είναι Na-Cl τύπου και τροφοδοτούνται από τη θάλασσα. Τα νερά του
γεωθερμικού πόρου Nebiler είναι Na-HSO4 και έχουν χαμηλή αλατότητα [90]. Οι πιο
σημαντικοί πόροι της Επαρχίας Bergama, αναφορικά με την παροχή και τη θερμοκρασία,
είναι οι λουτροπόλεις και η γεώτρηση Bergama Dibek Mevkii, που έχουν συνολικό
βεβαιωμένο δυναμικό 6.000.000 kcal/h. Το 2003, άλλες 2 γεωτρήσεις ανορύχθηκαν από το
Δήμο Bergama στην περιοχή των πηγών Dibek και Güzellik και έτσι το βεβαιωμένο
αξιοποιήσιμο δυναμικό έφτασε 16.000.000 kcal/h. Το αναμενόμενο, πιθανό δυναμικό σ’
αυτήν την περιοχή είναι τουλάχιστον 200.000.000 kcal/h. Τα νερά της Επαρχίας είναι γενικά
Na-HCO3-SO4 τύπου και η αλατότητά (Σ.Δ.Α.) τους δεν είναι πολύ υψηλή [90].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 96


Πίνακας 34. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών του γεωθερμικού πεδίου
Dikili. Όλες οι συγκεντρώσεις εκφράζονται σε mg/kg, εκτός αν καθορίζεται διαφορετικά [93]

T(oC): μετρημένη θερμοκρασία εξόδου στην επιφάνεια, EC: ηλεκτρική αγωγιμότητα (σε μS/cm),
* κάτω από το όριο ανίχνευσης, Σκληρότητα των νερών σε γαλλικούς βαθμούς

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 97


(ζ) Γεωθερμικό πεδίο Tuzla
Το γεωθερμικό πεδίο Tuzla -
Çanakkale είναι ένα από τα γεωθερμικά
πεδία στην Παράκτια Ζώνη του Αιγαίου
(βλ. Σχ. 11, 13, 64, 81) [75], 80 km ΝΔ
του Canakkale και 5 km προς την ενδο-
χώρα της Μικράς Ασίας [23, 47]. Το
γεωθερμικό πεδίο Tuzla αποτελεί μια
ηφαιστειακή περιοχή με ρυολιθικές και
πυροκλαστικές αποθέσεις [95, 96]. Το
γεωθερμικό σύστημα στη Tuzla εμφανί-
ζεται στα NΔ περιθώρια της νέας (Κα-
τώτερου Τριτογενούς) Μεταμορφωμέ-
νης Μάζας Kazdağ (Σχ. 64), όπου η
Μειοκαινική ηφαιστειότητα διαμόρ-
φωσε τη Χερσόνησο Biga ακολουθώ-
ντας δύο τεμνόμενα περιφερειακά συ-
στήματα ρηγμάτων με διευθύνσεις Β-Ν
και ΒΔ-ΝΑ. Κατά τη διάρκεια του
Πλειόκαινου διάφοροι δόμοι δακιτικών
- ρυολιθικών λαβών τοποθετήθηκαν
κατά μήκος μιας γραμμής Β-Ν στο γεω-
θερμικό πεδίο και βόρεια αυτού. Η τρο-
φοδοσία των θερμών ρευστών του συ-
Σχ. 81. Θέση του γεωθερμικού πεδίου Tuzla [95]. στήματος της Tuzla γίνεται από βαθιά
ρήγματα και τα ρευστά ανέρχονται
μέσω της τεκτονικής
ασυνέχειας Β-Ν, η
οποία εξηγεί επίσης
και την παρουσία των
Πλειοκαινικών δό-
μων λάβας στην πε-
ριοχή [75]. Η στρω-
ματογραφία του πε-
δίου αποτελείται από
μεταμορφωμένα πε-
τρώματα του υποβά-
θρου, ηλικίας Περ-
μίου, διεισδυσιγενείς
γρανοδιορίτες, Μειο-
καινικά ηφαιστειακά
πετρώματα (ρυοδα-
κιτικές λάβες, ιγκνιμ-
βρίτες, τραχείτες και
Σχ. 82. Θερμές πηγές στην Tuzla της Τουρκίας [98]. τραχειανδεσιτικές
λάβες), μονζονίτες
καθώς και Τεταρτογενή και πρόσφατα αλλούβια. Στο Σχ. 83 παρουσιάζεται ο γεωλογικός
χάρτης της περιοχής του πεδίου Tuzla. Τα γεωθερμικά ρευστά προέρχονται από ένα ρηχό
ηφαιστειακό ταμιευτήρα, βάθους 333-553 m [23, 95, 96] και από έναν βαθύτερο γρανιτικό

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 98


Σχ. 83. Γεωλογικός χάρτης περιοχής γεωθερμικού πεδίου Tuzla [95].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 99


ταμιευτήρα σε βάθος 1.020 m [82]. Ένας ταμιευτήρας αποτελούμε-
νος από μάρμαρα και μεταμορφωμένα πετρώματα συναντήθηκε σε
βάθος 759 m αλλά δεν κατέστη δυνατή η αξιολόγησή του με δοκι-
μές [97]. Τo πεδίο χαρακτηρίζεται από πηγές τύπου geyser συνολι-
κής παροχής 20 l/s και θερμοκρασίας 102oC με ευρείς ζώνες εξαλ-
λοίωσης πυριτίωσης και λειμωνιτίωσης [47]. Οι εκροές νερών από
Πίνακας 35. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών του πεδίου Tuzla (οι συγκεντρώσεις σε mg/l [82]

περίπου 100 πηγές στο πεδίο Tuzla εκτιμάται ότι είναι κοντά στα 50
l/s [95]. Με βάση τα αποτελέσματα των γεωλογικών και γεωφυσι-
κών ερευνών, 10 γεωτρήσεις βαθμίδας βάθους 50-100 m ανορύχθη-
καν το 1974. Θερμοκρασίες μέχρι 145oC παρατηρήθηκαν σε βάθος
50 m σε μερικές από αυτές τις γεωτρήσεις. Δύο βαθιές ερευνητικές
γεωτρήσεις (Τ1 και Τ2), με βάθη 814 και 1.020 m, κατασκευάσθη-
καν τα έτη 1982 και 1983 από το ΜΤΑ με θερμοκρασίες 173 και
171oC αντίστοιχα. Ο ταμιευτήρας εντοπίζεται σε βάθη 333-553 m
μέσα σε ηφαιστειακά πετρώματα με θερμοκρασία 173-174οC και
παροχή 130 t/h γεωθερμικού ρευστού και περιεκτικότητα ατμού
13% [47, 75, 95, 96]. Τη δεκαετία του 1990 ανορύχθηκαν άλλες δύο
ρηχές γεωτρήσεις, βάθους 80 και 130 m [75]. Οι υδροθερμικές
εξαλλοιώσεις και τα συσσωματώματα των ορυκτών υποδηλώνουν
θερμοκρασίες γεωθερμικών ρευστών της τάξης των 150-220οC [95,
96]. Στον Πίνακα 7 παρατίθενται μεταξύ άλλων και τα αποτελέ-
σματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού (υγρής φάσης) από το
πεδίο Tuzla, θερμοκρασίας δειγματοληψίας 100oC, που αντιστοιχεί
σε θερμοκρασία ρευστού 173oC. Στον Πίνακα 9 παρατίθενται με-
ταξύ άλλων και τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νε-
ρού από πηγή του πεδίου Tuzla, θερμοκρασίας 102oC. Στον Πίνακα
35 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νε-
ρών που προέρχονται από θερμή πηγή (το 1ο δείγμα του Πίνακα)
θερμοκρασίας περίπου 100oC όσο και από τη γεώτρηση T-1 σε βά-
θος 814 m (το 2ο δείγμα του Πίνακα 35), θερμοκρασίας ρευστού

Σχ. 84. Εκφόρτιση γεωθερμικών άλμεων στο πεδίο Tuzla [95].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 100


173-174oC [82]. Τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά των γεωθερμικών νερών του πεδίου
παρουσιάζουν ενδιαφέρον από υδροχημική άποψη [95]. Παρουσιάζουν εξαιρετικά υψηλή
αλατότητα, με Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων (Σ.Δ.Α. ή TDS) που φτάνει τα 66 g/l, μεγαλύ-
τερη του θαλασσινού νερού [82, 95] και είναι του τύπου Na-Cl [23]. Εκτός από την
αυξημένη αλατότητά τους, τα ρευστά από τον ταμιευτήρα του πεδίου Tuzla είναι σημαντικά
εμπλουτισμένα σε B και Sr. Οι συγκεντρώσεις βαρέων μετάλλων, όπως Pb, Zn και Sr στα
θερμά νερά είναι υψηλότερες από αυτές στα κρύα νερά [95]. Το 2007, μια Εταιρία άρχισε
την ανάπτυξη του πεδίου και αποφάσισε και σχεδίασε μια μονάδα δυαδικού κύκλου 7,5
MWe (μικτής ισχύος) [75], που θεωρείται ως μικρής κλίμακας μονάδα [99]. Πρόσφατα, 6
επιπλέον γεωτρήσεις ανορύχθηκαν προκειμένου να τροφοδοτήσουν με θερμό νερό την
μελλοντική αυτή μονάδα αλλά οι θερμοκρασίες των γεωθερμικών ρευστών και οι παροχές
τους ήταν χαμηλότερες από τις αναμενόμενες [75]. Η περιοχή Canakkale - Tuzla είναι
κατάλληλη για ολοκληρωμένες χρήσεις της γεωθερμικής ενέργειας [23].

(η) Γεωθερμικό πεδίο Simav - Kütahya


Το γεωθερμικό πεδίο Simav - Kütahya είναι ένα από τα σημαντικότερα γεωθερμικά
πεδία της Τουρκίας και βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του τεκτονικού βυθίσματος Simav
της Επαρχίας Kütahya της Δυτικής Ανατολίας (Τουρκίας) (Σχ. 11, 13, 64) και σε απόσταση
4 km βόρεια της πόλης Simav [100, 101]. Τοποθετείται στο ΒΑ άκρο της πεδιάδας Simav, η
οποία καλύπτει έκταση περίπου 70 km2 και βρίσκεται σε υψόμετρο 780 m. Τα Όρη Simav,
τα οποία αποτελούν μια δομή τεκτονικού κέρατος (horst), βρίσκονται στα νότια της
πεδιάδας και έχουν ύψος 1.780 m (Σχ. 85) [101]. Οι γεωλογικές ενότητες της περιοχής απο-

Σχ. 85. Τοπογραφικός χάρτης της θέσης του γεωθερμικού πεδίου Simav [101].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 101


τελούνται από σχηματισμούς της Μάζας Menderes. Τα μεταμορφωμένα πετρώματα της Μά-
ζας Menderes αποτελούνται από τον Σχηματισμό Kalkan, ηλικίας Προκάμβριου -Παλαιο-
ζωικού, και από τα μεταμορφωμένα Simav και συνιστούν το υπόβαθρο της περιοχής. O
Σχηματισμός Kalkan αποτελείται από μιγματίτες, αμφιβολίτες, γρανιτικούς μιγματίτες, βιο-
τιτικούς γνεύσιους με παρεμβολές μαρμάρων και πηγματιτοειδείς φλέβες και γνεύσιους
(μιγματιτικούς, λεπτιτικούς). Τα μεταμορφωμένα Simav τοποθετούνται τεκτονικά πάνω στο
Σχηματισμό Kalkan σχηματίζοντας μια «ζώνη κατακλαστιτών», πολλών km, με μυλωνίτες
και κατακλαστίτες. Τα μεταμορφωμένα Simav αποτελούνται από μεταβασικά πετρώματα με
ζώνες και φακούς μαρμάρων και σχιστόλιθους και παρεμβολές μεταβασικών και μετα-
υπερμαφικών πετρωμάτων. Πάνω στα μεταμορφωμένα πετρώματα Simav συναντώνται διά-
φοροι σχηματισμοί Παλαιοζωικής ηλικίας, με πλευρικές και κατακόρυφες μεταβάσεις, και
αυτοί είναι: (α) Σχηματισμός Balikbasi (διάφοροι σχιστόλιθοι με παρεμβολές μαρμάρων),
που εμφανίζεται σε έκταση 6 km2 στην περιοχή του πεδίου Simav, (β) Σχηματισμός Saricasu
(χαλαζιακοί φυλλίτες, σχιστόλιθοι), που εμφανίζεται σε έκταση 19 km2 στην περιοχή του
πεδίου Simav, και (γ) Σχηματισμός Arikaya (κρυσταλλικοί ασβεστόλιθοι). Οι ασβεστόλιθοι
Budagan, ηλικίας Τριαδικού - Ιουρασικού, κείνται πάνω στον προαναφερθέντα σχηματισμό
με γωνιώδη συμφωνία. Οι ασβεστόλιθοι Budagan και ο σχηματισμός Arikaya εμφανίζονται
σε μία έκταση 25 km2. Ο Γρανίτης Egrigöz, Παλαιοκαινικής ηλικίας, κόβει όλες τις προ-
αναφερθείσες ενότητες. Ο κλαστικός και ασβεστολιθικός Σχηματισμός Kizilbük αποτελείται
από παρεμβολές ψαμμιτών, τοφφιτών, αργιλολίθων και αργιλικών ασβεστολίθων. Οι τόφφοι
Civanadag συνίστανται από ρυοδακίτες και δακίτες με φακούς ψαμμιτών και αργιλολίθων.
Τα ηφαιστειακά Akdag δομούνται από ρυόλιθους, ρυοδακίτες, δακίτες και συσσωματώματα
(Σχ. 85). Οι Σχηματισμοί Kizilbük, Civanadag και Akdag είναι Μειοκαινικής ηλικίας και
πλευρικά και κατακόρυφα παρεμβάλλονται ο ένας στον άλλον και υπέρκεινται ασύμφωνα
του γρανίτη Egrigöz. Οι σχηματισμοί αυτοί καλύπτουν μια έκταση 140 km2 της περιοχής
του πεδίου Simav. Ο αδρομερής κλαστικός Σχηματισμός Toklargölü αποτελείται από χάλι-
κες, άμμους και αργίλους συμπαγοποιημένες κατά θέσεις. Ο βασάλτης Naşa έχει δομή ροής
και διασχίζει τις προαναφερθείσες ενότητες. Ο Σχηματισμός Eynal αποτελείται από χαλαρά
συνδεδεμένους χάλικες, άμμους και αργίλους και υπέρκειται αυτών και εμφανίζεται σε μια
έκταση περίπου 2 km2 στην περιοχή του πεδίου Simav. Οι Σχηματισμοί Toklargölü, Naşa
και Eynal συναντώνται στην κορυφή της στρωματογραφικής ακολουθίας. Aυτοί οι σχηματι-
σμοί καλύπτονται από αλλούβια Οι βασάλτες Naşa και ο Σχηματισμός Toklargölü καλύ-
πτουν μια έκταση 84 km2 στην περιοχή του πεδίου Simav [100]. Τα ηφαιστειακά πετρώματα
και λιμναία ιζήματα Μειοκαινικής ηλικίας αποτέθηκαν στο τεκτονικό βύθισμα κατά άξονα
διεύθυνσης BBA-NNΔ ή σχηματίσθηκαν σε σχέση με αυτά τα βυθίσματα. Τα αδρόκοκκα
χερσαία ιζήματα, οι βασαλτικές λάβες και τα αξιόλογου πάχους αλλούβια του βυθίσματος
έχουν πάχος εκατοντάδων μέτρων.
Μετά το Μειόκαινο, η Δυτική Ανατολία υπέστη ένα καθεστώς εφελκυστικών τά-
σεων, που οδήγησε μεταξύ άλλων και στο σχηματισμό του βυθίσματος Simav, το οποίο έχει
ασύμμετρη δομή. Το νότιο τμήμα του βυθίσματος οριοθετείται από το Ρήγμα Simav (Σχ.
85), μήκους πάνω από 80 km, που έχει γενική διεύθυνση Δ-Α και χωρίζεται τα Όρη Simav
από την πεδιάδα Simav. Επιπλέον, στο γεωθερμικό σύστημα Simav υπάρχουν γεωθερμικές
εμφανίσεις και στα δύο άκρα του Ρήγματος Simav (Düvertepe and Saphane), όπως φαίνεται
στο Σχ. 85. Στη βόρεια πλευρά της λεκάνης Simav συναντώνται τα ρήγματα εφελκυσμού
Eynal και Naşa, που την οριοθετούν. Το Ρήγμα Simav με ολίσθηση 1.000 m βρίσκεται στη
νότια πλευρά του βυθίσματος Simav κα σχηματίσθηκε πιθανότατα κατά το Πλειόκαινο. Αν
και οι θερμές θερμές πηγές Eynal, Çitgöl και Naşa εκφορτίζονται στη βόρεια πλευρά του
βυθίσματος Eynal και Naşa, (Σχ, 85, 86), θεωρείται ότι το Ρήγμα Simav παίζει πρωτογενή
ρόλο στο σχηματισμό του γεωθερμικού συστήματος Simav. Τo ενεργό Ρήγμα Simav φτάνει
σε μεγάλα βάθη και συνεπώς μπορεί να μεταφέρει θερμά νερά προς την επιφάνεια ή κοντά

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 102


σ’ αυτήν συντελώντας στην παρουσία θερμικής ροής υψηλότερης της κανονικής (110
mW/m2) σε μια περιοχή λέπτυνσης του ηπειρωτικού φλοιού [101, 102]. Με θερμοκρασίες
των 160oC σε οικονομικά βάθη (μικρότερα του 1 km) μέσα στη ρηξιγενή ζώνη του
ταμιευτήρα, το γεωθερμικό σύστημα Simav συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά «συστήματος
ζωνών διάρρηξης με υψηλές θερμοκρασίες σε ευρεία βάση» [101].

Σχ. 86. Γεωλογικός χάρτης της περιοχής του γεωθερμικού πεδίου Kütahya - Simav με
τις θέσεις πηγών και γεωτρήσεων [101].

Διακλάσεις και ρήγματα, που προέκυψαν από την νεοτεκτονική δραστηριότητα,


προκάλεσαν την ανάπτυξη δευτερογενούς πορώδους και μεγάλης διαπερατότητας σε ασβε-
στόλιθους και μάρμαρα καθώς και στους βασάλτες της περιοχής του πεδίου. Πιο συγκεκρι-
μένα, στο γεωθερμικό πεδίο Simav προσδιορίσθηκαν - με βάση τα αποτελέσματα της γεω-
τρητικής έρευνας - 4 ταμιευτήρες γεωθερμικών νερών:

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 103


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 87. Γεωλογικός χάρτης της περιοχής του γεωθερμικού πεδίου Simav με τις θέσεις πηγών και γεωτρήσεων [100].

104
(I) Οι Βασάλτες Naşa. Πρόκειται για τον πρώτο ταμιευτήρα μετά τις Τεταρτογενείς
αποθέσεις και η υψηλότερη θερμοκρασία σ’ αυτόν ήταν 105oC και μετρήθηκε σε βάθος 85
m στη γεώτρηση C-1. Οι γεωτρήσεις C-1, C-2 (εγκαταλελειμμένες οι C-3, C-4, C-5) και N-
1, N-2 παράγουν γεωθερμικά ρευστά από τους βασάλτες Naşa, που καλύπτονται με αλλού-
βια και το Σχηματισμό Eynal [103]. Οι θέσεις των γεωτρήσεων αυτών παρουσιάζονται
στους χάρτες των Σχ. 86 και 87. Επιπλέον, θερμά νερά και κάποιων άλλων γεωτρήσεων πα-
ράγονται και από τον πρώτο αυτό γεωθερμικό ταμιευτήρα [100]
(II) Οι ασβεστόλιθοι Budagan και ο Σχηματισμός Arıkaya (κρυσταλλικοί ασβεστόλιθοι).
Έχουν δευτερογενές πορώδες και δευτερογενή περατότητα και αποτελούν τον δεύτερο γεω-
θερμικό ταμιευτήρα. Παρουσιάζουν σημαντική πλευρική επέκταση. Eντοπίζονται βαθύτερα
σε σχέση με τον ταμιευτήρα Ι (βασάλτες Naşa) και συνεπώς καταγράφονται υψηλότερες
θερμοκρασίες. Τα θερμά νερά των γεωτρήσεων EJ-1, EJ-2, E-2, E-3, E-4, E-5, E-6, E-7, E-8
και E-9 (οι θέσεις των γεωτρήσεων φαίνονται στους χάρτες των Σχ. 86 και 87) λαμβάνονται
από αυτόν τον ταμιευτήρα. Η μεγαλύτερη θερμοκρασία (162,47oC) μετρήθηκε στη γεώ-
τρηση EJ-1 [100].
(III) Μπορεί να θεωρηθεί και η παρουσία ενός τρίτου ταμιευτήρα ανάλογα με την παρεμ-
βολή πετρωμάτων ταμιευτήρα και καλύμματος. Έτσι, ο Σχηματισμός Balikbasi αποτελείται
από μάρμαρα με δευτερογενές πορώδες και περατότητα και υπόκειται του Σχηματισμού
Saricasu, που έχει χαρακτηριστικά καλύμματος (χαλαζιακοί φυλλίτες, σχιστόλιθοι). Οι γεω-
τρήσεις EJ-1 και EJ-2 παράγουν ρευστά και από αυτόν τον ταμιευτήρα [100].
Στην περιοχή του πεδίου Simav αναγνωρίζονται τρία «καλύμματα» [100]:
(i) Σχηματισμός Eynal. Αυτός ο σχηματισμός υπέρκειται των βασαλτών Naşa και περιέ-
χει αδιαπέρατα αργιλικά στρώματα κατά θέσεις, υποδεικνύοντας χαρακτηριστικά καλύμμα-
τος. Σε γεωτρήσεις γύρω από τις θερμές πηγές Naşa και Citgöl (Σχ. 87), μετά τα αλλούβια
συναντώνται αυτά τα αδιαπέρατα στρώματα. Η θερμοκρασία των 105oC έχει μετρηθεί στον
ταμιευτήρα που βρίσκεται κάτω από το κάλυμμα αυτό.
(ii) Τα ηφαιστειακά Akdag, οι τόφφοι Civanadag και ο Σχηματισμός Kizilbük σχηματί-
ζουν ένα παχύ κάλυμμα. Η θερμοκρασία ανέρχεται στους 162oC εξαιτίας της παρουσίας του
καλύμματος αυτού.
(iii) Ο Σχηματισμός Saricasu (χαλαζιακοί φυλλίτες, σχιστόλιθοι), που έχει πλευρική και
κατακόρυψη μετάβαση με τον Ταμιευτήρα ΙΙΙ, δηλ. το Σχηματισμό Balikbasi.
Στην περιοχή του γεωθερμικού πεδίου Simav αναβλύζουν 12 θερμές πηγές [100],
ενώ υπάρχουν και 11 ενεργές γεωτρήσεις (EJ-1, EJ-2, EJ-3, E-1, E-2, E-3, E-7, E-8, C-1, C-
2, N-1) [101]. Τρεις γεωτρήσεις, οι C-3, C-4, C-5, εγκαταλήφθηκαν [100]. Οι θέσεις των
γεωτρήσεων αυτών παρουσιάζονται στους χάρτες των Σχ. 86 και 86. Σύμφωνα με τους
Yücel et al. (1983) υπάρχουν 4 μεγάλες θερμές πηγές που εκρέουν από αλλούβια και κορή-
ματα από τις πλαγιές στην περιοχή Eynal και 10 μεγάλες πηγές που εκρέουν από αλλούβια
στην περιοχή Çitgöl-Naşa [101, 103]. Ο Öktü (1984) ανέφερε ότι υπήρχαν συνολικά 89
θερμές πηγές στην ευρύτερη περιοχή, από τις οποίες 34 στην περιοχή Eynal και 55 στην πε-
ριοχή Çitgöl-Naşa [101, 104]. Οι πηγές στην περιοχή Eynal είναι γενικά θερμότερες από αυ-
τές της περιοχής Çitgöl-Naşa και εκρέουν σε μία γραμμή διεύθυνσης Α-Δ κατά μήκος ρηγ-
μάτων (Σχ. 86, 87) με παροχές 0,02-0,2 l/s (συνολική παροχή 2,1 l/s) και θερμοκρασίες 51-
96oC [101]. Οι παροχές των πηγών στην περιοχή Çitgöl-Naşa κυμαίνονται μεταξύ 0,15 και
0,86 l/s, ενώ οι θερμοκρασίες είναι 34-86oC [101].
Η γεωτρητική έρευνα στην περιοχή ξεκίνησε το 1985 από το Ινστιτούτο ΜΤΑ
(General Directorate of Mineral Research and Exploration) της Τουρκίας. Το χρονικό διά-
στημα 1985-1988 το MTA ανόρυξε 6 γεωτρήσεις: 4 στην περιοχή Eynal, 1 στη Çitgöl και 1
στη Naşa [47]. Τα βάθη των γεωτρήσεων που συνολικά κατασκευάσθηκαν στο γεωθερμικό
πεδίο Simav κυμαίνονται μεταξύ 65,8 m (γεώτρηση Ε-1) και 958 m (γεώτρηση EJ-2), ενώ οι

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 105


θερμοκρασίες στους πυθμένες
των γεωτρήσεων ήταν μεταξύ
105oC (γεώτρηση C-1) και
162oC (γεώτρηση EJ-1) [101].
Στον Πίνακα 36 παρέχονται
πληροφορίες αναφορικά με το
βάθος, τη θερμοκρασία, τη
στάθμη παραγωγής, την πα-
ροχή, το είδος του πετρώμα-
τος του ταμιευτήρα και την
ημερομηνία και το έτος διά-
τρησης για ορισμένες γεω-
τρήσεις του πεδίου Simav
[101].
Πίνακας 36. Στοιχεία γεωθερμικών γεωτρήσεων πεδίου Simav [101]

Στον Πίνακα 7 παρατί-


θενται μεταξύ άλλων και τα
αποτελέσματα χημικής ανά-
λυσης δείγματος νερού (υγρής
φάσης) από το πεδίο Simav
θερμοκρασίας δειγματοληψί-
ας 96oC, που αντιστοιχεί σε
θερμοκρασία ρευστού στον
ταμιευτήρα 162oC. Πρόκειται
για νερό του τύπου Na-SO4,
όχι υψηλής αλατότητας, αφού
η αγωγιμότητά του είναι
2.075 μS/cm. Το νερό αυτό
παρουσιάζει ασθενείς επικα-
θίσεις, αφού η τιμή του δείκτη
κορεσμού Langelier είναι
+0,60 (βλ. Πίνακα 8). Στον
Πίνακα 9 παρατίθενται με-
ταξύ άλλων και αποτελέ-
σματα χημικής ανάλυσης
δείγματος νερού από την πηγή
Ey.2 (περιοχή Eynal), θερμο-
κρασίας 63oC. Στους Πίνακες
37, 38 και 39 παρατίθενται
αποτελέσματα χημικών ανα-
λύσεων δειγμάτων νερών από
το γεωθερμικό πεδίο Simav
[101, 100]. Στον Πίνακα 40
παρουσιάζονται τα αποτελέ-
σματα ανάλυσης της αέριας
φάσης από θερμά ρευστά του
πεδίου. Διαιστώνεται ότι το
κύριο συστατικό είναι το CO2
[100]. Το pH των περισσότε-
ρων νερών είναι 7-9, δίνοντας
ένα ελαφρώς αλκαλικό χαρα-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 106


Πίνακας 37. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από το γεωθερμικό πεδίο Simav (οι συγκεντρώσεις είναι σε ppm) [101]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


107
Πίνακας 38. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από το γεωθερμικό πεδίο Simav (οι συγκεντρώσεις είναι σε ppm) [101]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


* Θερμοκρασίες στον πυθμένα των γεωτρήσεων

108
Πίνακας 39. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από το γεωθερμικό πεδίο Simav (οι συγκεντρώσεις είναι σε ppm),
όπου Α: Χημικές αναλύσεις έτους 1996 και Β: Χημικές αναλύσεις έτους 1997 [100]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


109
κτήρα. Το Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων είναι 1.400-3.000 mg/l. Διακρίνονται αυξημένες
συγκεντρώσεις SO42-, πιθανότατα λόγω απόπλυσης από πετρώματα, όπως ο αλουνίτης, που
σχηματίζεται από εξαλλοίωση τόφφων και συναντάται σε μια μεγάλη περιοχή γύρω από την
Saphane (Σχ. 85), καθώς και από υψηλές συγκεντρώσεις F-, που προέρχεται από τον φθο-
ρίτη στις ζώνες εξαλλοίωσης μιγματιτικών και γρανιτικών πετρωμάτων [101]. Τα θερμά
νερά εμφανίζονται κορεσμένα ως προς τον ανθρακικά ορυκτά του ασβεστίτη, δολομίτη και
αραγωνίτη υποδεικνύοντας ότι τα πετρώματα στην περιοχή επανατροφοδοσίας του συστή-
ματος είναι ασβεστολιθικής σύστασης και επιπλέον ότι παρουσιάζουν τάσεις απόθεσης αν-
θρακικών ορυκτών [100, 101]. Οι ισοτοπικές αναλύσεις δείχνουν ότι τα γεωθερμικά νερά
της περιοχής είναι μετεωρικής προέλευσης και ο χρόνος κυκλοφορίας του νερού είναι με-
γαλύτερος από 50 έτη [100, 101]. Η εφαρμογή γεωθερμομέτρων έδειξε ότι η θερμοκρασία
του ταμιευτήρα είναι της τάξης των 148-180oC [100], αν και υπάρχουν εκτιμήσεις και για
τιμές που φτάνουν τους 250oC [101].

Πίνακας 40. Αποτελέσματα αναλύσεων αέριας φάσης από τo γ/θ πεδίο Simav [100]

Το Μάρτιο του 1991 ξεκίνησε η κατασκευή του συστήματος τηλεθέρμανσης


(συνοικιακής θέρμανσης) στην πόλη Simav και άρχισε να λειτουργεί από το Δεκέμβριο του
1992 [47, 80]. Το γεωθερμικό ρευστό μεταφέρεται σε μια απόσταση 4 km και χάνει μόλις
1oC. Τo χρησιμοποιηθέν γεωθερμικό ρευστό μεταφέρεται πάλι πίσω, σε απόσταση 4 km και
το 80% αυτού επανεισάγεται στον ταμιευτήρα με πίεση 0,2 bar, ενώ το υπόλοιπο
χρησιμοποιείται για λουτροθεραπεία [47, 80]. Τα προβλήματα απόθεσης και διάβρωσης
έχουν επιλυθεί με τη χρήση αναστολέα (5 g ανά 1 m3), σωλήνων εποξειδικού υαλοβάμβακα
(fiberglass), πλακοειδών εναλλακτών θερμότητας από ανοξείδωτο χάλυβα και εν μέρει με
διαχωρισμό CO2 και H2S. Το γεωθερμικό πεδίο Simav είναι ένα από τα σημαντικότερα 15
γεωθερμικά πεδία στην Τουρκία [47] και είναι κατάλληλο και για παραγωγή ηλεκτρικής
ενέργειας με δυαδικό κύκλο [23].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 110


3.2.5 Λοιπά γεωθερμικά πεδία χαμηλής ενθαλπίας στη Δυτική Τουρκία
Εκτός από τα γεωθερμικά πεδία μέσης και υψηλής ενθαλπίας, που περιγράφηκαν
παραπάνω και τα οποία θεωρούνται τα σημαντικότερα της Δυτικής Ανατολίας (Δυτικής
Τουρκίας) αλλά και ολόκληρης της Τουρκίας, στην περιοχή αυτή της Δυτικής Τουρκίας
(Μικράς Ασίας) και της παράκτιας ζώνης του Αιγαίου εντοπίζεται και σημαντικός αριθμός
πεδίων χαμηλής ενθαλπίας. Μερικά από αυτά, όπως αυτά που βρίσκονται κοντά στα γεω-
θερμικά πεδία μέσης - υψηλής ενθαλπίας και τα οποία εντοπίζονται στα τεκτονικά βυθί-
σματα Büyük Menderes (π.χ. Aydin - Söke) και Gediz (π.χ. Kurşunlu, Sart-Camur ή στην
ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης (Izmir) και της παράκτιας ζώνης του Αιγαίου (π.χ. Çeşme -
Alaçati, Aliağa, Karşiyaka - Menemen, Urla - Gülbahçe, Bayindir - Ergenli) ήδη αναφέρ-
θηκαν και περιγράφηκαν σύντομα.
Στη συνέχεια αναφέρονται και κάποια επιπλέον γεωθερμικά πεδία χαμηλής ενθαλ-
πίας της Δυτικής Ανατολίας (Δυτικής Τουρκίας, Μικράς Ασίας), ιδιαίτερου ενδιαφέροντος.

(α) Γεωθερμικό πεδίο Gediz - Abide στην Επαρχία Kütahya


Στην περιοχή Gediz - Abide (βλ. Σχ. 13, 16, 85) αναβλύζουν θερμές πηγές θερμο-
κρασίας 57-75,5oC, ενώ τρεις (3) παραγωγικές γεωτρήσεις, βάθους 301, 542 και 752 m, πα-
ρέχουν γεωθερμικά νερά θερμοκρασίας 78-93oC. Το συνολικό γεωθερμικό δυναμικό της πε-
ριοχής Gediz εκτιμάται σε 27,57 MWth. Οι ρηξιγενείς ζώνες των γνευσίων σχηματίζουν τον
κύριο γεωθερμικό ταμιευτήρα. Το κάλυμμα του γεωθερμικού ταμιευτήρα είναι στρώματα
αργίλων και μαργών, που ανήκουν στα Νεογενή λιμναία ιζήματα, και τόφφοι, που
αποτέθηκαν σε μια ΒΔ-ΝΑ διεύθυνσης δομή του βυθίσματος. Τα θερμά νερά της περιοχής
είναι Na-SO4-HCO3 τύπου με ηλεκτρική αγωγιμότητα 2.550-3.410 μS/cm. Αποτελέσματα
χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών της περιοχής παρουσιάζονται στον Πίνακα 41 [105].
Πίνακας 41. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων θερμών νερών από την περιοχή
Gediz - Abide και από τη γεώτρηση KSU-1[105]

(β) Γεωθερμικό πεδίο Ucbash - Shaphane στην Επαρχία Kütahya


Στο πεδίο Ucbash - Shaphane (Σχ. 85) ερευνητική γεωθερμική γεώτρηση (KSU-1),
που ανορύχθηκε το 2006 σε βάθος 1.330 m, εντόπισε γεωθερμικά ρευστά σε μάρμαρα και
σχιστόλιθους στα 1.100-1.330 m. Παράγονται 215 t/h ρευστού θερμοκρασίας 90oC, ενώ
στον πυθμένα της γεώτρησης η θερμοκρασία του ρευστού είναι 109oC. Η γεώτρηση KSU-1

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 111


έχει θερμικό δυναμικό 13,81 MWth. Η στρωματογραφική στήλη της γεώτρησης έχει ως
εξής: Μειοκαινικής ηλικίας λιμναία ιζήματα (0-800 m), Κρητιδικής ηλικίας melange (800-
1.030 m), Ιουρασικής - Κρητιδικής ηλικίας κρυσταλλικοί ασβεστόλιθοι του Σχηματισμού
Budagan (1.030-1.100 m) και Παλαιοζωικής ηλικίας σχιστόλιθοι και μάρμαρα (1.100-1.330
m). Το νερό της γεώτρησης είναι Na-SO4-HCO3 τύπου με ηλεκτρ. αγωγιμότητα 3.490
μS/cm. Στον Πίνακα 41 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της χημικής ανάλυσης του
δείγματος αυτού [105].

(γ) Γεωθερμικό πεδίο Emet


Το γεωθερμικό πεδίο Emet (βλ. Σχ. 13, 16) βρίσκεται δυτικά της Kütahya. Θερμά
νερά, θερμοκρασίας 33-54oC στην επιφάνεια, προέρχονται από πηγές και γεώτρηση. Τα
νερά αυτά είναι κυρίως του τύπου Ca,Mg-SO4,HCO3 (αν και υπάρχουν και κάποια Ca,Na-
HCO3, Na,Ca-SO4 και Ca,Mg-HCO3 νερά) με τιμές ηλεκτρικής αγωγιμότητας 500-2.250
μS/cm. Τα ρηγματωμένα μεταμορφωμένα πετρώματα (γνεύσιοι, μετα-χαλαζίτες, διάφοροι
σχιστόλιθοι και ιδίως μάρμαρα) αποτελούν τον βαθύτερο γεωθερμικό ταμιευτήρα της περιο-
χής, ενώ τα ανθρακικά πετρώματα των χαμηλότερων τμημάτων της Νεογενούς ακολουθίας
συνιστούν έναν δευτερεύοντα ταμιευτήρα [106].

(δ) Γεωθερμική περιοχή Bodrum (Αλικαρνασσός)


Βρίσκεται στα παράλια του Αιγαίου, ΝΔ της Σμύρνης (Σχ. 16). Υδροθερμικές
αποθέσεις και κάποιες εμφανίσεις (πηγές) μεταλλικών νερών θερμοκρασίας 33-35oC
υποδηλώνουν ένα πιθανό αξιόλογο γεωθερμικό δυναμικό στην περιοχή [82]. Στην περιοχή
εμφανίζονται ηφαιστειακά πετρώματα ηλικίας Μέσου - Ανώτερου Μειόκαινου [107].

(ε) Γεωθερμική περιοχή Sakarya-Akyazi-Kuzuluk


Εντοπίζεται νότια της πόλης Akyazi
στη ΒΔ Τουρκία, 150 km Α-ΝΑ της
Κων/πολης και 50 km Ν της Μαύρης Θάλασ-
σας (Σχ. 88), στο δυτικό τμήμα του Βόρειου
Ρήγματος της Ανατολίας (North Anatolian
Fault, NAF). Στην περιοχή της λεκάνης
Kuzuluk αναβλύζουν θερμές πηγές θερμο-
κρασίας 36-55oC σε μια έκταση μικρότερη
των 3 km2 και περιορίζονται σε μια λεκάνη
[47], ενώ κατά τους Simsek & Yildirim
(2000) η μέγιστη τιμή της θερμοκρασίας των
Σχ. 88. Γεωγραφική θέση της περιοχής πηγών είναι 79oC. Δύο γεωτρήσεις βάθους
Sakarya-Akyazi-Kuzuluk [108]. 160 και 150 m βρήκαν αρτεσιανό νερό (μέχρι
6 και 2,5 bar) θερμοκρασίας >80oC σε ασβε-
στόλιθους και μαρμαρυγιακούς σχιστόλιθους σε βάθος > 90 m, κάτω από το κάλυμμα που
αποτελείται από χαμηλής διαπερατότητας ιζήματα και ηφαιστειακά πετρώματα [47]. Στην
περιοχή Sakarya-Akyazi-Kuzuluk κατασκευάσθηκαν από το ΜΤΑ, κατά την περίοδο 1987-
1997, 5 γεωτρήσεις βάθους 160-411 m, τα στοιχεία των οποίων παρατίθενται στον Πίνακα
42. Δύο από τις γεωτρήσεις αυτές, οι Κ-1 και Κ-2, που ανορύχθηκαν το 1987, δίνουν νερά
θερμοκρασίας 84oC. Ο χημισμός των νερών αυτών, που προέρχονται από βάθος 90 m δεν
διαφέρει από τα νερά των θερμών πηγών που έχουν θερμοκρασίες 36-55oC. Συνεπώς η
απώλεια θερμότητας των 40oC συμβαίνει κατά την διάρκεια ανόδου των νερών [47]. Πρό-
σφατα, σε απόσταση 3 km από το χωριό Kuzuluk ανορύχθηκε παραγωγική γεώτρηση βά-
θους 1.200 m. Παράγονται με άντληση 45 l/s νερού θερμοκρασίας 74oC [72].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 112


Πίνακας 42. Στοιχεία γεωθερμικών γεωτρήσεων που κατασκευάσθηκαν από το ΜΤΑ, σε
διάφορα πεδία στην ευρύτερη περιοχή της Θάλασσας του Μαρμαρά [109]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 113


Στον Πίνακα 42 δίνονται αποτελέ-
σματα της γεωτρητικής έρευνας του ΜΤΑ
σε διάφορα γεωθερμικά πεδία στην ευρύ-
τερη περιοχή γύρω από τη Θάλασσα του
Μαρμαρά (περιοχές Balikesir, Edremit,
Bigadiç, Gonen, Güre, Kizik, Pamukcu,
Bursa, Çanakkale, Hidirlar, Kestanbol,
Kocaeli, Sakarya-Akyazi-Kuzuluk, Yalova -
Amutlu). Στον χάρτη του Σχ. 89 παρουσιά-
ζονται οι διάφορες θέσεις εμφάνισης θερ-
μών νερών (πηγών) και δημιουργίας γεω-
θερμικών πεδίων γύρω από τη θάλασσα του
Σχ. 89. Η περιοχή της Θάλασσας του Μαρμαρά. Στον χάρτη του Σχ. 90 απεικονί-
Μαρμαρά με τις θέσεις ύπαρξης θερμών ζονται οι Επαρχίες γύρω από τη θάλασσα
νερών και γεωθερμικών πεδίων [109]. του Μαρμαρά, σε πολλές από τις οποίες
αναβλύζουν θερμές πηγές και δημιουργούνται αξιόλογα γεωθερμικά πεδία [110].

Σχ. 90. Επαρχίες γύρω από τη θάλασσα του Μαρμαρά σε πολλές από τις οποίες
αναβλύζουν θερμές πηγές και δημιουργούνται αξιόλογα γεωθερμικά πεδία [110].

(στ) Γεωθερμική Περιοχή Amutlu - Yalova


Εντοπίζεται στη ΒΔ Τουρκία, στη χερσόνησο Amutlu, η οποία εκτείνεται με διεύ-
θυνση Α-Δ στη Θάλασσα του Μαρμαρά (Σχ. 13, 90). Γεωλογικά, μπορούν να διακριθούν
τρείς (3) ευκρινείς ζώνες: η βόρεια, η κεντρική και η νότια. Η βόρεια και η κεντρική ζώνη
της περιοχής κυριαρχούνται από μεταμορφωμένα πετρώματα. Η νότια ζώνη αποτελεί χαρα-
κτηριστικό δείγμα μια παχιάς ιζηματογενούς ακολουθίας, που σχηματίσθηκε κατά τη διάρ-
κεια του Μεσοζωικού και του Τριτογενούς. Και οι 3 αυτές ζώνες έχουν ως κοινό κάλυμμα
κάποιες κλαστικές ενότητες. Επιπλέον, μια γρανιτική μάζα διείσδυσε μέσα στα μεταμορφω-
μένα πετρώματα. Τα μαγματικά και μεταμορφωμένα πετρώματα λειτουργούν κυρίως ως πε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 114


τρώματα του γεωθερμικού ταμιευτήρα. Επιπλέον, οι πηγές εξέρχονται από διαρρήξεις των
μαγματικών και μεταμορφωμένων πετρωμάτων εξαιρουμένων των θερμών πηγών της
Yalova. Όλες οι πηγές κατανέμονται σε όλη την χερσόνησο. Τα γεωθερμικά νερά της χερ-
σονήσου Amutlu έχουν θερμοκρασίες 14,2-70,5oC, τιμές ηλεκτρικής αντίστασης 382-2710
μS/cm και pH 5,98-7,33 [111]. Οι θερμοκρασίες των πηγών στην περιοχή της Yalova είναι
64,5oC [112]. Στην περιοχή Yalova - Armutlu, όπως αναφέρεται στον Πίνακα 42, ανορύχθη-
καν από το MTA κατά τα έτη 1977 και 1997 δύο γεωτρήσεις, βάθους 507,5 και 500 m
αντίστοιχα, με αντίστοιχες θερμοκρασίες 77 και 68oC και παροχές 11 και 6,5 l/s. Στη θέση
Yalova - Thermal κατασκευάσθηκε το 1998 η γεώτρηση ΥΤ-1, βάθους 673,50 m, η οποία
παρέχει 2,5 l/s θερμού νερού 40oC [109].

(ζ) Γεωθερμικό πεδίο Bursa (Προύσσας)


Βρίσκεται νότια της Θάλασσας του Μαρμαρά (Marmaras Sea) στη βόρεια πλευρά
του ορεινού όγκου Uludag (2543 m) (βλ. Σχ. 7, 13, 16, 64, 90, 91). Τα γεωθερμικά νερά με
θερμοκρασίες 46-82oC εκφορτίζονται στις δύο συνοικίες Çekirge και Kükürtlü, στο δυτικό
άκρο της πόλης Bursa (Προύσσα) (Σχ. 91).Τα νερά στη θέση Çekirge ρέουν από 4 πηγές και
από κάποιες ρηχές εκσκαφές (σκάματα) και γεωτρήσεις μέσα στα Νεογενή, είναι χαμηλής
αλατότητας (TDS: 485-504 mg/l) και έχουν θερμοκρασίες 31-46oC (Σχ. 91). Στη θέση
Kükürtlü - 2 km ανατολικά της θέσης Çekirge, προς το κέντρο της πόλης - τα νερά ρέουν σε
ένα σύμπλεγμα τραβερτίνη που καλύπτει μια τεκτονική επαφή και έχουν θερμοκρασίες 50-
82οC με Σ.Δ.Α. (TDS) 1088-1210 mg/l. Στον Πίνακα 43 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα
των χημικών αναλύσεων των αντιπροσωπευτικών, πιο θερμών νερών των θέσεων Çekirge
και Kükürtlü του πεδίου, από όπου φαίνεται η χημική διαφοροποίηση των νερών των δύο
αυτων περιοχών. Η σύσταση της αέριας φάσης των θερμών νερών και των δύο περιοχών κυ-
ριαρχείται από την παρουσία CO2 και Ν2, σε ποσοστό 59,5% κ.ό. CO2 και 39,2% Ν2 για την
θέση Çekirge και 88,8% κ.ό. CO2 και 10,4% Ν2 για τη θέση Kükürtlü. Η κυκλοφορία των
θερμών νερών σχετίζεται με ζώνη διάρρηξης και νεοτεκτονικά ρήγματα, που επιτρέπουν την
κυκλοφορία των θερμών νερών και την εκροή τους στην περιοχή Bursa [47, 113]. Στην πε-
ριοχή Çekirge ανορύχθηκε από το ΜΤΑ το 1999 γεώτρηση βάθος 250 m (Πίνακας 42), η

Σχ. 91. (α) Γεωγραγραφική θέση της Brusa (Προύσσας) [114].


(β) Το ξενοδοχείο Kervansaray Termal Hotel, που βρίσκεται στην περιοχή των θερμών
πηγών Çekirge της Προύσσας [115].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 115


Πίνακας 43. Χημική σύσταση των πιο αντιπρο- η οποία δίνει νερά θερμοκρασίας
σωπευτικών θερμών νερών των θέσεων 44oC με παροχή 55 l/s [109].
Çekirge και Kükürtlü του πεδίου Bursa [113] Στην περιοχή Bursa -
Kaynarca ανορύχθηκαν το 2002 και
2003 από το ΜΤΑ οι γεωτρήσεις
BK-1 και BK-2, βάθους 750 και
401,8 m αντίστοιχα (Πίνακας 42). Η
γεώτρηση ΒΚ-1 δίνει νερά θερμο-
κρασίας 49oC με παροχή 10 l/s ενώ η
BK-2 παρέχει 50 l/s νερών θερμο-
κρασίας 88oC [109].
Τέλος, στην περιοχή Bursa -
Tümbüldek ανορύχθηκε το 1994 γε-
ώτρηση βάθους 40 m (Πίνακας 42),
η οποία δίνει νερά θερμοκρασίας
51oC με παροχή 55 l/s [109].

(η) Γεωθερμικό Πεδίο


Kestanbol - Canakkale
Βρίσκεται στο ΒΔ τμήμα της
Ανατολίας, στη χερσόνησο Biga (Ε-
παρχία Ezine) και βόρεια του γεω-
θερμικού πεδίου Tuzla (Σχ. 13, 64,
81, 90, 92). Η περιοχή είναι τεκτο-
νικά ενεργή και οι θερμές πηγές ανα-
βλύζουν σε κύρια σημεία της περιο-
χής: στη θέση Kestanbol και στη θέ-
ση Akçakeçili, σε υψόμετρο περί-
που 20-30 m πάνω από την επιφά-
νεια της θάλασσας [116]. Στον χάρ-
τη του Σχ. 93 παρουσιάζεται η γεω-
λογική δομή της ευρύτερης περιοχής
(περιοχή Χερσονήσου Biga), ενώ
μέσα σε πλαίσιο τίθεται η περιοχή
του πεδίου Kestanbol. Η Χερσόνη-
σος Biga τοποθετείται στο νότιο
τμήμα της ζώνης Sakarya, η οποία
αποτελείται από ένα Παλαιοζωικό
ηπειρωτικό υπόβαθρο μεταμορφω-
μένων πετρωμάτων και γρανιτοει-
δών [116]. Το δυτικό τμήμα της Ζώ-
νης Sakarya ονομάζεται Σύμπλεγμα
Karakaya και αποτελείται από μια
ακολουθία μεταβασιτών-μαρμάρων-φυλλιτών με Τριαδικούς εκλογίτες (κατώτερη Ενότητα
Nilüfer) και μη μεταμορφωμένα αλλά χαοτικά παραμορφωμένα κλαστικά και βασικά ηφαι-
στειακά πετρώματα Τριαδικής ηλικίας με ασυνήθιστα μεγάλα τεμάχη νηριτικών ασβεστολί-
θων του Λιθανθρακοφόρου και Πέρμιου και βασαλτών, και κερατόλιθους με ραδιολαρίτες
του Λιθανθρακοφόρου και Πέρμιου [118]. Η περιοχή είναι τεκτονικά ενεργή. Έχει θεωρηθεί
ένα ρήγμα διεύθυνσης Β-Ν, το GFZ (= Ρηξιγενής Ζώνη Gülpinar) (Σχ. 93), το οποίο εκτεί-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 116


νεται σε μήκος >30 km
από τον Κόλπο Edremit
στα Νότια μέχρι το δυτικό
τμήμα της περιοχής Ezine
βορειότερα. Στον χάρτη
του Σχ. 94 παρουσιάζο-
νται οι γεωλογικές συνθή-
κες της περιοχής
Kestanbol καθώς και οι
θέσεις των πηγών Ke-
stanbol και Akçakeçili. Οι
Παλαιοζωικοί μεταμορ-
φωμένοι σχιστόλιθοι είναι
τα παλαιότερα πετρώματα
της περιοχής και πάνω σ’
αυτά τοποθετούνται ασύμ-
φωνα γεωλογικές ενότητες
του Περμίου. Τα νεότερα
πετρώματα, που συνίστα-
νται από γρανίτες, συηνί-
Σχ. 92. Γεωγραφική θέση της περιοχής Kestanbol - τες και χαλαζίτες είναι του
Canakkale [117]. Ανώτερου Πέρμιου. Πάνω

Σχ. 93. Γεωλογική τοποθέτηση


της περιοχής Kestanbol -
Canakkale σε απλοποιημένο
γεωλογικό χάρτη της
ευρύτερης περιοχής.
GFZ = Ρηξιγενής Ζώνη
Gülpinar. Η περιοχή Kestanbol
βρίσκεται στη Ζώνη Sakarya, η
οποία στο δυτικό της τμήμα
ονομάζεται Σύμπλεγμα
Karakaya. Η ζώνη Sakarya
διαχωρίζεται από το νότιο γεω-
λογικό τομέα με την τεκτονική
ραφή (suture) Izmir - Ankara
[116, 118].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 117


Σχ. 94. Γεωλογικός χάρτης της περιοχής Kestanbol [116].
[(1) Τεταρτογενείς αποθέσεις, (2) Νεογενείς σχηματισμοί.
Ενότητες του Περμίου είναι οι: (3) συηνίτες, (4) γρανίτες-συηνίτες-χαλαζίτες, (5) γρανίτες.
Ενότητες του Παλαιοζωικού είναι οι: (6) γνεύσιοι, (7) σχιστόλιθοι,
(8) ρήγμα, (9) θερμή πηγή, (10) πηγή, (11) γεώτρηση, (12) χωριό, (13) γεωλογική τομή ].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 118


σ’ αυτές τις ενότητες βρίσκονται Νεογενείς ασβεστόλιθοι, άμμοι και μάργες. Οι Νεογενείς
σχηματισμοί καλύπτουν το ΒΔ τμήμα της περιοχής και κλίνουν ΒΔ κατά περίπου 25-28o. Το
δυτικό τμήμα της περιοχής, κοντά στο Αιγαίο, καλύπτεται από Τεταρτογενή αλλούβια και
αντιπροσωπεύουν τη νεότερη ιζηματογενή ακολουθία αποτελούμενη από άμμους, αργίλους,
χάλικες, ως φερτά υλικά των παρακείμενων ποταμών. Τα ρήγματα που παρατηρούνται γύρω
από τις πηγές Kestanbol και Akçakeçili, αποτελούν κλάδους του ρήγματος Gülpinar (GFZ)
και έχουν αναπτυχθεί σε γρανίτες - συηνίτες και γνεύσιους - σχιστόλιθους αντίστοιχα [116].
Οι θερμές πηγές αντιπροσωπεύουν την εκροή για τοπικής κυκλοφορίας υπόγειου νερού σε
ρηγματωμένα πετρώματα. Οι μέγιστες θερμοκρασίες των γεωθερμικών ρευστών που εκφορ-
τίζονται στις θέσεις Kestanbol και Akçakeçili ήταν 76 και 40οC αντίστοιχα, με αντίστοιχες
συνολικές παροχές 5 και 0,1 l/s (δηλ. μικρές επιφανειακές παροχές των πηγών). Στη θέση
Kestanbol, η χημική και ισοτοπική σύσταση του νερού υποδεικνύουν ένα μίγμα μεταξύ ενός
βαθιού, ελαφρά μεταλλοποιημένου υπόγειου νερού και μετεωρικού νερού (βλ. Πίνακας 44).
Τα θερμά νερά της Tuzla νοτιότερα, και αυτά στη Kestanbol πιθανόν να έχουν την ίδια
προέλευση.

Πίνακας 44. Χημική σύσταση τεσσάρων (4) δειγμάτων θερμών νερών της θέσης
Kestanbol και ενός (1) δείγματος νερού από τη θέση Akçakeçili [116]

Τρεις (3) κύριες θερμές πηγές και περίπου 10 εκροές παρατηρούνται γύρω από τη θέση
Kestanbol. Κοντά στην πηγή Kestanbol ανορύχθηκε γεώτρηση (K-1) βάθους 290 m (Πίνα-
κας 42), στην οποία οι μερικώς ρηγματωμένοι γνεύσιοι σε βάθος 60-180 m βρέθηκε ότι
είναι ο πρώτος ταμιευτήρας των πηγών Kestanbol. Ρηγματωμένος συηνίτης, μεταξύ 240 και
290 m, σχηματίζει έναν δεύτερo ταμιευτήρα. Θερμό νερό, θερμοκρασίας 74-75oC, εξέρχεται
με αρτεσιανή ροή από τη γεώτρηση αυτή [116]. Η παροχή της γεώτρησης αυτής είναι 25 l/s
[109]. Η επιφανειακή θερμοκρασία των νερών των θερμών πηγών της περιοχής Kestanbol
είναι 66-76,2oC, με τιμές pH 5,9-6,4. Αυτά τα θερμά νερά έχουν έναν όξινο χαρακτήρα και η
αυξημένη τιμή της αγωγιμότητάς τους δείχνουν ότι αυτά έχουν αλληλεπιδράσει με το πέ-
τρωμα που τα φιλοξενεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα νερά είναι εμπλουτισμένα σε
NaCI και η περιεκτικότητα δειγμάτων θερμών νερών σε Οξυγόνο-18 και δευτέριο δείχνουν

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 119


ανάμιξη μεταξύ μετεωρικού και θαλασσινού νερού. Ο προσδιορισμός των ισοτόπων τριτίου
έδειξε ότι το γεωθερμικό νερό είναι ηλικίας >50 ετών. Πιθανότατα, λόγω των αυξημένων
συγκεντρώσεων των Cl, Na, As, Se, U και της τιμής της ηλεκτρικής αγωγιμότητας, να
υπάρχει επίδραση του γεωθερμικού νερού στην ποιότητα του υπόγειου ψυχρού νερού [119].

(θ) Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Balikesir

Σχ. 95. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Balikesir της Τουρκίας με τις επιμέρους
περιοχές, όπου εντοπίζονται γεωθερμικά πεδία [120].

Η Επαρχία Balikesir (Σχ. 95) έχει οκτώ (8) γεωθερμικά πεδία με μέγιστη
θερμοκρασία 98,5oC και τα οποία είναι τα ακόλουθα: Gönen, Manyas, Pamukçu, Bigadiç,
Sindirgi, Edremit, Balya και Susurluk. Στο Σχ. 96 απεικονίζεται ο γεωλογικός χάρτης της
Επαρχίας Balikesir με τις θέσεις των γεωθερμικών αυτών πεδίων.
Το υπόβαθρο της περιοχής Balikesir αντιπροσωπεύεται από μεταμορφωμένα πετρώ-
ματα της Μάζας Menderes και αποτελείται από γνεύσιους, σχιστόλιθους, μάρμαρα και
οφιόλιθους, ηλικίας Παλαιοζωικού - Αρχών Μεσοζωικού και από συσσωματώματα mélange
ηλικίας Τέλους Κρητιδικού. Τα πυροκλαστικά πετρώματα του Τέλους Ηωκαίνου - Μέσου
Μειοκαίνου και οι λάβες ανδεσιτικής, δακιτικής και ρυολιθικής σύστασης είναι τυπικά
προϊόντα ενός συμπιεστικούς καθεστώτος. Στην περιοχή υπάρχουν αρκετοί γρανίτες ηλικίας
Ολιγοκαίνου - Μέσου Μειοκαίνου. Όλα αυτά τα μαγματικά πετρώματα καλύπτονται με
ηπειρωτικά ιζήματα Ανώτερου Μειόκαινου - Πλειόκαινου, που αποτέθηκαν σε μετα-τεκτο-
νικά λιμναία και ποτάμια περιβάλλοντα. Η περιοχή Balikesir βρίσκεται σε ένα σεισμικά
ενεργό τμήμα της Ανατολίας. Υπάρχουν αρκετά ρήγματα διεύθυνσης ΒΑ-ΝΔ, κανονικά και
οριζόντιας μετατόπισης (strike-slip). Αυτά τα ρήγματα θεωρούνται κλάδοι του Συστήματος
Ρηγμάτων της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault System, NAFS). Όλα τα γεωθερ-
μικά πεδία στην περιοχή σχετίζονται στενά με την ηφαιστειότητα και την πρόσφατη τεκτο-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 120


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 96. Γεωλογικός χάρτης Επαρχίας Balikesir της Δυτικής Τουρκίας [121].
1: Αλλούβια, 2: Ηπειρωτικά Ιζηματογενή πετρώματα (Νεογενές), 3: Όξινα Ενδιάμεσα Ηφαστειακά πετρώματα (Κατώτ. - Μέσο Μειόκαινο), 4: Γρανίτες
(Τέλος Ολιγοκαίνου - Αρχές Μειοκαίνου), 5: Kλαστικά πετρώματα (Ηώκαινο), 6: Οφιόλιθοι, Mélange και Ολισθοστρώματα Φλύσχη, 7: Ασβεστόλιθοι
Ιουρασικού - Κρητιδικού και Kλαστικά πετρώματα, 8: Μεταμορφωμένα πετρώματα υποβάθρου της Μάζας Sakarya, 9: Μεταμορφωμένα πετρώματα της
Μάζας Menderes, 10: Μεταμορφωμένα πετρώματα υποβάθρου του Τεμάχους Ροδόπης - Ποντίδων (Rhodope - Pontide), 11: Ρήγμα οριζόντιας μετατόπισης
(strike-slip), 12: Γεωθερμικό Πεδίο

121
νική, που έχουν συντελέσει στην παροχή πηγής θερμότητας και τη δημιουργία των
κατάλληλων διόδων για την κυκλοφορία των νερών αντίστοιχα [121].

(θ-1) Γεωθερμικό Πεδίο Balikesir-Sindirgi


Εντοπίζεται στη ΒΔ Τουρκία, στην Επαρχία Balikesir, 30 km Νότια της Θάλασσας
του Μαρμαρά και 60 km ΝΑ της πόλης Balikesir (Σχ. 13, 16, 95, 96) με Συντεταγμένες:
Γεωγραφικό Πλάτος 39,1º και Γεωγραφικό Μήκος 28,1º [47, 12]. Στον χάρτη του Σχ. 95
παρουσιάζονται η θέση της περιοχής Sindirgi στην Επαρχία Balikesir της Τουρκίας καθώς
και οι θέσεις των άλλων επιμέρους περιοχών της Επαρχίας, σε πολλές από τις οποίες
εντοπίζονται θερμές πηγές και δημιουργούνται γεωθερμικά πεδία.
Στην περιοχή Sindirgi αναβλύζουν θερμές πηγές θερμοκρασίας μέχρι 98,5οC [47,
121] και συνολικής παροχής 175-200 l/s [122]. Υπάρχουν πολλοί γεωθερμικοί πόροι στη
θερμή πηγή Hisaralan και γύρω από αυτήν, στην περιοχή Kiran. Τo πεδίο Hisar εντοπίζεται
σε απόσταση περίπου 18 km από την πόλη Sindirgi. Το στόμιο των θερμών πηγών έχει
μεταβληθεί εξαιτίας των αποθέσεων CaCO3 κατά τη διάρκεια της αυτόματης ροής τους. Οι
θερμές πηγές εντοπίζονται και αναβλύζουν στην επιφάνεια κατά τη διεύθυνση των
ρηγμάτων ΒΔ-ΝΑ και ΝΔ-ΒΑ και με
την τομή με ρήγματα διεύθυνσης Α-Δ
στο Ulac Hill (Ύψωμα Ulac) και
Kulaç Hill (Ύψωμα Kulaç) [121]. Το
1989 η ΤΡΑΟ (Turkish Petroleum
Exploration Company) σε ένα συντο-
νισμένο εγχείρημα με την Unocal
ανόρυξαν την ερευνητική γεώτρηση
Hisaralan-2 μέχρι βάθος 881 m [47].
Σύμφωνα με δοκιμή στη γεωθερμική
γεώτρηση HS-2 (Σχ. 97), η οποία
έγινε το 1993, η θερμοκρασία ροής
στην κεφαλή της γεώτρησης ήταν
107oC και η παροχή της 32,5 l/s (βλ.
Σχ. 97. Γεωθερμική γεώτρηση HS-2 στην περιο- και Σχ. 98).
χή Sindirgi [122]. Τα γεωθερμικά νερά στην ευ-
ρύτερη περιοχή Balikesir είναι των
τύπων Na-SO4, Na-HCO3 και Ca-HCO3. Τα περισσότερα είναι βρίσκονται σχεδόν σε
ισορροπία με τον ασβεστίτη και τον χαλκηδόνιο και ίσως και με τον χαλαζία [123].
Από τις πηγές της περιοχής Sindirgi, τα στοιχεία των οποίων αναγράφονται στον Πί-
νακα 45, ελήφθησαν δείγματα νερών και πραγματοποιήθηκαν χημικές αναλύσεις, τα αποτε-
λέσματα των οποίων παρατίθενται στον Πίνακα 46 [121]. Τα θερμά νερά της περιοχής
Sindirgi είναι Na-HCΟ3. Στον Πίνακα 47 παρουσιάζονται οι συγκεντρώσεις σε μg/l
διαφόρων ιχνοστοιχείων (Al, As, B, Ba, Br, Cs, Cu, Fe, Li, Mn, Mo, Pb, Rb, Sb, Sr, U, W,
Y, Zn) των νερών των πηγών αυτών.
Στα πλαίσια τεχνικού προγράμματος (project) για τηλεθέρμανση κατοικιών και
κτιρίων καθώς και για θέρμανση θερμοκηπίων προβλέπεται η ενεργειακή αξιοποίηση των
νερών των θερμών πηγών και της γεωθερμικής γεώτρησης. Τα γεωθερμικά ρευστά μπορούν
να συγκεντρωθούν από τη γεωθερμική γεώτρηση (Σχ. 97) με τη χρήση αντλητικού
συγκροτήματος καθώς και από τις θερμές πηγές, ρέοντας με θερμοκρασία 90-95oC και με
παροχή 175-200 l/s στο Φράγμα Çaygören (Çaygören Dam). Τα νερά των θερμών πηγών, τα
οποία θα ρέουν στο φράγμα θα είναι υπό έλεγχο, με τη χρήση αγωγών εφοδιασμού δεξαμε-
νών απορροής (catchment supply pipe tanks, kaptaj). Το γεωθερμικό νερό θα παράγεται με
τη χρήση ειδικών συστημάτων αντλιών, με βάθος τοποθέτησης τα 60 m και παροχή 45 l/s.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 122


Εκτιμάται ότι η μέση θερμοκρασία θα είναι 98oC
για το γεωθερμικό νερό που προέρχεται από τη
γεωθερμική γεώτρηση και από τις πηγές με τη
χρήση του συστήματος kaptaj (catchment supply
pipe tanks). Στο Σχ. 99 παρουσιάζεται διάγραμμα
αξιοποίησης του γεωθερμικού ρευστού, όπως
προβλέπεται στα πλαίσια του προαναφερθέντος
project. Τo project προβλέπει την θέρμανση 2.250-
Πίνακας 45. Στοιχεία των σημείων δειγματοληψίας των νερών (πηγών) του πεδίου Sindirgi [121]

3.000 κατοικιών και κτιρίων και 100.000 m2


θερμοκηπίων, βρίσκεται στο στάδιο υλοποίησής
του και προβλέπεται να ολοκληρωθεί στα μέσα
του 2013. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα γεω-
θερμόμετρα, που εφαρμόσθηκαν με βάση τη
χημική σύσταση των νερών της περιοχής, δίνουν
θερμοκρασίες της τάξης των 150oC για τα
βαθύτερα γεωθερμικά ρευστά, που είναι και η
μέγιστη αναμενόμενη θερμοκρασία. Αν η
περαιτέρω γεωτρητική έρευνα επιβεβαιώσει αυτήν
την εκτίμηση και εντοπισθούν ρευστά αυτής της
θερμοκρασίας, τότε είναι δυνατή και η παραγωγή
ηλεκτρικής ενέργειας με την κατασκευή μονάδας
ισχύος 4,3 MWe [122].

Σχ. 98. Μεταβολή θερμοκρασίας με βάθος για


τη γεώτρηση HS-2 (μετρήσεις δυναμικής
και στατικής θερμοκρασίας, που έγιναν το
1993) [122].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 123


Πίνακας 46. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών του πεδίου του πεδίου Sindirgi (οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


Πίνακας 47. Συγκεντρώσεις ιχνοστοιχείων (σε μg/l) των νερών των πηγών του πεδίου Sindirgi [121]

124
Σχ. 99. Διάγραμμα αξιοποίησης των γεωθερμικών ρευστών πηγών και γεώτρησης στην
περιοχή Sindirgi στα πλαίσια υλοποίησης σχετικού τεχνικού προγράμματος [122].

(θ-2) Γεωθερμικό πεδίο Gönen


To γεωθερμικό πεδίο Gönen, βρίσκεται στη ΒΔ Τουρκία, στην Επαρχία Balikesir
(βλ. Σχ. 13, 64, 95, 96), και καθορίζεται ως ένα χαμηλής θερμοκρασίας σύστημα ρηξιγενούς
ζώνης, που σχηματίσθηκε από το ΒΑ-ΝΔ διεύθυνσης Ρήγμα Yenice-Gonen, το οποίο δημι-
ουργήθηκε από το Ρήγμα της Βόρειας Ανατολίας (NAF, North Anatolian Fault). Το γεωθερ-
μικό σύστημα φαίνεται να οριοθετείται από μικρότερα ρήγματα, τα οποία αναγνωρίσθηκαν
από γεωφυσικές διασκοπήσεις. Το υπόβαθρο αποτελείται από μεταμορφωμένα πετρώματα
και μάρμαρα. Αρκόζες, γραουβάκες και χαλαζιακοί σχιστόλιθοι μαζί με ολισθόλιθους ασβε-
στολίθων αντιπροσωπεύουν σχηματισμούς του Παλαιοζωικού. Οι υπερκείμενοι, Ιουρασικής
ηλικίας, καρστικοί ασβεστόλιθοι είναι κρυσταλλοποιημένοι και μερικώς λατυποποιημένοι.
Τα Μειοκαινικά κλαστικά ιζήματα, οι τόφφοι και τα συσσωματώματα υπέρκεινται των Ιου-
ρασικών σχηματισμών. Στην κορυφή της στρωματογραφικής σειράς βρίσκονται Τεταρτο-
γενή κορήματα και αλλούβια. Στην περιοχή Gönen ανέβλυζαν θερμές πηγές [124]. Η μελέτη
του πεδίου άρχισε το 1962 και το 1976-77 ανορύχθηκαν οι δύο πρώτες γεωτρήσεις G-1 και
G-2 βάθους 133 και 534 m αντίστοιχα, οι οποίες αρχικά είχαν αρτεσιανή ροή με παροχές
14,7 και 16,4 l/s και θερμοκρασίες 74 και 78oC αντίστοιχα [47, 124]. Το 1975 κατασκευά-
σθηκε μια τρίτη γεώτρηση, η G-3, μέχρι βάθος 308 m, με θερμοκρασία 74οC και παροχή 26
kg/s [47]. Στην συνέχεια ανορύχθηκαν και άλλες 14 γεωτρήσεις, οι θέσεις των οποίων πα-
ρουσιάζονται στον χάρτη του Σχ. 100. Οι γεωτρήσεις αυτές έχουν βάθη 133 μέχρι 816 m και
παράγουν νερά θερμοκρασίας 75 μέχρι 93oC. Οι καταγεγραμμένες θερμοκρασίες στον ταμι-
ευτήρα είναι ελαφρώς μεγαλύτερες, όπως φαίνεται στα θερμοκρασιακά προφίλ (μεταβολή
θερμοκρασίας με το βάθος) κάποιων γεωτρήσεων, που παρουσιάζονται στο Σχ. 101. Τα θερ-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 125


Σχ. 100. Οι θέσεις των γεωτρήσεων στο γ/θ πεδίο Gönen με την κατανομή της
στάθμης του νερού (ως προς την επιφάνεια της θάλασσας) [124].

μοκρασιακά αυτά προφίλ δείχουν ότι μερικές γεωτρήσεις (G-9) έχουν διεισδύσει βαθύτερα
μέσα στον ταμιευτήρα ενώ κάποιες άλλες εν μέρει. Μια γεώτρηση (G-6) έχει παραμείνει
μέσα στο γεωλογικό «κάλυμμα». Δυστυχώς, θερμομετρικές διασκοπήσεις δεν πραγματο-
ποιήθηκαν σε όλες τις γεωτρήσεις. Το 1985 πραγματοποιήθηκαν δοκιμές άντλησης στις
γεωτρήσεις G-1 και G-2 και οι θερμοκρασίες ροής ήταν γύρω στους 83oC. Οι αρχικές
θερμοκρασίες παραγωγής των γεωτρήσεων G-2, G-3, G-4, G-7 και G-8 ήταν 82, 79, 75, 77
και 76οC αντίστοιχα. Τον Αύγουστο του 1998 οι θερμοκρασίες στις γεωτρήσεις αυτές είχαν
διαμορφωθεί ως εξής: στη G-2 ήταν T=81oC, στη G-3 ήταν T=68oC, στη G-4 ήταν T=74oC,
στη G-7 ήταν T=70oC και στη G-8 ήταν T=72oC. Το Νοέμβριο του 2003 οι θερμοκρασίες
στις γεωτρήσεις G-7 και G-8 ήταν 64 και 62oC αντίστοιχα [124]. Θα πρέπει να σημειωθεί
ότι στην περιοχή Gönen το γεωθερμικό νερό θερμοκρασίας 70-80oC, μετά τη χρήση του
επανεισάγεται από το 1987 [47, 80]. Αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως γεώτρηση επανεισαγωγής
η G-1. Αργότερα, και ενώ η G-1 παρέμενε ως η κύρια γεώτρηση επανεισαγωγής, προστέθη-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 126


καν στο σχήμα επανεισα-
γωγής και οι γεωτρήσεις
G-3 και G-4. Μετά την
κατάρρευση της γεώτρη-
σης G-1, στο τελικό στά-
διο, οι γεωτρήσεις G-5
και G-8 περιελήφθησαν
εναλλάξ στο δίκτυο -
γραμμή επανεισαγωγής.
Η γεώτρηση G-4 εγκα-
τακρημνίσθηκε επίσης.
Τελικά τo 2002 ανορύ-
χθηκε κοντά στη G-1 η
γεώτρηση G-15, η οποία
και αντικατέστηκε τη G-
1. Τo 2002 ανορύχθηκαν
και οι γεωτρήσεις G-12,
G-13 και G-14. Το 2003
η μοναδική γεώτρηση
που χρησιμοποιούνταν
ως γεώτρηση επανεισα-
γωγής ήταν η G-15.
Πρόσφατα και η γεώ-
τρηση G-13 χρησιμοποι-
Σχ. 101. Θερμομετρικά προφιλ (μεταβολή θερμοκρασίας με ήθηκε για επανεισαγωγή.
το βάθος) για μερικές γεωτρήσεις του πεδίου Gönan [124]. Το νερό απόρριψης, με-

Σχ. 102 (αριστερά): Κατανομή της αρχικής θερμοκρασίας του νερού που παράγεται από
γεωτρήσεις του γεωθερμικού πεδίου Gönen [124].
Σχ. 103 (δεξιά): Πρόσφατη (Οκτώβριος 2003) κατανομή της θερμοκρασίας του νερού
που παράγεται από γεωτρήσεις του γεωθερμικού πεδίου Gönen [124].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 127


τά τη χρήση του, επανεισάγεται στους
40oC. Οι ρυθμοί επανεισαγωγής στο
παρελθόν δεν ήταν ξεκάθαρα γνωστοί,
αλλά κατά προσέγγιση θεωρείται ότι
το 25-40% των παραγόμενων ρευστών
χρησιμοποιούνταν σε μονάδα λουτρο-
θεραπείας και κατόπιν εκφορτίζονταν
μέσα σε ρυάκια, και το υπόλοιπο επα-
νεισάγονταν στον γεωθερμικό ταμιευ-
τήρα. Πράγματι, η ίδια αναλογία δια-
Πίνακας 48. Στοιχεία των σημείων δειγματοληψίας των νερών του πεδίου Gönen [121]

τηρείται και η εγκατάσταση χρησιμο-


ποιεί 72-144 t/h παραγόμενου ρευστού
και 144-275 t/h νερού απόρριψης
επανεισάγονται.
Στα Σχ. 102 και 103 απεικονί-
ζονται οι χωρικές κατανομές της θερ-
μοκρασίας αρχικά και πρόσφατα
(Οκτώβριος 2003). Όπως φαίνεται από
τα σχήματα αυτά, το ΝΔ τμήμα του
γεωθερμικού ταμιευτήρα έχει ψυχθεί
αρκετά εξαιτίας της σημαντικής
επανεισαγωγής στις γεωτρήσεις G-3,
G-5, G-8, G-1 (G-15) και G-13 (πρό-
σφατα). Το ανατολικό τμήμα του πε-
δίου επίσης παρουσιάζει ψύξη εξαιτίας
της επανεισαγωγής στις γεωτρήσεις G-
2 και G-4. Η επανεισαγωγή στη G-4
εγκαταλείφθηκε αφού η γεώτρηση
κατακρημνίσθηκε. Τα γεωθερμικά
νερά του πεδίου Gönen (από θερμές
πηγές και γεωτρήσεις) έχουν TDS
(Σ.Δ.Α.) περίπου 1.750 mg/l.
Στον Πίνακα 48 παρέχονται
πληροφορίες σχετικά με κάποιες γεω-
τρήσεις και πηγές από τις οποίες
ελήφθησαν δείγματα νερών για την
πραγματοποίηση χημικών αναλύσεων.
Στον Πίνακα 49 παρατίθενται τα απο-
τελέσματα των αναλύσεων αυτών των
δειγμάτων από το πεδίο Gönen [121].
Στον Πίνακα 50 παρουσιάζονται οι
συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων ιχνο-
στοιχείων (Al, As, B, Ba, Br, Cs, Cu,
Fe, Li, Mn, Mo, Pb, Rb, Sb, Sr, U, W,
Y, Zn) των δειγμάτων αυτών του πε-
δίου. Ένα δείγμα θερμού νερού (EKS-
1) και δύο δείγματα ψυχρών νερών
(EKS-2 και EKS-3) συλλέχθησαν από
την περιοχή Ekşidere, 20 km νότια του
Gönen (Σχ. 96) [121].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 128


Πίνακας 49. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών του πεδίου Gönen (οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


Πίνακας 50. Συγκεντρώσεις ιχνοστοιχείων (σε μg/l) των νερών του πεδίου Gönen [121]

129
Η ταξινόμηση των θερμών νερών του Gönen σύμφωνα με την κατανομή των κατιό-
ντων και ανιόντων είναι Na>Ca>Mg και SO4>Cl>HCO3 αντίστοιχα. Οι ισοτοπικές μελέτες
για την προέλευση των θερμών νερών του Gönen έδειξαν ότι είναι από παλαιά μετεωρικά
νερά. Η γεωχημική μελέτη έδειξε ότι η πιθανή περιοχή επανατροφοδοσίας του γεωθερμικού
συστήματος της περιοχής είναι οι νότιες οροσειρές. Στην περιοχή, οι ασβεστολιθικοί σχημα-
τισμοί, αν και είναι διαφόρων ηλικιών, καθώς και τα μάρμαρα του υποβάθρου πιθανόν
λειτουργούν ως πετρώματα γεωθερμικού ταμιευτήρα, ενώ οι τόφφοι που παρεμβάλλονται
μεταξύ τους μπορεί να ενεργούν ως το γεωλογικό «κάλυμμα». Η πρόσφατη, Νεογενούς
ηλικίας, ηφαιστειότητα δημιούργησε υψηλή θερμική ροή στην περιοχή. Το ενεργό ρήγμα
Yenice-Gonen και οι άλλες διαρρήξεις που αναπτύχθηκαν λειτουργούν ως σημαντικοί
δίοδοι μεταφοράς θερμότητας από το βάθος προς την επιφάνεια [124].

(θ-3) Γεωθερμικά πεδία Edremit - Güre και Havran


Βρίσκονται στον Κόλπο Edremit στο νότιο τμήμα της Μάζας Kazdağ [82]. Η πόλη
Edremit τοποθετείται στην Επαρχία Balikesir, νότια του Μαρμαρά (βλ. Σχ. 13, 64, 93, 95,
96). Το γεωθερμικό πεδίο Edremit εντοπίζεται σε απόσταση 3 km από το κέντρο της πόλης
Edremit και η επιφανειακή έκταση του πεδίου εκτιμάται σε 1,6 km2 σύμφωνα με τα γεωλο-
γικά, υδρογεωλογικά, γεωχημικά και γεωφυσικά στοιχεία του πεδίου [125]. Γεωλογικά, η
περιοχή δομείται από τον Σχηματισμό Kazdağ Παλαιοζωικής ηλικίας (γνεύσιοι, αμφιβολί-
τες, μάρμαρα και κρυσταλλικοί ασβεστόλιθοι), Τριαδικά κροκαλοπαγή, αρκόζες, ιλυόλι-
θους, ασβεστόλιθους του Πέρμιου και
Πίνακας 51. Kατάσταση των γεωθερμικών Λιθανθρακοφόρου και τεμάχη μαρμά-
γεωτρήσεων του πεδίου Edremit (2004) [70] ρων καθώς και από σχηματισμοούς του
Ανώτερου Μειόκαινου με
κροκαλοπαγή, ψαμμίτες, αργιλόλιθους,
αργιλικούς σχιστόλιθους και μάργες
[82]. Στην περιοχή αναπτύσσονται ένα
καλό «κάλυμμα» καθώς και ένα
σύστημα ρηγμάτων. Το κάλυμμα
σχηματίζεται από Νεογενή ιζήματα, τα
οποία περιλαμβάνουν αργιλικά
στρώματα. Ηφαιστίτες, γρανοδιορίτες,
ασβεστόλιθοι, ολισθόλιθοι και μάρμαρα
απαρτίζουν τον γεωθερμικό ταμιευτήρα του πεδίου. Ως πηγή θερμότητας θεωρείται η
παρουσία ηφαιστιτών [125]. Η συνολική παροχή δύο υπαρχουσών γεωτρήσεων της
περιοχής είναι 109 l/s με θερμοκρασία 60oC. Εκτός από τις ήδη υπάρχουσες δύο παραγωγι-
κές και μια επανεισαγωγής γεωτρήσεις, μια επιπλέον γεώτρηση παραγωγής και μια επανει-
σαγωγής επρόκειτο να ανορυχθούν στην περιοχή του πεδίου, με βάθη 300 ± 100 m. Μια
πρόσθετη παραγωγική γεώτρηση είχε προγραμματισθεί για να κατασκευσθεί τον Οκτώβριο
του 2004, χρηματοδοτούμενη από εισφορά της Τράπεζας Επαρχιών (Bank of Provinces) της
Τουρκίας [125]. Στον Πίνακα 42 παρατίθενται αποτέλεσματα γεωτρήσεων, που κατασκευά-
σθηκαν από το ΜΤΑ, στην περιοχή Edremit - Güre. Από δύο γεωτρήσεις (EDR-1 και EDR-
2) της περιοχής Edremit και από μια θερμή γεώτρηση (GDR-1) και μια ψυχρή γεώτρηση της
περιοχής Güre στο Αιγαίο ελήφθησαν δείγματα για χημικές αναλύσεις. Στοιχεία των ση-
μείων δειγματοληψίας αναφέρονται στον Πίνακα 52. Στον Πίνακα 53 παρατίθενται τα απο-
τελέσματα των αναλύσεων αυτών των δειγμάτων, ενώ στον Πίνακα 54 παρουσιάζονται οι
συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων ιχνοστοιχείων (Al, As, B, Ba, Br, Cs, Cu, Fe, Li, Mn, Mo,
Pb, Rb, Sb, Sr, U, W, Y, Zn) των δειγμάτων αυτών [121].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 130


Πίνακας 52. Στοιχεία των σημείων δειγματοληψίας των νερών (γεωτρήσεων και πηγής) του πεδίου Edremit - Güre [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


Πίνακας 53. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών του πεδίου Edremit - Güre (οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [121]

Πίνακας 54. Συγκεντρώσεις ιχνοστοιχείων (σε μg/l) των νερών του πεδίου Edremit - Güre [121]

131
(θ-4) Γεωθερμικό πεδίο Bigadiç
Βρίσκεται στην Επαρχία Balikesir της BΔ Τουρκίας (Σχ. 16, 95, 96). Κατά την
περίοδο 2000-2001 στην περιοχή αυτή ανορύχθηκαν από το ΜΤΑ 4 γεωτρήσεις βάθους
264-750 m με ρευστά θερμοκρασίας 42-98oC (Πίνακας 42) [109]. Στο τέλος του 2006
υπήρχαν στο πεδίο αυτό δύο (2) γεωτρήσεις που λειτουργούν ενεργά, οι ΒΗ-2 και ΒΗ-3,
βάθους 429 και 307 m αντίστοιχα. Η θερμοκρασία στην κεφαλή αυτών των γεωτρήσεων
είναι 98oC με παροχή πάνω από 100 kg/s. Οι γεωτρήσεις αυτές τροφοδοτούν το Σύστημα
Γεωθερμικής Τηλεθέρμανσης του Bigadiç (Bigadiç Geothermal District Heating System,
GDHS), το οποίο είναι το μεγαλύτερο σε μήκος αγωγών γεωθερμικό σύστημα στην Τουρκία
και το τρίτο μεγαλύτερο στον κόσμο (περισσότερα για το θέμα αυτό αναφέρονται στο ειδικό
κεφάλαιο της εφαρμογών και της αξιοποίησης της γεωθερμικής ενέργειας στην Τουρκία). Η
θερμική ισχύς του γεωθερμικού πεδίου Bigadiç εκτιμάται σε 31,83 MWth για θερμοκρασία
απόρριψης 45oC [126].
Η λεκάνη Bigadiç, Μειοκαινικής ηλικίας, είναι μια από τις μεγαλύτερες αποθέσεις
βορικού άλατος στην Δυτική Τουρκία αλλά και στον κόσμο. Οι αποθέσεις που φέρουν
βορικό άλας σχηματίσθηκαν κατά τη διάρκεια του Μειόκαινου στη Δυτική Τουρκία σε
πεδιάδες με άργιλο (κυρίως αλμυρές) και σε σταθερές διασυνδεδεμένες αλμυρές λίμνες και
πρόκειται για σχηματισμούς ασβεστολίθων και τόφφων αλλά και στρώματα αργίλων, μέσα
στα οποία συναντώνται ορυκτά βορικού άλατος. Όλοι αυτοί οι σχηματισμοί συνιστούν την
ηφαιστειο-ιζηματογενή ακολουθία Bigadiç. Στην περιοχή αυτή το υπόβαθρο δομείται από τη
Ζώνη Φλύσχη Bornova (ολισθόλιθοι Μεσοζωικών ασβεστολίθων και λιγότερα τεμάχη
υπερφεμικά και κερατολιθικά μέσα στο υλικό του φλύσχη) και πάνω από αυτή τη Ζώνη
Φλύσχη βρίσκεται ο Σχηματισμός Başlamiş, Ηωκαινικής ηλικίας (ασβεστόλιθοι και
παρεμβολές ψαμμιτών και λασπολίθων), πάνω στον οποίο συναντώνται, με γωνιώδη
ασυμφωνία, Ολιγοκαινικά κλαστικά πετρώματα (ψαμμίτες, κροκαλοπαγή). Το Μειόκαινο
αντιπροσωπεύεται από τους ηφαιστίτες Kocaiskan (ανδεσίτες, λάβες, πυροκλαστικά
πετρώματα) του Κατώτερου Μειόκαινου και από την ηφαιστειο-ιζηματογενή ακολουθία
Bigadiç (δακίτες, ρυόλιθους, πυροκλαστικά, βασάλτες, ανδεσίτες/τραχειανδεσίτες, ροές
λαβών, τοφφικά υλικά, παρεμβολές αργιλικών στρωμάτων, ιλυολίθων, αργιλολίθων,
μαργών και τοπικά πυριτιωμένοι ασβεστόλιθοι και ηφαιστειακοί ψαμμίτες). Το Ανώτερο
Μειόκαινο - Πλειόκαινο αντιπροσωπεύεται από ηπειρωτικές αποθέσεις (ψαμμίτες,
κροκαλοπαγή) και το Τεταρτογενές από αλλουβιακές και πλευρικές αποθέσεις. Στην
ευρύτερη περιοχή διακρίνονται ρήγματα διευθύνσεων ΒΔ-ΝΑ, ΒΑ-ΝΔ και κάποια Α-Δ, τα
οποία είναι τόσο κανονικά όσο και οριζόντιας μετατόπισης (strike-slip) [127].
Από δύο γεωθερμικές γεωτρήσεις, τις BHS-1 και BHS-2, βάθους 429 και 307 m
αντίστοιχα (πρόκειται για τις γεωτρήσεις BH-2 και ΒΗ-3 αντίστοιχα του Πίνακα 42), καθώς
και από μία ψυχρή πηγή (MCW) ελήφθησαν δείγματα νερών για την πραγματοποίηση
χημικών αναλύσεων. Τα στοιχεία αυτών των σημείων δειγματοληψίας αναφέρονται στον
Πίνακα 55. Στον Πίνακα 56 παρατίθενται τα αποτελέσματα των αναλύσεων αυτών των δειγ-
μάτων, ενώ στον Πίνακα 57 παρουσιάζονται οι συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων ιχνοστοι-
χείων (Al, As, B, Ba, Br, Cs, Cu, Fe, Li, Mn, Mo, Pb, Rb, Sb, Sr, U, W, Y, Zn) των δειγμά-
των αυτών [121]. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, ενώ και για τις δύο γεωθερμικές γεωτρήσεις
ως θερμοκρασία νερού στον Πίνακα 42 αναφέρεται η τιμή των 98oC (πιθανότατα λόγω
τυπογραφικού λάθους, αφού και για τις δύο γεωτρήσεις αναφέρονται οι ίδιες τιμές
θερμοκρασίας, παροχής και θερμικής ισχύος), στον Πίνακα 56 αναγράφονται οι τιμές των
94,6oC για την γεώτρηση BHS-1 των 429 m και των 82,9οC για τη γεώτρηση BHS-2 των
307 m (μάλλον είναι και οι ορθές τιμές).

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 132


Πίνακας 55. Στοιχεία των σημείων δειγματοληψίας των νερών (γεωτρήσεων και πηγής) του πεδίου Bigadiç [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


Πίνακας 56. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών του πεδίου Bigadiç (οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [121]

Πίνακας 57. Συγκεντρώσεις ιχνοστοιχείων (σε μg/l) των νερών του πεδίου Bigadiç [121]

133
Εκτός από τα προαναφερθέντα γεωθερμικά πεδία Sindirgi, Gönen, Edremit – Güre -
Havran και Bigadiç της Επαρχίας Balikesir, υπάρχουν και άλλα πεδία χαμηλής ενθαλπίας
της ίδιας Επαρχίας με μέγιστες καταγεγραμμένες μέχρι σήμερα θερμοκρασίες νερών που
δεν ξεπερνούν τους 78oC. Τα πεδία αυτά είναι τα ακόλουθα:

(θ-5) Γεωθερμική περιοχή Balya (Şamli-Ilica)


Βρίσκεται 25 km ΒΔ του Balikesir (Σχ. 95, 96), όπου αναβλύζουσες θερμές πηγές
έχουν θερμοκρασίες 58-59oC [121] και μέγιστη θερμοκρασία 65oC [128] με συνολική πα-
ροχή που εκτιμάται στα 3,29 l/s [128]. Στην περιοχή αυτή ανορύχθηκε από το ΜΤΑ το 2005
γεωθερμική γεώτρηση βάθους 675 m, η οποία παράγει θερμά νερά θερμοκρασίας 59,2oC με
παροχή 27 l/s (Πίνακας 42). Από δύο θερμές πηγές καθώς και από μια ψυχρή πηγή της περι-
οχής Balya έγινε δειγματοληψία για την πραγματοποίηση χημικών αναλύσεων. Στον Πίνακα
58 αναγράφονται στοιχεία των σημείων δειγματοληψίας. Στον Πίνακα 59 παρουσιάζονται
τα αποτελέσματα των αναλύσεων αυτών των δειγμάτων, ενώ στον Πίνακα 60 παρατίθενται
οι συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων ιχνοστοιχείων (Al, As, B, Ba, Br, Cs, Cu, Fe, Li, Mn,
Mo, Pb, Rb, Sb, Sr, U, W, Y, Zn) των δειγμάτων.

(θ-6) Γεωθερμικό πεδίο Susurluk-Yildiz


Εντοπίζεται 33 km ΒΑ του Balikesir, όπου αναβλύζουν θερμές πηγές θερμοκρασίας
35-78oC και συνολικής παροχής 18 l/s [128]. Η πηγή Susurluk-Ömerköy βρίσκεται 20 km
από το Balikesir και έχει θερμοκρασία 31,8oC [121] και παροχή 1,4 l/s [128]. Από δύο πηγές
(μια θερμή και μια ψυχρή) της περιοχής Yildiz καθώς και από τη θερμή πηγή της περιοχής
Ömer έγινε δειγματοληψία για την πραγματοποίηση χημικών αναλύσεων. Στον Πίνακα 59
παρουσιάζονται τα αποτελέσματα των αναλύσεων αυτών των δειγμάτων, ενώ στον Πίνακα
60 παρατίθενται οι συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων ιχνοστοιχείων των δειγμάτων. Στους
χάρτες των Σχ. 95 και 96 φαίνεται η θέση της περιοχής Susurluk.

(θ-7) Γεωθερμική περιοχή Balikesir - Pamukçu


Η περιοχή Balikesir - Pamukçu τοποθετείται ΑΒΑ του Balikesir (Σχ. 95, 96). Στην
περιοχή αυτή κατασκευάσθηκαν από το ΜΤΑ το 1990 και το 2001 γεωτρήσεις, βάθους 50-
500 m, οι οποίες έδωσαν νερά θερμοκρασίας 57-64oC, όπως φαίνεται και στον Πίνακα 42.
Οι γεωτρήσεις Ρ-1 (ή PMK-1) και P-2 (ή PMK-2), βάθους 193,4 και 50 m αντίστοιχα ανο-
ρύχθηκαν το 1990. Από τις γεωτρήσεις αυτές καθώς και από ψυχρή πηγής της περιοχής
ελήφθησαν δείγματα για την πραγματοποίηση χημικών αναλύσεων. Στον Πίνακα 59 παρου-
σιάζονται τα αποτελέσματα των αναλύσεων αυτών των δειγμάτων, ενώ στον Πίνακα 60 πα-
ρατίθενται οι συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων ιχνοστοιχείων των δειγμάτων.

(θ-8) Γεωθερμική περιοχή Manyas (Kizik)


Η γεωθερμική περιοχή Manyas (Kizik) βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Επαρχίας
Balikesir (Σχ. 95, 96). Στην περιοχή αυτή ανορύχθηκε το 1985 από το ΜΤΑ γεωθερμική
γεώτρηση βάθους 390 m με μέγιστη καταγεγραμμένη θερμοκρασία 64oC, όπως αναφέρεται
στον Πίνακα 42 [109]. Από τη γεώτρηση αυτή ελήφθη δείγμα νερού, θερμοκρασίας 49,8oC
[121], για χημική ανάλυση. Από την ίδια περιοχή ελήφθησαν, επίσης, δείγματα νερού τόσο
από μια γεωθερμική γεώτρηση, βάθους 73 m, με θερμοκρασία νερού 34,4oC καθώς και από
μια ψυχρή πηγή. Στον Πίνακα 59 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα των αναλύσεων αυτών
των δειγμάτων, ενώ στον Πίνακα 60 παρατίθενται οι συγκεντρώσεις σε μg/l διαφόρων
ιχνοστοιχείων των δειγμάτων.

Τα γεωθερμικά νερά των περιοχών Balya, Susurluk, Pamukçu και Manyas (Kizik)

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 134


Πίνακας 58. Στοιχεία των σημείων δειγματοληψίας των νερών (γεωτρήσεων και πηγής) των γεωθερμικών περιοχών Balya, Susurluk,
Balikesir - Pamukçu, Manyas (Kizik), της Επαρχίας Balikesir [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


135
Πίνακας 59. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών των γεωθερμικών περιοχών Balya, Susurluk,
Balikesir – Pamukçu, Manyas (Kizik), της Επαρχίας Balikesir (οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


136
Πίνακας 60. Συγκεντρώσεις ιχνοστοιχείων (σε μg/l) των νερών των γεωθερμικών περιοχών Balya, Susurluk,
Balikesir - Pamukçu, Manyas (Kizik), της Επαρχίας Balikesir [121]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


137
εμφανίζονται να βρίσκονται κοντά σε κατάσταση ισορροπίας ως προς τα ορυκτά ασβεστίτη,
δολομίτη και αραγωνίτη (με τιμές δείκτη κορεσμού μεταξύ -1 και +1), με εξαίρεση το
δείγμα νερού BLY-1 (της θερμής πηγής Balya) που εμφανίζεται υπόκορο (με δείκτη κορε-
σμού σχεδόν -2). Η εφαρμογή χημικών γεωθερμομέτρων στα θερμά νερά των περιοχών αυ-
τών έχει δείξει ότι οι πιθανότερες θερμοκρασίες των βαθύτερων γεωθερμικών ρευστών στα
πεδία αυτά είναι: μέχρι 90oC για το πεδίο Balya, μέχρι 90-120oC για το πεδίο Susurluk, 100-
140oC για το πεδίο Pamukçu και 60-90oC για το πεδίο Manyas (Kizik) [121].

(ι) Γεωθερμική κατάσταση στην περιοχή Efteni

Στην ευρύτερη περιοχή Efteni


της Επαρχίας Duzce της ΒΔ Τουρκίας,
ΑΝΑ της Κωνσταντινούπολης στην ευ-
ρύτερη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας
(Βλ. Σχ. 104), αναβλύζουν θερμές πηγές
θερμοκρασίας 23-42,5οC και με τιμές
ηλεκτρικής αγωγιμότητας 300-7.000
μS/cm. H μεγαλύτερη θερμοκρασία
(42,5oC) καταγράφεται στην πηγή Efteni,
η παροχή της οποίας είναι περίπου 3,5
Σχ. 104. Γεωγραφική θέση της περιοχής
l/s. Οι άλλες πηγές έχουν χαμηλές παρο-
Duzce στην Τουρκία [129].
χές (<0,1 l/s). Το θερμό νερό της πηγής
Efteni έχει αγωγιμότητα 3000 μS/cm, τιμή pH 6,3, ενώ οι συγκεντρώσεις διαφόρων ιόντων
καιι στοιχείων έχουν ως εξής: Ca2+: 174 mg/l, Mg2+: 134 mg/l, Na+: 385 mg/l, K+: 13 mg/l,
Cl-: 149 mg/l, HCO3-: 1808 mg/l, Β: 6 mg/l. Η ογκομετρική σύσταση των αερίων από την
πηγή Efteni είναι: 99% CO2 και 0,908% CH4. Το υπόβαθρο της ευρύτερης περιοχής δομεί-
ται από μεταγρανίτες, γνεύσιους και αμφιβολίτες του Προκάμβριου και οι κύριες λιθολογι-
κές ενότητες είναι λάβες και ηφαιστειο-ιζηματογενή πετρώματα Ηωκανικής ηλικίας, εναλ-
λαγές αργίλων και ψαμμιτών του Πλειοκαίνου και Τεταρτογενή αλλούβια. Οι γεωθερμικοί
ταμιευ-τήρες εντοπίζονται σε διακλάσεις και ρηξιγενείς ζώνες. Οι πηγές Efteni αναβλύζουν
στην επαφή Ηωκαινικών ηφαιστιτών (ανδεσίτες, βασάλτες) και αλλoυβιακών αποθέσεων,
στο ρήγμα Duzce (Σχ. 105), το οποίο αποτελεί ένα Α-Δ κανονικό ρήγμα, μέλος του Συστή-
ματος Ρηγμάτων της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault System, NAFS) [129, 130].
Νότια της περιοχής Duzce και σε απόσταση 17 km υπάρχει η πηγή Derdin, με
παροχή 4 l/s και με νερό θερμοκρασίας 31oC και αυξημένης ηλεκτρικής αγωγιμότητας,
[129]. Ο χημισμός του νερού της πηγής αυτής παρατίθεται, μαζί με νερά της Επαρχίας Bolu,
στον Πίνακα 91.

Σχ. 105. Γεωλογική τομή διεύθυνσης Β-Ν (Ν-S) στην περιοχή της πηγής Efteni στην
Τουρκία [129].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 138


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 106. Γεωγραφική τοποθέτηση των κυριότερων γεωθερμικών πεδίων στην Τουρκία με τις κύριες χρήσεις και εφαρμογές [75].

139
Υπόμνημα του Σχ. 106.
Γεωγραφική τοποθέτηση των κυριότερων γεωθερμικών πεδίων στην Τουρκία με τις
κύριες χρήσεις και εφαρμογές [75].

Στην Παράκτια Ζώνη Αιγαίου: (A1) Seferihisar, (A2) Çeşme, (A3) Balçova, (A4) Aliağa,
(A5) Dikili-Bademli, (A6) Edremit, (A7) Tuzla, και (A8) Kestanbol.
Στα τεκτονικά βυθίσματα (grabens) της Δυτικής Ανατολίας: (B1) Germencik, (B2) Aydin,
(B3) Salavatli-Sultanhisar, (B4) Kizildere, (B5) Denizli, (B6) Salihli-Kursşunlu,
Caferebeyli και Sart, (B7) Turgutlu-Urganli, (B8) Alaşehir-Kavaklidere, (B9) Dikili-
Kaynarca, (B10) Dikili-Bergama και (B11) Simav.
Στην Κεντρική Ανατολία (Central Anatolia): (C1) Afyon, (C2) Cappadocia, (C3) Kirşehir,
(C4) Kozakli και (C5) Kizilcahamam.
Στην Ανατολική Ανατολία (Eastern Anatolia): (D1) Nemrut Caldera, (D2) Erciş-Zilan και
(D3) Diyadin.
Στη Ρηξιγενή Ζώνη της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault Zone, NAFZ): (E1)
Erzincan, (E2) Çerkeş , (E3) Bolu, (E4) Düzce, (E5) Bursa και (E6) Gönen.
NAFZ: North Anatolian Fault Zone - Ρηξιγενής Ζώνη της Βόρειας Ανατολίας
EAFZ: East Anatolian Fault Zone - Ρηξιγενής Ζώνη της Ανατολικής Ανατολίας
Cappadoccian volcanic fields: Ηφαιστειακά πεδία της Καππαδοκίας

Συστήματα γεωθερμικής τηλεθέρμανσης (Geothermal district-heating systems): (1) Gönen-


Balikesir, (2) Simav-Kütahya, (3) Kirşehir, (4) Kizilcahamam-Ankara, (5) Balçova-Izmir
(Σμύρνη), (6) Afyon, (7) Kozakli-Nevşehir, (8) Sandikli-Afyon, (9) Diyadin-Ağrı, (10)
Salihli-Manisa, (11) Dikili-Izmir, (12) Sarayköy-Denizli, (13) Edremit-Çanakkale, (14)
Bigadiç -Balıkesir, (15) Bergama-Izmir, (16) Kuzuluk-Sakarya, (17) Armutlu-Yalova,
(18) Güre-Balikesir, (19) Sorgun-Yozgat και (20) Yerköy-Yozgat.
Γεωθερμικά θερμοκήπια: (1) Dikili-Ιzmir, (2) Salihli-Manisa, (3) Turgutlu-Manisa, (4)
Balçova-Ιzmir, (5) Kizildere-Denizli, (6) Gümüşköy-Aydin, (7) Diyadin-Ağri, (8)
Karacaali-Urfa, (9) Sindirgi-Balikesir και (10) Simav-Kütahya.
Μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από γεωθερμία (geothermal power plants):
(1) Kizildere-Denizli, (2 και 3): Dora-1 και Dora-2, Salavatlı-Aydın, (4) Gürmat,
Germencik-Aydin (5) Bereket, Kizildere-Denizli και (6) Tuzla-Çanakkale.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 140


3.3 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ
ΣΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑ (ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ)

3.3.1 Γενικά

Εξαιτίας της μετατόπισης της υποπλάκας της Ανατολίας (βλ. Σχ. 6), η Κεντρική
Ανατολία έχει μετακινηθεί και συνεχίζει να μετακινείται προς τα δυτικά με έναν ρυθμό πε-
ρίπου 2 cm/έτος [131, 75]. Ποικίλοι ρυθμοί μετατόπισης κατά τη διάρκεια του Ανώτατου
Τριτογενούς και διάφορες μετακινήσεις της Δυτικής Ανατολίας δημιούργησαν ασυνήθιστες
γεωλογικές δομές στην Κεντρική Ανατολία. Περιφερειακά πλάγια ρήγματα, τεκτονικές λε-

Σχ. 107. Γεωλογική δομή της ηφαιστειακής περιοχής της Καππαδοκίας [134, 75].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 141


κάνες (grabens) διευθύνσεων ΒΔ-ΝΑ και ΒΑ-ΝΔ, πλατώ (plateau) ροών ηφαιστειακής τέ-
φρας και στρωματοηφαίστεια (stratovolcanoes) χαρακτηρίζουν την ευρύτερη περιοχή.
Σ’ αυτό το γεωλογικό περιβάλλον αναπτύσσονται μερικά γεωθερμικά συστήματα,
γενικά χαμηλής θερμοκρασίας (ενθαλπίας) και διαφορετικών χαρακτηριστικών, όπως π.χ.
Afyon, Cappadocia, Kirşehir, Kozakli, Kizilcahamam (οι θέσεις των πεδίων φαίνονται
στο Σχ. 106).
Τα γεωθερμικά πεδία γύρω από το Afyon (βλ. Σχ. 7, 9, 13, 16, 106) βρίσκονται σε
πρόσφατα σχετικά τεκτονικά βυθίσματα, παρόμοια με εκείνα της Δυτικής Ανατολίας [132,
75]. Η πηγή θερμότητας αυτών των συστημάτων δεν μπορεί να αποδοθεί στην
ηφαιστειότητα, αφού αυτή είναι πολύ παλαιά στην περιοχή [133, 75].
Η κατάσταση είναι πολύ παρόμοια και στο Kizilcahamam [75].
Από την άλλη μεριά, δεν υπάρχουν ηφαιστειακά πετρώματα γύρω από τα Kirşehir
και Kozakli.
Γεωλογικές και γεωφυσικές έρευνες και μελέτες δείχνουν ότι το υπόβαθρο
αποτελείται από μεταμορφωμένες και περιδοτιτικές πλάκες του γήινου φλοιού και ότι
υπάρχουν γρανιτικές μάζες σε σχετικά μικρά βάθη (σε περίπου 5-7 km με βάση τη
γεωμετρία των κοντινών δομών ηφαιστειακής κατάρρευσης, όπως για παράδειγμα στο
Nevşehir) [75].
Τα ηφαιστειακά πεδία της Καππαδοκίας (Cappadocian volcanic fields) έχουν έναν
αριθμό κεντρικών ηφαιστειών (π.χ. Erciyes και Hasandăg), όπως φαίνεται και στα Σχ. 106
και 107, και τεράστιες εκτάσεις, οι οποίες καλύπτονται από ροές τέφρας που σχετίζονται με
την κατάπτωση της Καλδέρας Nevşehir. Τα τελευταία προϊόντα αυτού του κέντρου
ηφαιστειακής έκρηξης είναι ηλικίας μικρότερης των 10.000 ετών. Οι γεωλογικές συνθήκες
δείχνουν πολύ ευνοϊκές για την ανάπτυξη τοπικής ανωμαλίας υψηλής θερμικής ροής. Η
ύπαρξη βαθιών γεωθερμικών πόρων σ’ αυτήν την ευρύτερη περιοχή δείχνει ευοίωνη, αλλά
ακόμη δεν έχει ερευνηθεί [75].
Στη συνέχεια γίνεται σύντομη περιγραφή μερικών γεωθερμικών πεδίων της
Κεντρικής Ανατολίας.

3.3.2 Γεωθερμικά Πεδία στην Επαρχία Afyon

Στην Επαρχία Afyon (Σχ. 7, 9, 13, 16, 106) εντοπίζονται οι ακόλουθες γεωθερμικές
περιοχές - θέσεις:
- Afyon - Ömer - Gecek,
- Afyon - Bolvadin - Gazligöl - Oruçöglu,
- Afyon - Sandikli (Hudai),
- Afyon - Alaplideresi (Uyuz Hamami),
- Afyon - Heybeli (Kizilkilise) [47, 135].
Η Επαρχία Afyon είναι από τις λίγες με τα πιο εκτεταμένα γεωθερμικά πεδία στην
Τουρκία [133].

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Afyon - Sandikli


Στο γεωθερμικό πεδίο Afyon - Sandikli (Σχ. 108), από δύο (2) παραγωγικές
γεωτρήσεις παράγονται συνολικά 97 kg/s νερού θερμοκρασίας 70oC, που χρησιμοποιούνται
για τηλεθέρμανση (συνοικιακή θέρμανση) [80].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 142


(β) Γεωθερμικό Πεδίο Afyon - Ömer - Gecek
Το γεωθερμικό πεδίο
Afyon - Ömer - Gecek
βρίσκεται 15 km ΒΔ της
πόλης Afyon [133]. Το πεδίο
βρίσκεται κατά μέσο όρο σε
υψόμετρο περίπου 1.030 m
πάνω από την επιφάνεια της
θάλασσας [136].
Οι περισσότερες θερ-
μές πηγές συγκεντρώνονται
σε 3 τοποθεσίες: Uyuz Bath,
Ömer Bath και Gecek Bath.
Το γεωλογικό υπό-
βαθρο στην περιοχή του πε-
δίου Ömer - Gecek αντιπρο-
σωπεύεται από μαρμαρυγια-
κούς σχιστόλιθους και μάρ-
μαρα Παλαιοζωικής ηλικίας.
Σχ. 108. Τοπογραφικό διάγραμμα της περιοχής Afyon Οι Νεογενείς αποθέσεις απο-
με τη θέση του γεωθερμικού πεδίου Afyon - Ömer - τελούνται από κροκαλοπαγή,
ψαμμίτες, αργιλικούς ασβε-
Gecek [136, 137].
στόλιθους - ψαμμίτες και
ηφαιστειακούς υαλώδεις-τραχειανδεσιτικούς τόφφους, που ασύμφωνα υπέρκεινται του Πα-
λαιοζωικού υποβάθρου. Η περιοχή επηρεάστηκε από ηφαιστειακή δραστηριότητα, η οποία
έλαβε χώρα μεταξύ Ανώτερου Μειόκαινου και Πλειόκαινου. Οι Τεταρτογενείς αποθέσεις
συναντώνται κυρίως σε πεδιάδες και στρώματα ρεμάτων. Οι αποθέσεις τραβερτινών, που
και σήμερα σχηματίζονται, παρατηρούνται να κυριαρχούν στο δυτικό τμήμα του γεωθερμι-
κού πεδίου και κυρίως γύρω από τις περιοχές των λουτρών Ömer and Gecek. Νεογενείς
ασβεστόλιθοι, πυριτιωμένοι ασβεστόλιθοι και Παλαιοζωικοί σχιστόλιθοι και μάρμαρα θεω-
ρούνται ότι είναι τα πιθανά πετρώματα του ταμιευτήρα του πεδίου Ömer - Gecek. Αμμούχες
άργιλοι, ιλύες, μάργες και τόφφοι Νεογενούς ηλικίας και φυλλίτες και μαρμαρυγιακοί σχι-
στόλιθοι Παλαιοζωικής ηλικίας είναι οι κύριοι σχηματισμοί του γεωλογικού καλύμματος
της περιοχής. [133].
Το γεωθερμικό πεδίο Ömer - Gecek έχει ένα γεωθερμικό ταμιευτήρα, όπου κυριαρ-
χεί η υγρή φάση.
Στο πεδίο αυτό υπάρχουν 30 γεωτρήσεις με βάθη 56,8-902 m.
Η πρώτη γεώτρηση, R-260, ανορύχθηκε από το ΜΤΑ (General Directorate of
Mineral Research and Exploration) το 1971 [136, 137].
Δεκατρείς (13) γεωτρήσεις (AF-1 έως AF-12 και R-260) κατασκευάθηκαν από το
ΜΤΑ την περίοδο 1971-1996 μέσα στα πλαίσια του Προγράμματος “Afyon Geothermal
Energy Project” ενώ 2 άλλες γεωτρήσεις, οι HGF(=Hayat geothermal facilities) και UH
(=Uyuz bath) ανορύχθηκαν από ιδιώτες στην περιοχή [133].
Η μέγιστη καταγεγραμμένη θερμοκρασία στις γεωτρήσεις του πεδίου Ömer - Gecek
είναι 111,6oC [116] αν και η αναφερόμενη από τους Mutlu & Gulec (2005) ως μέγιστη
θερμοκρασία στην κεφαλή της γεώτρησης κατά την έξοδο του νερού αυτή των 92oC [133].
Στον Πίνακα 61 παρουσιάζονται τα βάθη και οι θερμοκρασίες των γεωτρήσεων που
κατασκευάσθηκαν από το Ινστιτούτο MTA.
Το πεδίο άρχισε να τροφοδοτεί ένα σύστημα τηλεθέρμανσης (συνοικιακής
θέρμανσης) με ένα δυναμικό 4.500 κατοικιών το 1996 και αυτό το σύστημα τηλεθέρμανσης

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 143


λειτουργεί από την Εταιρία AFJET
Πίνακας 61. Βάθη και θερμοκρασίες των
(Afyon Geothermal Company). Έξι
γεωτρήσεων, που κατασκευάσθηκαν από
(6) γεωτρήσεις, οι AF-11, AF-16, AF-
το ΜΤΑ στο γ/θ πεδίο Ömer-Gecek [136]
18, AF-20, AF-21 και R-260 χρησιμο-
ποιούνται συνεχώς ή περιοδικά για
παραγωγή από την AFJET. Δύο (2)
γεωτρήσεις, οι AF-4 και AF-13, έχουν
χρησιμοποιηθεί από την AFJET για
επανεισαγωγή. Τρεις (3) άλλες γεω-
τρήσεις, οι AF-1, AF-8 και AF-19,
έχουν χρησιμοποιηθεί ως γεωτρήσεις
παρατήρησης. Το γεωθερμικό πεδίο
τροφοδοτεί με θερμό νερό όχι μόνο το
σύστημα τηλεθέρμανσης της AFJET
αλλά και κάποιες συγκεκριμένες
θέσεις που χρειάζονται τη γεωθερμική
ενέργεια. Δύο (2) γεωτρήσεις, οι AF-7
και AF-23, ανήκουν στα Λουτρά
Ömer (Ömer Bath) και μια (1)
γεώτρηση, η AF-14, ανήκει στα
Λουτρά Gecek (Gecek Bath). Οι AF-
23 και ΑF-14 χρησιμοποιούνται
συνεχώς για παραγωγή από τα
Λουτρά αυτά. Εκτός από τις 24 γεω-
τρήσεις που καταγράφονται στον Πί-
νακα 61, υπάρχουν άλλες έξι (6) γεω-
τρήσεις, για τις οποίες πιστεύεται ότι
παράγουν ρευστά από τον ίδιο
ταμιευτήρα και χρησιμοποιούνται από
κοντινά ξενοδοχεία (Orucoglu
Thermal και Hayat Thermal).
Μεταξύ των γεωτρήσεων που
παρατίθενται στον Πίνακα 61, η πιο
παραγωγική γεώτρηση του πεδίου είναι η AF-21 και η παροχή της είναι περίπου 55-65 kg/s,
ενώ οι παροχές των άλλων γεωτρήσεων κυμαίνονται μεταξύ 15 και 50 kg/s [136].
Οι γεωτρήσεις AF-3 και AF-4 με θερμοκρασίες 97 και 95oC ανορύχθηκαν το 1975,
ενώ οι γεωτρήσεις AF-5, AF-6, AF-7 και AF-8 το 1982 με παροχές 9,80, 9,35, 22,2 και 9,80
kg/s αντίστοιχα [47].
Στον χάρτη του Σχ. 109 απεικονίζονται οι θέσεις των γεωτρήσεων στο γεωθερμικό
πεδίο Ömer-Gecek [136].
Η παραγωγική γεώτρηση AF-1, βάθους 902 m (η βαθύτερη γεώτρηση του πεδίου),
έχει μέγιστη καταγεγραμμένη θερμοκρασία στον ταμιευτήρα 102,9oC. Στο Σχ. 110
παρουσιάζεται η μεταβολή της στατικής θερμοκρασίας και πίεσης με το βάθος στο
εσωτερικό της γεώτρησης αυτής [136]. Η πίεση στον πυθμένα της γεώτρηση είναι γύρω στα
1200 psig [47, 136], η παροχή της στα 20 l/s και η περιεκτικότητα του παραγόμενου νερού
σε αέρια είναι 0,35-0,375% CO2 κατά βάρος [47]. Η γεώτρηση βρίσκεται στη νότια πλευρά
του ταμιευτήρα. Το θερμομετρικό προφίλ του Σχ. 110 δείχνει την παρουσία ενός σχετικά
ψυχρού συστήματος συναγωγής (convective) σε βάθος περίπου 300 m. Αυτό το ψυχρό
σύστημα συναγωγής παρατηρήθηκε επίσης σε θερμοκρασιακά προφίλ και κάποιων άλλων
γεωτρήσεων της νότιας πτέρυγας του πεδίου. Αναλύσεις των προφίλ δυναμικών πιέσεων

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 144


Σχ. 109. Χάρτης με τις θέσεις των γεωτρήσεων στο γ/θ πεδίο Ömer-Gecek [136].

Σχ. 110. Μεταβολή στατικής πίεσης και θερμοκρασίας με το βάθος στο εσωτερικό της
γεώτρησης AF-1 [136].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 145


- θερμοκρασιών δείχνουν ότι
υπάρχει διφασική ροή στις
γεωτρήσεις. Το βάθος του σημείου
εκτόνωσης κυμαίνεται μεταξύ 80
και 110 m για τις γεωτρήσεις και
συνεπώς οι σωλήνες για την εισα-
γωγή χημικών αναστολέων και
την αποτροπή καθαλατώσεων, που
μέχρι το 2006 ήταν στα 70 m, θα
έπρεπε να επανατοποθετηθούν
κανονικά.
Το Σχ. 111 παρουσιάζει τα
προφίλ μεταβολής της δυναμικής
πίεσης και θερμοκρασίας με το
βάθος για τη γεώτρηση AF-11 και
τα αποτελέσματα που λαμβάνο-
νται από τον εσωτερικό προσο-
μοιωτή, τα οποία ταιριάζουν με τις
τιμές μέτρησης. Μια καλή ταύτιση
ελήφθη για την περιεκτικότητα
κατά 0,4% του CO2. Η ταύτιση
Σχ. 111. Μεταβολή της δυναμικής πίεσης και θερμο-
δείχνει ότι το βάθος του σημείου
κρασίας με το βάθος στο εσωτερικό της γεώ-
εκτόνωσης του CO2 είναι 106,5 m.
τρησης AF-11 και τα σημεία ταύτισης που λαμβά-
Η περιεκτικότητα σε CO2 του
νονται από τον εσωτερικό προσομοιωτή [136].
γεωθερμικού νερού μετρήθηκε με
χρήση μικρών διαχωριστών στις
γεωτρήσεις AF-11 και AF-18 και
βρέθηκε να είναι 0,38% και 0,4%
αντίστοιχα [136].
Το Σχ. 112 δείχνει τα προ-
φίλ δυναμικής θερμοκρασίας και
πίεσης για τη γεώτρηση AF-21,
που είναι και η πιο παραγωγική
του πεδίου. Το προφίλ της θερμο-
κρασίας δείχνει μια σχετικά ψυχρή
εισροή νερού στην οπή της γεώ-
τρησης. Η θερμοκρασία του γεω-
θερμικού ρευστού είναι 107,8oC
στον πυθμένα της γεώτρησης, ενώ
μια αρκετά απότομη πτώση της
θερμοκρασίας κατά 2οC παρατη-
ρείται μεταξύ 150 και 175 m. Με-
τρήσεις της στατικής θερμοκρα-
σίας στο εσωτερικό γεωτρήσεων
του πεδίου Ömer-Gecek αξιολο-
γήθηκαν για την εξαγωγή συμπε-
ρασμάτων σχετικα με τρισδιά-
Σχ. 112. Μεταβολή της δυναμικής πίεσης και στατη (3D) κατανομή της θερμο-
θερμοκρασίας με το βάθος στο εσωτερικό της κρασίας του πεδίου. Εκτιμάται ότι
γεώτρησης AF-21 [136]. ο όγκος του ταμιευτήρα με εύρος

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 146


θερμοκρασιών 90-112oC μέσα στο γεωθερμικό σύστημα είναι γύρω στα 1,2 km3, ενώ για
εύρος τιμών 75-112oC υπολογίζεται σε 3,6 km3 [136].
Το γεωθερμικό σύστημα Ömer - Gecek είναι υδροθερμικού τύπου (συναγωγής), που
συναντάται συνήθως σε περιοχές ενεργού τεκτονικής (ρηγμάτωσης) και περιοχές όπου η
περιφερειακή ροή θερμότητας είναι πάνω από την κανονική. Το απλοποιημένο εννοιολογικό
υδρογεωλογικό μοντέλο του πεδίου θεωρεί έναν γεωθερμικό πόρο κατά μήκος των
συστημάτων ρηγμάτων σε βάθος. Το νερό διεισδύει προς τα κάτω στο βόρειο τμήμα της
ρηξιγενούς ζώνης μέχρι ένα βάθος όπου θερμαίνεται αρκετά ώστε να μπορεί να ανέλθει
κατά μήκος του νότιου τμήματος της ίδιας ρηξιγενούς ζώνης. Αυτό το απλό μοντέλο
πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύει το βασικό μηχανισμό για το ρήγμα που σχετίζεται με τον
χαμηλής θερμοκρασίας γεωθερμικό πόρο του Ömer - Gecek. Μέρος του γεωθερμικού νερού
ρέει πλευρικά, μακρυά από το ρήγμα, μέσα στα χαλαρά, μη συνεκτικά αλλούβια, που
πληρούν την ευρύτερη περιοχή στα νότια [136].
Αν και η διαχείριση της AFJET λειτουργεί το πεδίο από το 1996, τα διαθέσιμα
καταγεγραμμένα στοιχεία παραγωγής αρχίζουν από τον Οκτώβριο του 2001. Η επανεισα-
γωγή ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2003. Περίπου το 75% της συνολικής παραγωγής χρησι-
μοποιείται από την AFJET για το σύστημα της τηλεθέρμανσης κατά τις περιόδους
θέρμανσης (χειμερινή περίοδος), ενώ το ποσοστό ελαττώνεται στο 10% κατά τη διάρκεια
της περιόδου εκτός θέρμανσης. Αυτό προκαλείται κυρίως από τις υψηλές απαιτήσεις των
ξενοδοχείων και των λουτρών. Το γεωθερμικό νερό που παράγεται από το πεδίο
χρησιμοποιείται από 5 χρήστες (AFJET, 2 λουτρά και 2 ξενοδοχεία). Εντούτοις, δεν υπάρχει
κανένα σχήμα διανομής νερού/θερμότητας μεταξύ των χρηστών και κάθε χρήστης
συμπεριφέρεται ξεχωριστά. Μια τέτοια ανεξέλεγκτη λειτουργία, φυσικά, δημιουργεί
ανεπιθύμητα προβλήματα και αντιπαραγωγική - ανεπαρκή χρήση του ταμιευτήρα.
Απαιτείται σαφώς μια ενιαία διαχείριση του πεδίου βασισμένη σε συμφωνία διανομής του
παραγόμενου ρευστού μεταξύ των χρηστών. Με βάση μελέτες των δεδομένων της AFJET,
που καλύπτουν τα τελευταία χρόνια προκύπτει ότι: (α) ο μέγιστος ρυθμός παραγωγής κατά
την περίοδο θέρμανσης είναι 650 m3/h (181 kg/s), (β) η ετήσια παραγωγή είναι περίπου
2,3x106 τόνοι, που αντιστοιχούν σε ετήσιο μέσο όρο 73 kg/s. (γ) Η αναλογία του νερού
επανεισαγωγής προς το νερό παραγωγής ήταν περίπου 75 και 50% για τις περιόδους
θέρμανσης 2003-2004 και 2004-2005 αντίστοιχα.
Αναφορικά με την εκτίμηση της συνολικής παραγωγής του πεδίου και λαμβάνοντας
υπ’ όψη δεδομένα παραγωγής και από άλλους χρήστες (λουτρά, ξενοδοχεία) και θεωρώντας
όλες τις γεωτρήσεις του πεδίου εκτιμάται ότι: (α) Η μέγιστη παροχή γίνεται περίπου 850
m3/h (236 kg/s) από τα οποία τα 650 m3/h είναι από τις γεωτρήσεις της AFJET και τα 200
m3/h (55 kg/s) από άλλες γεωτρήσεις. (β) Η ετήσια παραγωγή από το πεδίο γίνεται 3,6x106
τόνοι, από τους οποίους οι 2,3x106 τόνοι είναι από γεωτρήσεις της AFJET και οι 1,3x106
τόνοι από άλλες γεωτρήσεις. Οι αντίστοιχοι μέσοι ετήσιοι ρυθμοί είναι 114 kg/s (συνολικά),
73 kg/s (γεωτρήσεις AFJET) και 41 kg/s (άλλες γεωτρήσεις). Η AFJET επανεισάγει περίπου
50% των παραγόμενων νερών με μέση θερμοκρασία 40oC [136]. Η μέγιστη ισχύς χρήσης
του συστήματος AFJET προσδιορίζεται στα 53 MWth και η ισχύς όλου του πεδίου γίνεται
71,4 MWth (για θερμοκρασία εισόδου 100oC, θερμοκρασία απόρριψης 20oC και
θερμοκρασία επανεισαγωγής 20oC). Εντούτοις, αν ληφθούν υπ’ όψη οι μέσες ετήσιες παρο-
χές τότε οι αντίστοιχες τιμές της ισχύος χρήσης είναι 21,4 MWth (για AFJET) και 35 MWth
(για όλο το πεδίο) . Οι συντελεστές λειτουργίας ετήσιας χρήσης είναι 0,40 για AFJET και
0,49 για όλο το πεδίο [136].
Στον Πίνακα 62 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νε-
ρών από το γεωθερμικό πεδίο Ömer-Gecek. Παρουσιάζονται τα αποτελέσματα αναλύσεων
από 5 γεωτρήσεις της ΜΤΑ (AF-1, AF-4, AF-8, AF-9 και R-260), από τις 2 γεωτρήσεις
HGF (Hayat geothermal facilities) και UH (Uyuz bath) καθώς και από 5 θερμές πηγές: [ÖH

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 147


(Λουτρά Ömer), GCK-1, GCK-2 (Λουτρά Gecek), AB (Λουτρά Askeri bath) και KH (Λου-
τρά Kizik)]. Συγκριτικά παρατίθεται και αντιπροσωπευτικό δείγμα ψυχρού νερού (ACS) της
περιοχής. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από τις προαναφερθείσες γεωθερμικές γεωτρή-
σεις του ΜΤΑ, δεν ήταν δυνατή η δειγματοληψία από τις άλλες γεωτρήσεις του ΜΤΑ εξαι-
τίας ανθρακικών επικαθίσεων που υπήρχαν μέσα στις σωλήνες των γεωτρήσεων [133]. Οι
τιμές pH των νερών κυμαίνονται μεταξύ 6,25 και 7,70. Το Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων
(Σ.Δ.Α. ή TDS) των θερμών νερών είναι 2.807 – 6.018 mg/l. Οι θερμοκρασίες των θερμών
πηγών κυμαίνονται από 32oC (δείγμα KH) μέχρι 62,5oC (δείγμα AB). Μεταξύ των γεωτρή-
σεων, η γεώτρηση AF-4 έχει το θερμότερο νερό στην έξοδό του με μετρημένη θερμοκρασία
92οC [133]. Τα θερμά νερά είναι του τύπου Na-HCO3-Cl και οι σημαντικά αυξημένες συ-
γκεντρώσεις ιόντων Cl- υποδεικνύουν μια βαθιά κυκλοφορία του νερού και μεγάλου χρόνου
παραμονή του νερού στον ταμιευτήρα [133]. Το νερό του ταμιευτήρα έχει περιεκτικότητα
διαλελυμένου CO2 γύρω στα 0,4% κατά βάρος [136]. Όλα τα νερά καθίστανται υπερκορε-
σμένα ως προς τα ανθρακικά (ασβεστίτης, αραγωνίτης και δολομίτης) και θειϊκά άλατα (γύ-
ψος και ανυδρίτης) καθώς αυξάνει η θερμοκρασία. Εντούτοις, εξαιτίας των θερμοδυναμικών
τους ιδιοτήτων, ο δολομίτης και ο αραγωνίτης δείχνουν ελάττωση του επιπέδου κορεσμού
πέρα από μια θερμοκρασία των 100oC. Όλα τα πυριτικά ορυκτά πιθανόν να καθιζάνουν σε
μικρότερες θερμοκρασίες. Καθώς αυξάνει η θερμοκρασία, αυτά τείνουν να διαλυθούν και
να παραμείνουν στο διάλυμα ως ιόντα [133]. Με την εφαρμογή χημικών γεωθερμομέτρων, η
πιθανότερη θερμοκρασία του βαθύτερου γεωθερμικού ρευστού στον βαθύτερο (αρχικό) τα-
μιευτήρα θεωρείται ότι είναι γύρω στους 155oC [133, 136].

Πίνακας 62. Χημικές αναλύσεις των θερμών νερών του πεδίου Ömer-Gecek (οι
συγκεντρώσεις σε ppm)

+ γεωτρήσεις, z
πηγές * Υπολογισμός με πρόγραμμα SOLVEQ

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 148


(γ) Γεωθερμικό Πεδίο Afyon - Gazligöl
Το γεωθερμικό πεδίο Afyon -
Gazligöl βρίσκεται 20 km Βόρεια της
πόλης Afyon [138] (Σχ. 108, 113).
Στην περιοχή εμφανίζονται Παλαιο-
ζωικά και Καινοζωικά πετρώματα.
Σχιστόλιθοι και μάρμαρα, Παλαιοζωι-
κής ηλικίας, που ονομάζονται «Μετα-
μορφωμένα του Afyon» αντιπροσω-
πεύουν το υπόβαθρο. Τα μεταμορφω-
μένα πετρώματα καλύπτονται από Νε-
ογενή ιζήματα. Ο Σχηματισμός
Gebeciler, ηλικίας Μέσου - Ανώτερου
Μειόκαινου υπέρκειται των «Μετα-
μορφωμένων του Afyon» ασύμφωνα
και αποτελείται από κροκαλοπαγή,
ψαμμίτες, συσσωματώματα ηφαιστει-
ακούς τόφφους (τόφφοι Seydiler),
τοφφίτες, μάργες, αργιλικούς ασβε-
στόλιθους, πυριτιωμένους ασβεστόλι-
θους. Αυτές οι ενότητες «κόβονται»
από τους βασάλτες Karakaya, ασβε-
σταλκαλικού και αλκαλικού χαρα-
κτήρα. Τεταρτογενή αλλούβια και
τραβερτίνες αποτίθενται στην κορυφή
της στρωματογραφικής ακολουθίας.
Τα κορήματα αποτελούνται από χάλι-
κες, άμμους, ιλύες και αργίλους με
κόκκους που προέρχονται από ηφαι-
Σχ.113. Τοπογραφικό διάγραμμα της περιοχής στειακά, μεταμορφωμένα και Νεογενή
Afyon με τη θέση του γεωθερμικού πεδίου κλαστικά πετρώματα. Τα αλλούβια
Afyon - Gazligöl [138] χαρακτηρίζονται από άμμους, χάλικες,
αργίλους και χαλαρές (μη συνεκτικές) αποθέσεις. Οι τραβερτίνες εμφανίζονται γύρω από τις
πηγές, στη λουτρόπολη Gazligöl και στις Νεογενείς ενότητες. Στην περιοχή του γ/θ πεδίου
Afyon - Gazligöl οι κύριες τεκτονικές γραμμές είναι τα Ρήγματα Gazligöl, διεύθυνσης ΒΔ-ΝΑ
και Β-Ν, που είναι ρήγματα οριζόντιας μετατόπισης (strike slip). Υπάρχουν πολλά μικρά
ρήγματα διαφορετικών διευθύνσεων στους μεταμορφωμένους σχιστόλιθους της περιοχής,
που εξαρτώνται από τα Ρήγματα Gazligöl. Διακλάσεις διεύθυνσης ΒΒΑ-ΝΝΔ εμφανίζονται
κατά μήκος της Λουτρόπολης. Όλες οι θερμές πηγές σχετίζονται με αυτές τις διακλάσεις.
Στο Σχ. 114 παρουσιάζεται ο γεωλογικός χάρτης του γεωθερμικού πεδίου Afyon - Gazligöl
μαζί με μια εγκάρσια γεωλογική τομή της περιοχής αυτής [138]. Θερμές- μεταλλικές πηγές
αναβλύζουν γύρω από το Gazligöl και εντοπίζονται κατά μήκος κανονικών ρηγμάτων διεύ-
θυνσης ΒΑ-ΝΔ και Β-Ν. Οι θερμοκρασίες των πηγών είναι 32-40oC και οι παροχές τους
0,1-1 l/s. Κώνοι τραβερτινών, ελλειψοειδούς σχήματος, δημιουργούνται στα ανοίγματα
(στόμια) των θερμών πηγών κατά μήκος ρωγμών. Στην περιοχή έχουν ανορυχθεί γεωτρήσεις
βάθους 60-300 m. Οι θερμοκρασίες των νερών από τις γεωτρήσεις αυτές κυμαίνονται με-
ταξύ 41 και 74oC και οι παροχές τους είναι 3-28 l/s. Η βαθύτερη γεώτρηση είναι η G-2, βά-
θους 300 m. Οι θερμές και μεταλλικές πηγές παρουσιάζουν φυσαλίδες αερίων, πιθανότατα
αερίου CO2, αφού αέριο H2S δεν έχει προσδιορισθεί από τις αναλύσεις [138]. Οι γεωτρήσεις
G-1, G-2 και G-3 έχουν βάθη 138, 300,1 και 207 m ανορυγμένες κατά τα έτη 1974, 1990 και

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 149


Σχ. 114. Γεωλογικός χάρτης και εγκάρσια γεωλογική τομή στην περιοχή του
γεωθερμικού πεδίου Afyon - Gazligöl [138].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 150


1995 αντίστοιχα [139].
Τα μετεωρικά νερά κατεβαίνουν προς τα κάτω μέσω ρωγμών και ρηγμάτων με την
επίδραση της βαρύτητας και θερμαίνονται από τη γεωθερμική βαθμίδα. Τα νερά, που έχουν
θερμανθεί, ανέρχονται μέσω των ρηγμάτων (τα οποία λειτουργούν ως υδροθερμικά κανά-
λια) εξαιτίας της υδροστατικής πίεσης, των ρωγμών, της διαφοράς πυκνότητας θερμού - ψυ-
χρού νερού, της εκτόνωσης κλπ και σχηματίζουν θεμομεταλλικές πηγές στην επιφάνεια.
Στην περιοχή του πεδίου Afyon - Gazligöl οι μαγματικοί θάλαμοι, που σχημάτισαν τα Μειο-
καινικά - Πλειοκαινικά ηφαιστειακά πετρώματα και τους βασάλτες του ΝΔ τμήματος του
πεδίου, θεωρούνται ως η πηγή θερμότητας [138], αν και για τη συμβολή της ηφαιστειότητας
εκφράζονται επιφυλάξεις [75]. Συνεπώς η θέρμανση των νερών της περιοχής είναι αποτέλε-
σμα της αυξημένης γεωθερμικής βαθμίδας εξαιτίας κυρίως της νεοτεκτονικής. Τα Παλαιο-
ζωικά «Μεταμορφωμένα του Afyon» και οι διαρρηγμένοι σχιστόλιθοι και χαλαζίτες
αποτελούν τα πετρώματα του ταμιευτήρα. Ο Σχηματισμός Gebeciler, του Ανώτερου Μειό-
καινου, και τα ιλυώδη και αργιλικά στρώματα των αλλουβιακών αποθέσεων σχηματίζουν τα
πετρώματα του γεωλογικού «καλύμματος» του γεωθερμικού πεδίου [138].
Στον Πίνακα 63 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών
από το πεδίο Afyon - Gazligöl. Οι θερμοκρασίες των δειγμάτων νερών που παρατίθενται
στον Πίνακα 63 είναι οι ακόλουθες: Πηγή Eskihamam: T=35οC, Γεώτρηση G-1: T=69οC,
Γεώτρηση G-2: T=65,5οC, Γεώτρηση G-3: T=74οC, Γεώτρηση DSI: T=57οC, KHz-1:
T=63οC, Basak: T=43οC και Güngörler: T=46οC. Όλα τα θερμομεταλλικά νερά της περιοχής

Πίνακας 63. Χημικές αναλύσεις των νερών του πεδίου Ömer- Gazligöl [138]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 151


Afyon - Gazligöl είναι Na-HCO3 τύπου. Ισοτοπικές αναλύσεις δείχνουν μετεωρική προέ-
λευση των θερμών νερών και υπόγεια κυκλοφορία των νερών >50 χρόνια. Για νερά θερμό-
τερα από τα ήδη υπάρχοντα, θα πρέπει οι νέες γεωτρήσεις να γίνουν σε περιοχές όπου το
πάχος του γεωλογικού καλύμματος είναι μεγάλο, όπως π.χ. η περιοχή του λόφου
Aydogmus. Το βάθος των γεωτρήσεων θα πρέπει να είναι 200-250 m. Απαιτείται έλεγχος
της παραγωγής των γεωτρήσεων G2 και G3 καθώς και της χημικής σύστασης των νερών της
περιοχής [138].

3.3.3 Γεωθερμικό Πεδίο Kizilcahamam


Το γεωθερ-
μικό πεδίο Kizilca-
hamam βρίσκεται
στο κέντρο της πόλης
Kizilcahamam [140],
σε απόσταση 70 km
ΒΔ της Άγκυρας
(Ankara) (Σχ. 106,
115). Είναι μια
ορεινή περιοχή με
βαθιές κοιλάδες
[140]. Τοποθετείται
σε μια Τριτογενούς
ηλικίας Ηφαιστειακή
περιοχή της Γαλά-
τειας (Κεντρική
Τουρκία), που απο-
Σχ. 115. Γεωγραφική θέση του πεδίου Kizilcahamam της τελείται από αυτο-
Κεντρικής Τουρκίας [140, 141]. κλαστικές και πυρο-
κλαστικές αποθέσεις
(ροές λάβας, τόφφους και συσσωματώματα με παρεμβολές λιμναίων ιζημάτων). Το υπόβα-
θρο αποτελείται από Παλαιοζωικούς σχιστόλιθους και Περμο-Τριαδικούς ασβεστόλιθους.
Οι σχηματισμοί του Μεσοζωικού, κυρίως φάσεις ασβεστολίθων του Κατώτερου Κρητιδικού
και φλύσχης του Ανώτερου Κρητιδικού, τοποθετούνται πάνω στο Παλαιοζωικό υπόβαθρο,
ενώ πάνω σ΄αυτούς βρίσκεται το Ηφαιστειακό Σύμπλεγμα της Γαλατίας (Galatian Volcanic
Complex). Η ηφαιστειακή δραστηριότητα η οποία δημιούργησε αυτό το σύμπλεγμα πιστεύ-
εται ότι ξεκίνησε στο τέλος του Ανώτερου Κρητιδικού αλλά έφτασε στο αποκορύφωμά της
κατά τη διάρκεια του Μειόκαινου. Οι Τεταρτογενείς αλλουβιακές αποθέσεις καλύπτουν
ασύμφωνα το Ηφαιστειακό Σύμπλεγμα της Γαλατίας [140, 141, 142]. Η ηφαιστεικαή
δραστηριότητα φαίνεται ότι ξεκίνησε με ροές λάβας δακιτικής - ανδεσιτικής σύστασης,
ακολουθήθηκε από τοπικά παρεστρωμένα πυροκλαστικά προϊόντα (τόφφοι, συσσω-
ματώματα) και έληξε με ροές ανδεσιτικών - βασαλτικών λαβών [140]. Συνεπώς, οι στρωμα-
τογραφικές ενότητες της περιοχής (πάχους περίπου 1.800 m) από τον πυθμένα προς την κο-
ρυφή είναι οι ακόλουθες: (1) Ροές βασαλτικής λάβας (Παλαιόκαινο), (2) Πυροκλαστικές
αποθέσεις αποτελούμενες από τόφφους και συσσωματώματα (Μειόκαινο), (3) Αδιαφορο-
ποίητες ροές λάβας που κυμαίνονται ως προς τη σύσταση από ανδεσιτικές, βασαλτικές,
τραχειανδεσιτικές μέχρι δακιτικές (Μειόκαινο), (4) Ροές κορημάτων (Τεταρτογενές). Ρήγ-
ματα βαρύτητας, διεύθυνσης ΑΒΑ-ΔΝΔ, παρατηρούνται στην περιοχή. Το Ρήγμα
Kizilcahamam, το οποίο οποίο περνά μέσα από την πόλη, έχει διεύθυνση περίπου Α-Δ και

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 152


Σχ. 116. (Α) Γεωλογικός χάρτης της περιοχής Kizilcahamam.
(Β) Τοπογραφικός χάρτης με τις θέσεις πηγών και γεωτρήσεων του πεδίου
Kizilcahamam [140, 141].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 153


μήκος 2.250 m [141]. Στο Σχ. 116(Α) παρουσιάζεται ο γεωλογικός χάρτης της ευρύτερης
περιοχής.
Στην περιοχή Kizilcahamam αναβλύζουν φυσικές πηγές και έχουν ανορυχθεί και
γεωθερμικές γεωτρήσεις. Μερικές από τις πηγές χάθηκαν μετά την ανόρυξη των γεωτρή-
σεων. Τρεις (3) θερμές πηγές έχουν θερμοκρασίες 41-51oC και παροχές 0,8-17 l/s. Δύο από
αυτές, οι Big thermal spring (T=50oC, Q=2 l/s) και Small thermal spring (T=51oC, Q=0,8
l/s), δεν αναβλύζουν μετά την κατασκευή των παραγωγικών γεωτρήσεων. Η πηγή Sey Bath
έχει θερμοκρασία Τ=43°C
και παροχή Q=18 l/s [140].
Στον τοπογραφικό χάρτη
του Σχ. 116(Β) παρουσιά-
ζονται οι θέσεις αυτών των
θερμών πηγών.
Στην περιοχή του
πεδίου Kizilcahamam και
κυρίως στο κέντρο της πό-
λης κατά μήκος του αυτο-
κινητόδρομου Άγκυρας -
Κων/πολης ανορύχθηκαν
γεωθερμικές γεωτρήσεις.
Σήμερα υπάρχουν 8 γεω-
τρήσεις από τις οποίες 6
είναι παραγωγικές και 2
επανεισαγωγής. Οι γεω-
τρήσεις που ανορύχθηκαν
στο πεδίο Kizilcahamam
είναι οι ακόλουθες [140]:
- Γεώτρηση MTA-1: Είναι
η πρώτη γεώτρηση παρα-
γωγής που ανορύχθηκε στο
πεδίο. Η γεώτρηση είχε μια
πρώτη παραγωγή με θερ-
μοκρασία 75,5oC και αρ-
τεσιανή ροή 60 l/s. Μετά
από 4 μήνες και με σταθε-
ροποίηση της πίεσης η αρ-
τεσιανή παροχή μειώθηκε
στα 30 l/s. Η γεώτρηση
έχει βάθος 179,60 m και
σήμερα χρησιμοποιείται
για επανεισαγωγή με
ρυθμό 40 l/s. Στο Σχ. 117
παρουσιάζεται η τομή της
γεώτρησης MTA-1 με την
λιθολογική - στρωματο-
γραφική στήλη και τα κα-
τασκευαστικά χαρακτηρι-
στικά της. Η γεώτρηση
Σχ. 117. Λιθοστρωματογραφική στήλη της γεώτρησης MTA-1 χρησιμοποιήθηκε
MTA-1 με τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά της [140]. ως γεώτρηση παραγωγής

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 154


τον Ιούλιο του 1998 και μετά ξεκίνησε η επανεισαγωγή. Πριν την έναρξη της επανεισαγω-
γής η θερμοκρασία στην κεφαλή της γεώτρησης ήταν 75-80oC, αλλά έπεσε στους 42oC μετά
την επανεισαγωγή. Μπορεί να παρατηρηθεί αύξηση της θερμοκρασίας όταν η γεώτρηση δεν
λειτουργεί κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού [141].
- Γεώτρηση MTA-2: Βρίσκεται σε απόσταση μόνο
40 m από την MTA-1 και έχει βάθος 310 m. Η γεώ-
τρηση έχει παροχή 30 l/s και θερμοκρασία 77°C (Σχ.
118). Το γεωθερμικό ρευστό που παράγεται από τη
γεώτρηση αυτή χρησιμοποιείται για συνοικιακή
θέρμανση και σε λουτρά Δημοτικών ξενοδοχείων.
- Γεώτρηση KHD-1: Αυτή η γεώτρηση κατασκευά-
σθηκε από το ΜΤΑ μέχρι βάθος 1.556,6 m. Οι αρχι-
κές μετρηθείσες παράμετροι παραγωγής ήταν: 32 l/s
αρτεσιανής ροής με θερμοκρασία στην κεφαλή της
γεώτρησης 85,5oC και θερμοκρασία στον πυθμένα
της γεώτρησης 88oC. Στο Σχ. 119 δίνεται η στρωμα-
τογραφική στήλη της γεώτρησης KHD-1. Κυριαρ-
χούν τόφφοι (tuff), ανδεσίτες (andesite), ρυολιθικοί
τόφφοι (Rhyolitic tuff), βασάλτες (basalt). Η γεώ-
τρηση λειτούργησε και σαν γεώτρηση επανεισαγω-
γής κατά το χειμώνα 2004-2005, αν και τα στοιχεία
παραγωγής ήταν παροχή 10 l/s με θερμοκρασία νε-
ρού 78 °C και βάθος αντλίας 45 m [140, 141].
Σχ. 118. Κεφαλή της γεώτρησης - Γεώτρηση IHL-3: Κατασκευάσθηκε κοντά στην
ΜΤΑ-2 [140] KHD-1 μέχρι βάθος 673 m. Η παροχή της IHL-3
είναι 20 l/s με θερμοκρασία 76oC [140].
- Γεώτρηση IHL-1: Έχει βάθος 590 m. Πιθανή είσοδος ψυχρού νερού στην οπή της
γεώτρησης προκάλεσε παροδική πτώση της θερμοκρασίας στους 45oC [140].
- Γεώτρηση IHL-2: Έχει βάθος 670 m. Αυτή η γεώτρηση έχει την μικρότερη αναλογία αε-
ρίου μεταξύ των γεωτρήσεων του πεδίου.
- Γεώτρηση Fethibey: Βρίσκεται στην αστική περιοχή του πεδίου Kizilcahamam. Το βάθος
της είναι 592 m, η θερμοκρασία του νερού 76oC και η παροχή της περίπου 20 l/s [140, 141].
- Γεώτρηση Asya Finans: Έχει βάθος 600 m και παράγει νερά θερμοκρασίας 65oC με πα-
ροχή 20 l/s. Η γεώτρηση αυτή ανορύχθηκε από ιδιωτική Εταιρεία και έχει λειτουργήσει από
την Asya Finans Termal Facility [140, 141].
- Γεώτρηση ΜΤΑ-2 (Παλαιά γεώτρηση): Η γεώτρηση δεν έχει παραγωγή, δεν ολοκληρώ-
θηκε λόγω αποτυχίας στη διάτρηση και έχει θερμοκρασία στον πυθμένα της 38oC [140].
- Γεώτρηση ΜΤΑ-3: Η γεώτρηση ολοκληρώθηκε ως «στεγνή γεώτρηση» με θερμοκρασία
στον πυθμένα της 38oC [140].
- Γεώτρηση ΜΤΑ-4: Η γεώτρηση ανορύχθηκε κατά μήκος του ρέματος Sey και είχε ως
αποτέλεσμα την καταγραφή θερμοκρασίας στον πυθμένα της 53oC αλλά χωρίς νερό [140].
- Γεώτρηση ΜΤΑ-5: Γεώτρηση χωρίς νερό που ανορύχθηκε στην είσοδο του Kizilcahamam
[140].
- Γεώτρηση ΜΤΑ-6: Κατασκευάσθηκε στην αστική περιοχή και μολονότι έχει θερμοκρασία
στον πυθμένα της 85oC, δεν έχει γεωθερμικά ρευστά [140].
Στον Πίνακα 64 παρουσιάζονται συνοπτικά οι 8 επιτυχημένες γεωτρήσεις του πεδίου
Kizilcahamam, από τις οποίες οι 6 γεωτρήσεις είναι παραγωγικές και οι 2 είναι επανεισαγω-
γής [141]. Η απόσταση μεταξύ των πιο εξωτερικών γεωτρήσεων (MTA-1 και IHL-1) είναι
σχεδόν 1.400 m [140]. Η βαθιά γεώτρηση επανεισαγωγής KHD-1 χρησιμοποιείται ως γεώ-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 155


Σχ. 119. Λιθοστρωματογραφική στήλη της γεώτρησης KHD-1 με τα κατασκευαστικά
χαρακτηριστικά της και την καταγραφή της θερμοκρασίας σε διάφορα βάθη [140].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 156


Πίνακας 64. Γεωτρήσεις παραγωγής και επα- τρηση παραγωγής κατά τις χειμερινές
νεισαγωγής του πεδίου Kizilcahamam [141]. περιόδους. Όλες οι γεωτρήσεις παρα-
γωγής χρησιμοποιούν αντλίες, τοποθε-
τημένες σε βάθη 50-66 m. Η θερμο-
κρασία του πεδίου δεν φαίνεται να
επηρεάζεται από την επανεισαγωγή.
Κατά τη διάρκεια της θερινής περιό-
δου, μόνον η γεώτρηση MTA-2 λει-
τουργεί. Ο λόγος της συνολικής παρα-
γωγής προς την επανεισαγωγή είναι
3,2. Αυτός ο λόγος είναι σχετικά υψη-
λός για ένα γεωθερμικό πεδίο χαμηλής
ενθαλπίας και αυτό δείχνει ότι η πίεση
φθίνει περισσότερο από ότι πρέπει. Συ-
νεπώς, αυτός ο λόγος θα πρέπει να
ελαττωθεί σε μικρότερο νούμερο (π.χ.
1,5) για καλή στήριξη της πίεσης και
αποδοτική διαχείριση του πεδίου. Η
ερμηνεία κάποιων δοκιμών ιχνηθέτισης
έδειξε ότι υπάρχει επικοινωνία μεταξύ
της γεώτρησης επανεισαγωγής ΜΤΑ-1 και των άλλων γεωτρήσεων στο πεδίο. Το πεδίο
Kizilcahamam δεν αποτελεί ένα ομογενές πεδίο [141].
Τα θερμά νερά του πεδίου Kizilcahamam έχουν pH γύρω στο 7 (ουδέτερο) και
Σ.Δ.Α. 2.675,2-3.117,63 mg/l. Είναι Na-HCO3 τύπου και περιέχουν HCO3-, Cl, Na, CO2
(283,4 mg/l) και As (0,34 mg/l) καθώς και F 1,96 mg/l. Στον Πίνακα 65 παρατίθενται απο-
τελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού από τη γεώτρηση MTA-2 και στον Πίνακα
66 παρουσιάζεται η χημική σύσταση από τη γεώτρηση MTA-1 και από την πηγή Sey [143].
Για το πεδίο Kizilcahamam προτάθηκαν δύο γεωθερμικά μοντέλα, τα οποία παρου-
σιάζονται στα Σχ. 120 και 121. Και τα δύο αυτά μοντέλα καθορίζουν το πεδίο ως μια κύρια
ρηξιγενή ζώνη από την οποία ανέρχεται το θερμό νερό. Οι υψηλοί λόφοι της περιοχής
Kizilcahamam είναι οι ζώνες επανατροφοδοσίας του πεδίου με μετεωρικό νερό [140].
Πίνακας 65. Αποτελέσματα ανάλυσης δείγματος νερού από τη γεώτρηση MTA-2 [140].

Πίνακας 66. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών γεώτρησης MTA-1 και πηγής Sey [143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 157


Σχ. 120. Απλοποιημένο σχηματικό μοντέλο για το γεωθερμικό σύστημα στο πεδίο
Kizilcahamam [140, 144].

Σχ. 121. Εννοιολογικό μοντέλο του γεωθερμικό πεδίου Kizilcahamam [140, 145].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 158


3.3.4 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Kirşehir
Η περιοχή
Kirşehir βρίσκεται
στην Κεντρική Τουρ-
κία (Σχ. 7, 106, 122).
Το γεωθερμικό ενδι-
αφέρον στην περιοχή
Πίνακας 67. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών γεωτρήσεων (w) και πηγών (s) της περιοχής Kirşehir [143]

εστιάζεται σε τρεις
επιμέρους περιοχές:
Terme, Mahmutlu και
Karakurt [8, 47].
Σχ. 122. Γεωγραφική θέση της περιο- • Η γεωθερμική
χής Kirşehir [146]. περιοχή Terme είναι
μια από τις σημαντικό-
τερες περιοχές του Kirşehir. Στην περιοχή έχουν ανορυχθει 12 γε-
ωτρήσεις, 9 από το ΜΤΑ και 3 από ιδιώτες από το 1974. Οι γεω-
τρήσεις με βάθη 92-500 m έχουν θερμοκρασίες 30,3-57oC και πα-
ροχή 5,2-88,5 l/s (μετρήσεις από το ΜΤΑ στις 11/10/2005). Η συ-
νολική παροχή και των 9 γεωτρήσεων του ΜΤΑ είναι 349,8 l/s.
Από τις 12 συνολικά γεωτρήσεις, οι 2 χρησιμοποιούνται για
τηλεθέρμανση (συνοικιακή θέρμανση) 1.800 κατοικιών, οι 5
χρησιμοποιούνται σε spa ξενοδοχείων και σε θερμοκήπια και οι
υπόλοιπες 5 αναμένουν αξιοποίηση [147]. Το σύστημα
τηλεθέρμανσης χρησιμοποιεί νερό 54-57oC από αρτεσιανές γε-
ωτρήσεις μέσα στην πόλη Kirşehir [22]. Το γεωθερμικό νερό στο
Kirşehir είναι διαβρωτικό και προκαλεί καθαλατώσεις. Για να
ελαχιστοποιηθούν τα προβλήματα των επικαθίσεων αλάτων, εισά-
γεται μέσα στις γεωτρήσεις χημικός αναστολέας. Για την προ-
στασία από τη διάβρωση χρησιμοποιούνται σωλήνες fiberglass και
εναλλάκτες πλακών τιτανίου [22].
• Στην περιοχή των Λουτρών Mahmultu, εντοπίσθηκαν
γεωθερμικοί πόροι με 2 τελευταίες γεωτρήσεις που έγιναν από το
MTA. Η 1η γεώτρηση έχει βάθος 311,2 m και θερμοκρασία 73,2oC
και παροχή 16 l/s (με κομπρεσέρ 40 l/s). Η 2η γεώτρηση έχει βάθος
1.149 m και θερμοκρασία 76,5oC και παροχή 33 l/s (με κομπρεσέρ
80 l/s). Δεν υπάρχουν εγκαταστάσεις στην περιοχή [147].

• Η περιοχή Karakurt βρίσκεται στα όρια του χωριού


Karalar. Γεώτρηση βάθους 147,65 m έχει δώσει θερμοκρασία 51oC
και παροχή 12 l/s [147].

Στον Πίνακα 67 παρουσιάζεται η χημική σύσταση (σε


ppm) νερών από γεωτρήσεις και πηγές της περιοχής Kirşehir, θερ-
μοκρασίας 34,5-70oC [143]. Πρόκειται για νερά των τύπων Cl-Na,
HCO3-Ca, SO4-Na και HCO3-Ca με TDS (Σ.Δ.Α.) 359-4.338 mg/l
[143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 159


3.3.5 Γεωθερμικό Πεδίο Kozakli-Nevşehir
Η περιοχή Kozakli-
Nevşehir βρίσκεται στην Κε-
ντρική Τουρκία (Σχ. 7, 106,
107, 123). Με βάση έρευνες
υπαίθρου, τα πετρώματα του
ταμιευτήρα είναι Ηωκαινικοί
νουμμουλιτικοί ασβεστόλιθοι,
Πίνακας 68. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού γεώτρησης (w) της περιοχής Kozakli-Nevşehir [143]

μάρμαρα του Παλαιοζωικού


και ζώνες ρηγμάτων, που «κό-
βουν» τα πετρώματα του τα-
Σχ. 123. Γεωγραφική θέση της πε- μιευτήρα. Τα πετρώματα του
ριοχής Kozakli - Nevşehir [148]. γεωλογικού καλύμματος συ-
νίστανται από μάργες και αρ-
γιλόλιθους Μειοκαινικής και Ολιγοκαινικής ηλικίας. Ως πηγή θερμότητας
θα μπορούσε να θεωρηθεί το υψηλής βαθμίδας μαγματικό σώμα που σχε-
τίζεται με την ηφαιστειότητα Erciyes [149]. Στην περιοχή αναβλύζουν
θερμές πηγές θερμοκρασίας 42-92oC και συνολικής παροχής 91 l/s σε μια
έκταση 0,5 km2 [47]. Στην περιοχή έχει αναπτυχθεί ένα δίκτυο
τηλεθέρμανσης με θερμά νερά θερμοκρασίας περίπου 90oC [8, 19, 21, 22,
70, 72, 80]. Η θερμοκρασία των 93οC μετρήθηκε σε κεφαλή γεώτρησης
στο πεδίο Kozakli-Nevşehir. Χημική ανάλυση δείγματος νερού από τη
γεώτρηση αυτή παρουσιάζεται στον Πίνακα 68. Η κύρια ζώνη παραγωγής
θεωρείται ότι βρίσκεται σε βάθος 500-600 m [143].

3.3.6 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Aksaray

Σχ. 124. Γεωγραφική τοποθέτηση της περιοχής Aksaray στην


Τουρκία [150].

Η περιοχή Aksaray βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της Επαρ-


χίας Aksaray στην Κεντρική Τουρκία (Σχ. 1, 107, 124). Τα πετρώματα

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 160


του υποβάθρου της περιοχής Aksaray είναι ο Σχηματισμός Bozçaldag, Παλαιοζωικής
ηλικίας, αποτελούμενος από μάρμαρα, σχιστόλιθους και γνεύσιους με γρανιτικές
διεισδύσεις Κρητιδικής ηλικίας. Οι ενότητες του υποβάθρου αναφέρονται ως «Κρυσταλλικό
Σύμπλεγμα της Κεντρικής Ανατολίας» (Central Anatolian Crystalline Complex). Πάνω στα
πετρώματα του υποβάθρου τοποθετούνται ασύμφωνα τα Τριτογενούς - Τεταρτογενούς ηλι-
κίας ηφαιστειακά πετρώματα της Ηφαιστειακής Ζώνης της Καππαδοκίας (Cappadocian
Volcanic Belt, CVP) και ενδιάμεσα (interlayer) στρώματα ιζημάτων. Οι ιζηματογενείς αυτοί
σχηματισμοί είναι: (α) ψαμμίτες, ασβεστόλιθοι και μάργες του Κατώτατου Ηώκαινου (Σχη-
ματισμός Çayraz), (β) χερσαία κλαστικά ιζηματογενή (Ομάδα Mezgit) Ανώτατου Ηώκαινου
- Κατώτατου Μειόκαινου και (γ) ιζήματα Μέσου Μειοκαίνου - Ολιγοκαίνου. Οι ενότητες
της CVP αποτελούνται από τόφφους, ιγκνιμβρίτες, τοφφίτες, ενδιάμεσα στρώματα ιζημάτων
επεξεργασμένων τόφφων, βασαλτικές λάβες, αποθέσεις στάχτης, κίσσηρη, πυροκλαστικά
υλικά και δομές λάβας δακιτικής - ρυοδακιτικής σύστασης. Καθώς νέα ηφιαστειακή δρα-
στηριότητα έχει πραγματοποιηθεί από το Μειόκαινο μέχρι το Τεταρτογενές, αυτή η
περιοχής παρουσιάζει γεωθερμικό ενδιαφέρον [150].
Στην περιοχή Aksaray εντοπίζονται τα ακόλουθα επιμέρους γεωθερμικά πεδία [150]:
(α) Γεωθερμικό Πεδίο Ziga
Η μέγιστη θερμοκρασία των θερμών πηγών στο πεδίο Ziga είναι 52οC. Ανορύχθηκαν
δύο γεωτρήσεις βαθμίδας (ZBG-1 και ZBG-2) και μια ρηχή (240 m βάθος) παραγωγική
γεώτρηση, η οποία παράγει 100 l/s νερού θερμοκρασίας 48oC. Υψηλές τιμές γεωθερμικής
βαθμίδας (σχεδόν διπλάσιες της κανονικής) έχουν μετρηθεί στις δύο γεωτρήσεις βαθμίδας
(0,62oC/10 m και 0,53oC/10 m αντίστοιχα). Με βάση τα γεωλογικά δεδομένα της περιοχής,
την επανεκτίμηση βαρυτομετρικών και μαγνητικών δεδομένων και αξιολόγηση Μαγνητο-
τελλουρικών (ΜΤ) διασκοπήσεων κατασκευάσθηκε το εννοιολογικό μοντέλο του γεωθερμι-
κού πεδίου Ziga, που παρουσιάζεται στο Σχ. 125. Με βάση το μοντέλο αυτό από την επιφά-
νεια και μέχρι ένα βάθος 1.000-1.500 m υπάρχουν τόφφοι, ιγκνιμβρίτες και διάφορες υδρο-
θερμικές εξαλλοιώσεις αυτών των πετρωμάτων, τα οποία - λόγω της παρουσίας αργιλικών
ορυκτών - μπορούν να θεωρηθούν ως το πετρώματα του καλύμματος του γεωθερμικού συ-
στήματος. Κάτω από
τα πετρώματα του κα-
λύμματος συναντώ-
νται ψαμμίτες, ασβε-
στόλιθοι και γύψοι
(ηλικίας Ηώκαινου -
Μειόκαινου), που συ-
νιστούν έναν ρηχό
ταμιευτήρα, καθώς
και Παλαιοζωικής
ηλικίας μάρμαρα και
γνεύσιοι, που συνι-
στούν ένα βαθύτερο
ταμιευτήρα. Μια πηγή
θερμότητας, μαγματι-
κής προέλευσης, θε-
ωρείται ότι βρίσκεται
σε μέσο βάθος περί-
που 8 km. Με βάση
το μοντέλο αυτό ανα-
Σχ. 125. Εννοιολoγικό μοντέλο γεωθερμικού πεδίου Ziga [150].
μένεται η ύπαρξη ενός

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 161


βαθύτερου ταμιευτήρα, κάτω από τον ρηχό. Εξάλλου η εφαρμογή χημικών γεωθερμoμέτρων
δίνει θερμοκρασίες γεωθερμικών ρευστών στον βαθύ ταμιευτήρα 119-145oC [150].

(β) Γεωθερμικό Πεδίο Acigöl


Στο πεδίο αυτό υπάρχουν θερμές πηγές με τιμές θερμοκρασίας 43-57oC. Στην περι-
οχή ανορύχθηκαν 2 γεωτρήσεις βαθμίδας (SFG-1 και SFG-2) και έχει μετρηθεί πολύ υψηλή
τιμή γεωθερμικής βαθμίδας
στη γεώτρηση SFG-1
o
(3 C/10 m) και σημαντική
στη γεώτρηση SFG-2
o
(0,5 C/10 m). Τρεις (3) ρη-
χές παραγωγικές γεωτρή-
σεις, βάθους 90-180 m, κα-
τασκευάσθηκαν στο πεδίο
αυτό και παράγονται νερά
θερμοκρασίας 65oC. Με
βάση τα γεωλογικά δεδομέ-
να της περιοχής, την επα-
νεκτίμηση βαρυτομετρικών
και μαγνητικών δεδομένων
και αξιολόγηση Μαγνητο-
τελλουρικών (ΜΤ) διασκο-
πήσεων κατασκευάσθηκε
το εννοιολογικό μοντέλο
του γεωθερμικού πεδίου
Acigöl, που παρουσιάζεται
στο Σχ. 126. Η δομή του
είναι παρόμοια με αυτή του
πεδίου Ziga. Ως πηγή θερ-
μότητας θεωρείται ένα
μαγματικό σώμα που έχει
διευσδύσει και βρίσκεται
σε βάθος 8-10 km. Δυο τα-
Σχ. 126. Εννοιολoγικό μοντέλο γεωθερμικού πεδίου
μιευτήρες, ένας ρηχός και
Aksaray-Acigöl [150].
ένας βαθύτερος αναμένο-
νται με βάση αυτό το μοντέλο. Το υπόβαθρο εμφανίζεται τεκτονικά ανυψωμένο σε μια
ζώνη, που περιορίζεται από ρηξιγενείς ζώνες από τις δύο πλευρές του. Το υπόβαθρο
φαίνεται ότι δομείται από μάρμαρα και γνεύσιους. Από την επιφάνεια και μέχρι βάθος 1000-
1500 m συναντώνται τόφφοι, ιγκνιμβρίτες και διάφορες υδροθερμικές εξαλλοιώσεις αυτών
των πετρωμάτων, τα οποία - λόγω της παρουσίας αργιλικών ορυκτών - μπορούν να
θεωρηθούν ως το πετρώματα του καλύμματος του γεωθερμικού συστήματος. Μέσα στα πε-
τρώματα του υποβάθρου συναντάται ο βαθύτερος ταμιευτήρας [150].

(γ) Γεωθερμικό Πεδίο Şahinkalesi


Δεν υπάρχουν θερμές επιφανειακές εκδηλώσεις στο πεδίο αυτό. Η μοναδική ένδειξη
είναι μια γεώτρηση (SK-2), η οποία παράγει νερά θερμοκρασίας 44oC, που χρησιμοποιού-
νται για άρ-δευση. Το νερό της γεώτρησης είναι μη μεταλλικό. Στο Σχ. 127 παρουσιάζεται
ένα εννοιολογικό μοντέλο του πεδίου αυτού, που κατασκευάσθηκε με τη βοήθεια MT με-
τρήσεων και στοιχείων. Ως πηγή θερμότητας θεωρείται μια μαγματική διείσδυση σε βάθος

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 162


> 10 km κάτω από το χείλος καλδέρας της περιοχής [150].

Σχ. 127. Εννοιολoγικό μοντέλο γεωθερμικού πεδίου Aksaray- Şahinkalesi [150].

Εκτός από τα πεδία αυτά, θεωρείται πιθανή - με βάση τις ΜΤ μετρήσεις - η ύπαρξη
γεωθερμικού ενδιαφέροντος και στην περιοχή Nenezi, χωρίς ωστόσο να επιβεβαιώνεται
κάτι τέτοιο από θερμές πηγές ή κάποια γεώτρηση [150].

Στον Πίνακα 69 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων


νερών από τα προαναφερθένα πεδία της Επαρχίας Aksaray. Τα θερμά νερά του πεδίου Ziga
είναι μεταλλικά του τύπου Na-Cl-HCO3 και φέρουν Β και As. Τα γεωθερμικά νερά στο
πεδίο Acigöl κατατάσσονται στην κατηγορία των Ca,Na-HCO3-Cl μεταλλικών νερών και
περιέχουν Β. Το θερμό νερό της γεώτρησης SK-2 από το πεδίο Şahinkalesi είναι μη μεταλ-
λικό του τύπου Ca,Na-HCO3. Με βάση τους δείκτες κορεσμού ως προς διάφορα ορυκτά,
όλα σχεδόν τα νερά είναι κορεσμένα ως προς τον χαλαζία, τον ασβεστίτη, το δολομίτη, τον
γκαιτίτη και τον χαλκηδόνιο [150].

Πίνακας 69. Χημικές αναλύσεις νερών (θερμών και ψυχρών) από τα γεωθερμικά πεδία
της Επαρχίας Aksaray [150]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 163


3.3.7 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Sarikaya - Yozgat

Η Sarikaya είναι πόλη και


περιοχή της Επαρχία Υozgat (Σχ. 7,
128), στην Κεντρική Ανατολία
(Τουρκία) [151].
Στην Επαρχία Yozgat
υπάρχουν θερμές πηγές και spas.
Π.χ. θερμές πηγές αναβλύζουν στις
περιοχές Sarikaya, Sorgun και
Yerköy [152].
Το γεωθερμικό πεδίο
Sarikaya ερευνήθηκε και προσδιο-
ρίσθηκαν θέσεις παραγωγικών γεω-
τρήσεων το 2004 από την ORME
Σχ. 128. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Yozgat Jeothermal Inc. και το Πανεπιστή-
(1: Περιοχή Sarikaya, 2: Περιοχή Βοğazliyan, μιο Hacettepe, που πραγματοποίη-
3: Yerköy) [151]. σαν μαζί τη μελέτη του γεωθερ-
μικού πεδίου. Κατά την περίοδο
2005-2006 ανορύχθηκαν 5 παραγωγικές γεωτρήσεις στην περιοχή. Από δύο, από αυτές τις
γεωτρήσεις, παράγονται θερμά νερά θερμοκρασίας 45-50oC. Από το Σεπτέμβριο του 2007,
200 κατοικίες συνδέθηκαν με το δίκτυο τηλεθέρμανσης [72].
Στην περιοχή Yerköy της ίδιας Επαρχίας (Yozgat), 3 γεωθερμικές παραγωγικές
γεωτρήσεις παράγουν συνολικά με άντληση 160 l/s νερών με μέση θερμοκρασία 62oC. Σε
στάδιο ανάπτυξης βρίσκεται η δημιουργία συστήματος τηλεθέρμανσης [72].
Στο γεωθερμικό πεδίο
Yozgat-Βοğazliyan ανορύχθηκαν δύο
(2) γεωτρήσεις, οι BB-1 και BB-2. Η
γεώτρηση BB-1 έχει βάθος 132 m και
παρήγαγε νερά θερμοκρασίας 32oC με
παροχή περίπου 125 l/s. Η γεώτρηση
BB-2 ανορύχθηκε το 1987 μέχρι βάθος
177 m και έδωσε νερά θερμοκρασίας
46oC με παροχή περίπου 100 l/s [153]
(50 kg/s [47]. Στο Σχ. 130 παρατίθενται
οι λιθολογικές στήλες των γεωτρήσεων
αυτών. Προκύπτει ότι οι καρστικοί Ηω-
καινικοί ασβεστόλιθοι, οι οποίοι είναι
εκτεταμένοι στην Κεντρική και Ανατο-
Σχ. 129. Παραγωγική γεωθερμική γεώτρηση λική Ανατολία, αποτελούν ταμιευτήρες
στην περιοχή Yerköy της ΕπαρχίαςYozgat [72]. θερμού νεού στην περιοχή αυτή, ενώ το
«κάλυμμα» του γεωθερμικού συστήμα-
τος συνίσταται από αργίλους και μάργες με κάποιες παρεμβολές ψαμμιτών ή κροκαλοπα-
γών, ηλικίας Ηωκαίνου - Πλειοκαίνου [153].
Στον Πίνακα 70 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών
από γεωτρήσεις της Επαρχίας Yozgat, θερμοκρασίας 30-75oC [143]. Συμπληρωματικά θα
πρέπει να σημειωθεί ότι στη χημική σύσταση του νερού της γεώτρησης ΒΒ-2, δηλ. στο
δείγμα 15(w) του Πίνακα 70, περιλαμβάνονται και τα εξής: NH4+: 0,50 ppm, Fe: 0,10 ppm,
NO3-: 1,50 ppm, I-: 0,50 ppm, F-: 2,60 ppm και As: 0,01 ppm [153].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 164


Πίνακας 70. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) της Επαρχίας Yozgat [143]

Σχ. 130. (Α) Λιθολογική στηλη της γεώτρησης BB-1


στο γ/θ πεδίο Yozgat-Βοğazliyan.
(Β) Λιθολογική στηλη της γεώτρησης BB-2
στο γ/θ πεδίο Yozgat-Βοğazliyan [153].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 165


3.3.8 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Sivas (Σεβάστειας)
Η Σεβάστεια (Sivas)
είναι Επαρχία και πόλη, που
βρίσκεται στην Κεντρική
Ανατολία (Τουρκία), Ανα-
τολικά της Άγκυρας (βλ. Σχ.
2, 3, 4, 7, 131). Στην περιοχή
αναπτύσσεται η Τριτογενής
λεκάνη Sivas, γενικής διεύ-
θυνσης ΑΒΑ-ΔΝΔ, ελλειψο-
ειδούς σχήματος [156], η
οποία είναι η τρίτη μεγαλύ-
τερη λεκάνη της Κεντρικής
Ανατολίας. Είναι ασύμμετρη
τόσο κατά το επιμήκη άξονα
όσο και κατά τον εγκάρσιο,
Σχ. 131. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Σεβάστειας με διάφορους τύπους ιζημα-
(Sivas) της Τουρκίας [154]. τογενών, μαγματικών και
μεταμορφωμένων πετρωμά-

Σχ. 132. Γεωγραφική θέση της λεκάνης Σεβάστειας (Sivas basin) και των γύρω
περιοχών [157].

των. Το υπόβαθρο αποτελείται από ηπειρωτικά μεταμορφωμένα πετρώματα, ανθρακικές


πλατφόρμες Ιουρασικής - Κρητιδικής ηλικίας, οφιόλιθους και οφιολιθικά mélanges. Η λε-
κάνη έχει πληρωθεί από σημαντικού πάχους ακολουθία θαλάσσιων - ηπειρωτικών ιζημάτων
ηλικίας Μαιστρίχτιου - Τριτογενούς και διαιρείται σε υπολεκάνες με πλάγια ρήγματα

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 166


διεύθυνσης ΒΑ-ΝΔ. Παρατηρούνται συστήματα
ρηγμάτων επώθησης. Η τεκτονική είναι πολύ σύνθετη
στην περιοχή. Διαπιστώνεται και οριζόντια συνιστώσα
κίνησης κατά μήκος των ρηγμάτων (ρήγματα
Πίνακας 72. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) και πηγές (s, Hs) της Επαρχίας Sivas (Σεβάστειας) [143, 153]

οριζόντιας μετατόπισης). Η νεοτεκτονική δημιούργησε


νέες, μικρής κλίμακας υπολεκάνες. Στην περιοχή
συναντώνται γρανιτικά και ηφαιστειακά πετρώματα.
Εικάζεται η παρουσία γρανιτικών βαθόλιθων σε βάθη
>10 km. Σε περιοχές τομής ρηγμάτων διαπιστώνονται
αυξημένες τιμές θερμικής ροής [155, 156, 157, 158,
159].
Στην περιοχή Sivas-Sicakcermik, 22 km Δυ-
τικά της πόλης της Σεβάστειας (Sivas) [47], εντοπίζεται
γεωθερμικό πεδίο χαμηλής ενθαλπίας. Το 1976 ανορύ-
χθηκε στην περιοχή αυτή ερευνητική γεώτρηση (MTA-
1), βάθους 241 m, η οποία παρήγαγε νερό θερμοκρα-
σίας 48oC με παροχή 45 kg/s [47].
Η υφιστάμενη κατάσταση των γεωθερμικών
γεωτρήσεων στην περιοχή Sivas παρουσιάζεται στον
Πίνακα 71 [70]. Στον Πίνακα 72 παρατίθενται αποτε-
λέσματα χημικών αναλύσεων. Έχει σχεδιασθεί project
για την ανάπτυξη συστήματος τηλεθέρμανσης με τη
χρήση της γεωθερμίας στην περιοχή (Περισσότερα βλ.
στο Κεφάλαιο 4.3 για τις Χρήσεις και Εφαρμογές της
Γεωθερμίας στην Τουρκία).

Πίνακας 71. Υφιστάμενη κατάσταση των γεωθερμι-


κών γεωτρήσεων στην περιοχή Sivas (Σεβάστειας)
[70]
(α)

(β)

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 167


3.3.9 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής
Eskişehir
Η Επαρχία Eskişehir και η ομώνυμη
πόλη βρίσκονται BA της Kütahya (βλ. Σχ. 2,
3, 7, 9, 13) [47].
Οι περισσότερες θερμές πηγές ανα-
Πίνακας 73. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) και πηγές (s) της Επαρχίας Eskişehir [143]

βλύζουν κοντά στην Οδό Hamamyolu, στο


κέντρο του Eskişehir, με νερά θερμοκρασίας
38-45oC, τα οποία περιέχουν HCO3-, Na+ και
Πίνακας 74. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεώτρηση (w) της Επαρχίας Niğde [143] Ca2+. Σε απόσταση 33 km Βόρεια του
Eskişehir και κοντά στην πόλη Saricakaya
αναβλύζουν οι πηγές Sakar με νερά θερμο-
κρασίας 35oC και τα οποία περιέχουν Na+,
Mg2+ και HCO3- [160]. Στην Επαρχία
Eskişehir ανορύχθηκαν το 1986 2 γεωτρή-
σεις, οι Ε-2 και Ε-3, που παράγουν νερά θερ-
μοκρασίας 36 και 45oC αντίστοιχα με παρο-
χές 6 kg/s και για τις δύο γεωτρήσεις [47].
Στον Πίνακα 73 παρατίθενται αποτε-
λέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων
νερών από 2 πηγές της Επαρχίας Eskişehir
και από μία (1) γεώτρηση (SK-3) της περιο-
χής Saricakaya - Eskişehir, θερμοκρασίας
55oC [143]. Η ανάβλυση θερμών πηγών σχε-
τίζεται με την παρουσία ρηξιγενών ζωνών
(π.χ. Ρηγιξενής Ζώνη Eskişehir, Ρήγμα İnönü-
Dodurga) στην ευρύτερη περιοχή [161].

3.3.10 Γεωθερμική Κατάσταση Περιο-


χής Niğde
Η Επαρχία (και πόλη) Niğde (Σχ. 1,
3) βρίσκεται στην Κεντρική Τουρκία (Ανατο-
λία).
Στην περιοχή Çiftehan εντοπίζεται
θερμή πηγή [162], ενώ από τους Mutlu &
Gülec αναφέρεται στην ίδια περιοχή η
ύπαρξη γεωθερμικής γεώτρησης (ÇF-1) η
οποία δίνει νερά θερμοκρασίας 44,5oC [143].
Τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγμα-
τος νερού από αυτή τη γεώτρηση παρουσιά-
ζονται στον Πίνακα 74.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 168


3.3.11 Γεωθερμική Κατάσταση Περιοχής Konya

Η Επαρχία (και πόλη) Konya (Σχ. 1, 2, 3) βρίσκεται στην


Κεντρική Τουρκία (Κεντρική Ανατολία).
Στην περιοχή Konya – Ilgin, 88 km ΒΔ της Konya, ανορύ-
χθηκε γεώτρηση (I-1), βάθους 300,5 m, η οποία παράγει νερά θερ-
μοκρασίας 42oC. Καρστικοί ασβεστόλιθοι του Πλειοκαίνου συνι-
Πίνακας 75. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) και πηγές (s) της Επαρχίας Konya [143]

στούν τον δευτερεύοντα γεωθερμικό υδροφορέα του πεδίου Konya


- Ilgin, ενώ καρστικά μάρμαρα του Παλαιοζωικού σχηματίζουν τον
βαθύτερο κύριο ταμιευτήρα. Τα καρστικά χαρακτηριστικά προσδι-
ορίσθηκαν από υδρογεωλογικές έρευνες στην περιοχή. Η παροχή

Σχ. 133. Λιθολογική στήλη της γεώτρησης Κοnya Ilgin-1 (I-1)


στο γ/θ πεδίο Konya-Ilgin [153].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 169


της γεώτρησης είναι 110 l/s με 42oC με δοκιμή air-lift [153]. Στο Σχ. 133 παρουσιάζεται η
λιθολογική στήλη της γεώτρησης αυτής, ενώ στον Πίνακα 75 παρατίθενται, μεταξύ άλλων,
και τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού από αυτή. Τα άλλα δείγματα
προέρχονται από μια γεώτρηση και μια πηγή, άλλων περιοχών, με θερμοκρασίες νερών
35oC. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στην περιοχή Ilgin, εκτός της προαναφερθείσας γεώτρη-
σης Ι-1, αναβλύζουν θερμές πηγές με θερμοκρασία νερού T=42oC, pH=7,0 και HCO3-, Ca2+,
Na+ σύσταση καθώς και διαλελυμένο CO2 [160]. Ρήγματα που οριοθετούν πεδιάδες, όπως
στην Konya, και βαθιές τεκτονικές διαδρομές, που βρίσκονται στο κέντρο της πεδιάδας,
δείχνουν εξαναγκασμό και περιορισμό του υδροθερμικού συστήματος. Αέρια και ανα-
βλύσεις θερμών νερών υποδηλώνουν την παρουσία του γεωθερμικού συστήματος, ενώ από
το 2004 προγραμματίζονταν στην περιοχή Konya-Tuzlukçu η ανόρυξη γεωτρήσεων βαθμίδας
μετά τις γεωλογικές, υδροχημικές και γεωφυσικές μελέτες [163].

3.3.12 Γεωθερμικά Πεδία στην Περιοχή της Άγκυρας (Ankara)

Σχ. 134. Χάρτης περιοχών της (Διοικητικής) Επαρχίας Άγκυρας (Ankara) [164].

Νοτιοδυτικά της Άγκυρας (Ankara) (Σχ. 1, 2, 7, 9) εντοπίζονται τα γεωθερμικά πεδία


χαμηλής ενθαλπίας Ankara - Ayaş (58 km από την Άγκυρα) και Ankara - Haymama (Σχ.
134) [47, 164].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 170


Πολυάριθμες πηγές με θερμοκρασίες νερών 22-52oC υπάρχουν στα βόρεια, δυτικά
και νότια τμήματα της περιοχής γύρω από την Άγκυρα [47].

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Ankara - Ayaş


Στην περιοχή Ankara - Ayaş ανορύχθηκε το 1986 γεώτρηση η οποία συνάντησε
νερά θερμοκρασίας 31oC με παροχή 45 kg/s. Η γεώτρηση αυτή αντλείται.

(β) Γεωθερμικό Πεδίο


Ankara - Haymama
Το 1986, στην πε-
ριοχή Ankara - Haymama
ανορύχθηκαν 2 γεωτρή-
σεις, οι H-3 και H-4, οι
οποίες συνάντησαν νερά
θερμοκρασιών 44 και 43oC
με παροχές 1,5 και 52 kg/s
αντίστοιχα [47]. Η γεώ-
τρηση H-4 έφτασε μέχρι
βάθος 221 m. Η λιθολο-
γική στήλη της γεώτρησης
αυτής (Η-4) παρουσιάζεται
στο Σχ. 135, στην οποία
φαίνεται ότι ο θερμός
υδροφορέας εντοπίζεται σε
ασβεστόλιθους του Ανώ-
τερου Κρητιδικού [153].
Τον Οκτώβριο και Δεκέμ-
βριο του 1988 ξεκίνησε η
θέρμανση του δαπέδου δύο
τεμένων (τζαμιών), συνο-
λικής ισχύος 80.000 kcal/h
[47].

(γ) Γεωθερμικό Πεδίο


Ankara - Melikşah
Στο γεωθερμικό
πεδίο Ankara - Melikşah
ανορύχθηκε η γεώτρηση
Σχ. 135. Λιθολογική στήλη της γεώτρησης Η-4 στο πεδίο MH-1/A, βάθους 594 m, η
Ankara - Haymama [153]. οποία παρήγαγε νερά
θερμοκρασίας 39oC με
παροχή 300 l/s. Η λιθολογική στήλη της γεώτρησης αυτής παρουσιάζεται στο Σχ. 136. Η
θερμή υδροφορία εντοπίζεται σε καρστικούς Μειοκαινικούς ασβεστόλιθους [153].
Στον Πίνακα 76 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών
από γεωτρήσεις και πηγή γεωθερμικών πεδίων της περιοχής Άγκυρας (Ankara - Ayaş,
Ankara - Haymama, Ankara - Melikşah).

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 171


Πίνακας 76. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) και πηγές (s) πεδίων γύρω από την Άγκυρα [143]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


στο πεδίο Ankara - Melikşah [153].
Σχ. 136. Λιθολογική στήλη της γεώτρησης MΗ-1/A

172
3.4 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΝΟΤΙΑΣ
ΑΝΑΤΟΛΙΑΣ (ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΝΟΤΙΑΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ)

3.4.1 Γεωθερμικό Πεδίο Güneyyolu


Τo γεωθερμικό πεδίο Güneyyolu εντοπίζεται σε απόσταση 15 km βόρεια της Mersin
(Σχ. 1, 2, 3, 7), κοντά στα παράλια της Μεσογείου. Πρόκειται για τη μοναδική περιοχή κο-
ντά στα νότια παράλια της Τουρκίας, προς τη Μεσόγειο Θάλασσα με ανώμαλη χερσαία
θερμική ροή. Οι παλαιότερες γεωλογικές ενότητες στην περιοχή είναι σχιστόλιθοι και μάρ-
μαρα Παλαιοζωικής ηλικίας, πάνω στα οποία τοποθετήθηκαν οφιολιθικά πετρώματα στο
Ανώτερο Κρητιδικό. Τριτογενή ιζηματογενή πετρώματα καλύπτουν τους σχιστόλιθους και/ή
τα οφιολιθικά πετρώματα. Αυτά τα ιζηματογενή πετρώματα κατατάσσονται σε 5 σχηματι-
σμούς: Gildirli (κροκαλοπαγή, ψαμμίτες, αργιλόλιθοι), Karaisali (ασβεστόλιθοι), Güvenç
(αργιλόλιθοι, ιλυόλιθοι, τοφφίτες, αργιλικοί ασβεστόλιθοι), Kuzgun (κροκαλοπαγή, ψαμμί-
τες, τοφφίτες, ασβεστόλιθοι) και Handere (μάργες, άργιλοι, ψαμμίτες, ιλυόλιθοι, κροκαλο-
παγή, ασβεστόλιθοι). Ανθρακικοί σχηματισμοί (πάχους 5-10 m) και αλλούβια είναι τα νεό-
τερα ιζήματα. Τα αλλούβια, πάχους 50-150 m, αποτελούνται από άμμους, χάλικες, ιλύες και
αργίλους. Με βάση τα αποτελέσματα των ερευνών, τα τεμάχη των ασβεστολίθων στο
οφιολιθικό σύμπλεγμα και οι ασβεστόλιθοι του Σχηματισμού Karaisali στις ζώνες ρηγμάτων

Σχ. 137. Γεωλογικός χάρτης του γεωθερμικού πεδίου Güneyyolu [165].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 173


χαρακτηρίζονται ως τα πετρώ-
ματα του ταμιευτήρα. Οι γενικές
διευθύνσεις των ρηγμάτων είναι
ΒΑ-ΝΔ και ΒΔ-ΝΑ. Ένα μεγά-
λο ρήγμα οριζόντιας μετατόπι-
σης (strike slip), διεύθυνσης
ΒΒΑ-ΝΝΔ, σχηματίζει την κύ-
ρια τεκτονική δομή της περιο-
χής, ενώ υπάρχουν αρκετά μι-
κρότερα ρήγματα και διαρρήξεις
της ίδιας διεύθυνσης. Οι θερμές
πηγές Güneyyolu τοποθετούνται
στην περιοχή τομής αυτού του
ρήγματος με κανονικό ρήγμα
ΒΑ-ΝΑ διεύθυνσης. Αναβλύ-
ζουν 3 θερμές πηγές, των οποί-
ων η θερμοκρασία κυμαίνεται
μεταξύ 36 και 37,5oC και η
συνολική παροχή τους ανέρχεται
στα 0,5 l/s. Το 1999 ανορύχθηκε
στην περιοχή γεώτρηση βάθους
150 m η οποία παράγει 40 l/s
νερού θερμοκρασίας 39,4oC. Στο
Σχ. 138 παρουσιάζεται η τομή
της γεώτρησης αυτής, απ’ όπου
φαίνεται η ύπαρξη δύο υδροφο-
ρέων, που διαχωρίζονται μεταξύ
τους με τον σχηματισμό Gildirli.
Οι άργιλοι και ιλυόλιθοι των
Σχηματισμών Gildirli και
Güvenç σχηματίζουν το γεωλο-
γικό κάλυμμα του γεωθερμικού
συστήματος. Τα ρήγματα και οι
διαρρήξεις διαταράσσουν την
απομόνωση, προκαλώντας
υδραυλική επικοινωνία των τα-
Σχ. 138. Λιθολογική τομή της γεωθερμικής γεώτρη- μιευτήρων. Ως πηγή θερμότητας
σης στο πεδίο Güneyyolu [165]. του πεδίου θεωρείται η ανώμαλη
θερμική ροή. Ο σχηματισμός
του γεωθερμικού συστήματος ολοκληρώνεται με τη βαθιά κυκλοφορία των μετεωρικών νε-
ρών, τα οποία διαρρέουν μέσα σε πορώδη πετρώματα και στα πετρώματα του ταμιευτήρα
γύρω από τα ρήγματα. Και τα δύο πετρώματα του ταμιευτήρα (τεμάχη ασβεστολίθων μέσα
σε οφιόλιθους και ασβεστόλιθοι Karaisali) περιβάλλονται από αδιαπέρατα πετρώματα. Τα
θερμά ρευστά χρησιμοποιούν τα ρήγματα, τις ρωγμές και τις διαρρήξεις ως διόδους -
κανάλια για να ανέλθουν στην επιφάνεια. Στον Πίνακα 77 παρατίθενται αποτελέσματα
χημικών αναλύσεων δειγμάτων θερμών από το πεδίο Güneyyolu. Τα θερμά νερά του πεδίου
είναι Na-Cl τύπου. Από τις γεωλογικές μελέτες και την συνεκτίμηση των αποτελεσμάτων
της γεωθερμικής έρευνας εκτιμάται ότι τ αποθέματα της θερμικής ενέργειας της περιοχής
Güneyyolu ανέρχονται σε 1 x 1014 kJ και αυτά ισοδυναμούν με 4,2 x 106 τόνους πετρελαίου
[165].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 174


Πίνακας 77. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από τις 3 θερμές
πηγές και τη γεώτρηση του γεωθερμικού πεδίου Güneyyolu [165]

3.5 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΒΟΡΕΙΑΣ


ΑΝΑΤΟΛΙΑΣ (ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΒΟΡΕΙΑΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ)

3.5.1 Γενικά
Τα γεωθερμικά πεδία της Κεντρικής – Βόρειας Ανατολίας εντοπίζονται στη Ρη-
ξιγενή Ζώνη της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault Zone, NAFZ) (βλ. Σχ. 7, 8,
106). Το δεξιόστροφο οριζόντιας μετατόπισης σύστημα ρηγμάτων της Βόρειας Ανατολίας
(NAFZ) αποτελεί τη σημαντικότερη τεκτονική δομή της Τουρκίας. Πρόκειται για μια στενή
ζώνη, που αντιπροσωπεύει μερικά χαμηλής ενθαλπίας (θερμοκρασίας) γεωθερμικά πεδία,
όπως (από ανατολικά προς τα δυτικά) τα πεδία Erzincan, Çerkes, Bolu, Düzce, Bursa,
Gönen, των οποίων οι θέσεις φαίνονται στον χάρτη του Σχ. 106. Από αυτά, τα γεωθερμικά
πεδία Düzce, Bursa και Gönen αναφέρθηκαν και περιεγράφησαν μαζί με τα πεδία της Δυτι-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 175


κής Ανατολίας (Τουρκίας), αφού αυτά βρίσκονται στη δυτική πλευρά
της NAFZ [75]. Όλα τα πετρώματα κατά μήκος του συστήματος
NAFZ είναι ρηγματωμένα, επιτρέποντας την βαθιά κατείσδυση και
κυκλοφορία των υπόγειων νερών. Εξαιτίας της υφιστάμενων
συνθηκών κανονικής θερμικής ροής, οι μέγιστες τιμές των
θερμοκρασιών των θερμών πηγών είναι 30-40oC. Αυτή η κατάσταση
μεταβάλλεται ελαφρώς προς τα δυτικά [75].
Στη συνέχεια περιγράφονται μερικά από τα γεωθερμικά πεδία
Πίνακας 78. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από πηγή (s) της γεωθερμικής περιοχής Erzincan [143]

της Κεντρικής και Βόρειας Ανατολίας, που εντοπίζονται στη Ρηξι-


γενή Ζώνη της Βόρειας Ανατολίας.

3.5.2 Γεωθερμική Κατάσταση Επαρχίας Erzincan

Σχ. 139. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Erzincan με τις επι-


μέρους περιοχές της [166].

Η Επαρχία Erzincan (και η ομώνυμη πόλη) εντοπίζεται στο


ανατολικό τμήμα της Ρηξιγενούς Ζώνης της Βόρειας Ανατολίας,
NAFZ (βλ. Σχ. 1, 2, 3, 7, 9, 106, 139). Στην περιοχή αυτή αναβλύζουν
αρκετές θερμές πηγές θερμοκρασίας 30-31oC με παροχή 6 l/s [47,
112]. Στον Πίνακα 78 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικής ανάλυ-
σης δείγματος νερού από θερμή πηγή της Επαρχίας αυτής.
To 1985 ανορύχθηκε στην περιοχή Erzincan - Iliç γεώτρηση
βάθους 601 m, η οποία συνάντησε νερά θερμοκρασίας 30-40oC, με
παροχή 11-12,5 kg/s. To 1988 η TPAO κατασκεύασε 2 ερευνητικές
γεωτρήσεις, τις Erzincan-1 και Erzincan-2, σε βάθη μέχρι 799-801 m
[47].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 176


3.5.3 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Ordu
Πίνακας 79. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεώτρηση (w) της γεωθερμικής περιοχής Ordu [143]

Σχ. 140. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Ordu με τις επιμέρους


περιοχές της [167].

Η Επαρχία Ordu (και η ομώνυμη πόλη) βρίσκεται στην παρά-


κτια περιοχή της Μαύρης Θάλασσας (Σχ. 1, 2, 3, 9, 140). Γεωλογικά η
περιοχή ανήκει στη Ζώνη των Ανατολικών Ποντίδων (Eastern
Pontides), συνολικού μήκους 500 km, στην οποία συναντώνται γρανι-
τικά σώματα, ηφαιστειακά πετρώματα του Ανώτερου Κρητιδικού
(βασάλτες, ανδεσίτες, δακίτες) αλλά και ηφαιστειο-ιζηματογενή του
Μέσου Ηωκαίνου [168].

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Ordu-Fatsa


Το γεωθερμικό πεδίο Ordu-Fatsa είναι ένα από τα γεωθερμικά
πεδία της Μαύρης Θάλασσας. Υπάρχουν θερμές πηγές θερμοκρασίας
48oC και παροχής 1 l/s. Ανορύχθηκαν 2 γεωτρήσεις και πραγματο-
ποιήθηκαν γεωλογικές έρευνες και γεωφυσικές διασκοπήσεις. Διαπι-
στώθηκε ότι η ανάπτυξη του πεδίου είναι περιορισμένη. Το απότομο
του αναγλύφου είναι αποτρεπτικός παράγοντας για την τοποθέτηση
γεωτρητικού συγκροτήματος στην κατάλληλη θέση, ενώ από την άλλη
πλευρά οι παροχές των υπαρχουσών πηγών κινδυνεύουν να υποστούν
ελάττωση από την παραγωγή μιας πιθανής γεωθερμικής γεώτρησης
[128]. Στον Πίνακα 79 παρατίθενται τα αποτελέσματα δείγματος
νερού θερμοκρασίας 50oC από τη γεώτρηση Ilica-1 στην περιοχή
Fatsa-Sarmaşik [143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 177


3.5.4 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Samsun (Σαμψούντας)

Σχ. 141. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Samsun με τις επιμέρους περιοχές της [169].

Η Διοικητική Επαρχία Samsun (Σαμψούντας) καθώς και η ομώνυμη πόλη, που


αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στην παράκτια περιοχή της Μαύρης
Θάλασσας (βλ. Σχ. 1, 2, 3, 4, 9, 141).
Στην Επαρχία Samsun εντοπίζονται δύο κύρια γεωθερμικά πεδία: (α) Το γεωθερμικό
πεδίο Samsun - Havza και (β) Το γεωθερμικό πεδίο Samsun - Ladik.

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Samsun - Havza


Στην περιοχή της πόλης Havza αναβλύζουν 5 θερμές πηγές [170, 171].
Κατά την περίοδο 1983-2004 ανορύχθηκαν στο πεδίο Havza 9 ερευνητικές γεωτρή-
σεις, από τις οποίες μόνον οι 4 (SH-1/C, SH-3, SH-4 και SH-5) ολοκληρώθηκαν επιτυχώς
για παραγωγή. Αν
Πίνακας 80. Γεωτρήσεις του γεωθερμικού πεδίου Samsun-Havza και το 1986 στη
με τα χαρακτηριστικά τους [172] γεώτρηση SH-1C, με
αρτεσιανή ροή, η
πίεση στην κεφαλή
και η παροχή με-
τρήθηκαν να έχουν
τιμές 50 kg/cm2 και
45 l/s αντίστοιχα,
στην πλησιέστερη
γεώτρηση SH-5 (μό-
λις 33 m μακρυά
από την SH-1/C),

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 178


που ανορύχθηκε το 2004 η στάθμη ηρεμίας ήταν στα 78 m και η
παροχή 17,4 l/s με άντληση [172]. Τo 1986 κατασκευάσθηκε η
γεώτρηση SH-1/C, με νερά θερμοκρασίας 54oC και παροχή 45
Πίνακας 81. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) και πηγές (s) των γεωθερμικών πεδίων της Επαρχίας Samsun [143]

kg/s [47, 172]. Στον Πίνακα 80 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα


των γεωτρήσεων που κατασκευάσθηκαν στο πεδίο Samsun -
Havza [172].
Στον χώρο των εγκαταταστάσεων των Λουτρών άρχισε να
λειτουργεί από τον Οκτώβριο του 1988 σύστημα επιδαπέδιας θέρ-
μανσης καλύπτοντας έκταση 1.000 m2 με ισχύ 6.000 kcal/h [47],
με τη χρήση γεωθερμικού νερού θερμοκρασίας 54oC [22, 70, 97].
Στην περιοχή Samsun - Havza – Kocapinar ανορύχθηκε
το 1986 η ερευνητική γεώτρηση KP-1, η οποία συνάντησε νερά
θερμοκρασίας 38oC με παροχή 35 kg/s [47].

(β) Γεωθερμικό Πεδίο Samsun - Ladik


Σε απόσταση 75 km από τη Samsun, 15 km από τη Havza
και 13 km βόρεια της πόλης Ladik αναβλύζει θερμή πηγή
θερμοκρασίας 35oC [170, 173].

Στον Πίνακα 81 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα


χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών που προέρχονται από
γεωτρήσεις των πεδίων Havza (SH-3) και Ladik με θερμοκρασίες
53 και 38oC αντίστοιχα. Πρόκειται για νερά Na-HCO3 τύπου
[143].

3.5.5 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Tokat

Η Επαρχία Tokat καθώς και η ομώνυμη πόλη, που


αποτελεί και και την πρωτεύουσα της Επαρχίας αυτής, βρίσκονται
στην Κεντρική Ανατολία και στο βόρειο τμήμα της (Σχ. 2, 3, 9,
142).
Στην Επαρχία αυτή εντοπίζονται τα γεωθερμικά πεδία
Reşadiye και Sulusaray (Σεβαστούπολης), τα χαρακτηριστικά
των οποίων περιγράφονται στη συνέχεια.

(α) Γεωθερμικό πεδίο Reşadiye

Το γεωθερμικό πεδίο Reşadiye (Σχ. 142) είναι γνωστό


για τις θερμές πηγές, που αναβλύζουν αμέσως δυτικά της πόλης
Reşadiye. Η πόλη Reşadiye βρίσκεται μέσα στην Κοιλάδα Kelkit.
Η Ζώνη Ρηγμάτων της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault
Zone, NAFZ) διέρχεται από την κοιλάδα αυτή και τα θερμά νερά
της περιοχής αναβλύζουν από κλάδους της NAFZ.
Τα θερμά νερά αναβλύζουν από 10 διαφορετικά σημεία
γύρω από τα λουτρά (spa) Reşadiye με θερμοκρασίες 38-49oC και

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 179


Σχ. 142. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Tokut με τις επιμέρους περιοχές της [174].

παροχή 3 l/s. Ο κύριος υδροφορέας, που τροφοδοτεί με θερμό νερό αυτές τις θερμές πηγές,
είναι οι Ασβεστόλιθοι Zinav, ηλικίας Ανώτερου Ιουρασικού - Κατώτερου Κρητιδικού, με
άφθονες διαρρήξεις και έγκοιλα λόγω της διάλυσης των ανθρακικών πετρωμάτων, και
συνεπώς αυτοί οι καρστικοί ή/και ρηγματωμένοι ασβεστόλιθοι χαρακτηρίζονται από υψηλή
διαπερατότητα. Πάνω σ’ αυτούς τους ασβεστόλιθους τοποθετούνται ο Σχηματισμός
Nebiseyh (αργιλικοί ασβεστόλιθοι και μάργες με τόφφους, ηλικίας Τουρωνίου-αρχές
Καμπανίου) και ο Σχηματισμός Kapakli (ηφαιστειακά πετρώματα ανδεσιτικής σύστασης,
ηλικίας αρχών Μαιστρίχτιου με μάργες, πυροκλαστικούς ψαμμίτες, θραύσματα
ασβεστολίθων). Οι Σχηματισμοί αυτοί παρουσιάζουν χαμηλές τιμές διαπερατότητας και
σχηματίζουν το γεωλογικό κάλυμμα. Οι αλλουβιακές αποθέσεις στην περιοχή αποτελούνται
από χάλικες, άμμους και ιλύ ενώ αποθέσεις τραβερτινών, που εμφανίζονται κατά μήκος της
Κοιλάδας Kelkit, σχετίζονται με τη σύγχρονη δράση των πηγών (Σχ. 143).
Από το Ινστιτούτο MTA ανορύχθηκε η γεώτρηση S-1 σε απόσταση 450 m ΒΔ των
Λουτρών Reşadiye, η οποία παράγει νερό από την υδροπερατή ζώνη με θερμοκρασία 48-
50oC και παροχή 30 l/s.
Στον Πίνακα 82 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων
νερών από τις θερμές πηγές και τη γεώτρηση S-1. Τα νερά είναι του τύπου Na-HCO3 και
περιέχουν διαλυμένο αέριο CO2. Τα θερμά νερά των πηγών και της γεώτρησης εμφανίζονται
κορεσμένα ως προς τα ανθρακικά ορυκτά ασβεστίτη, δολομίτη και αραγωνίτη και συνεπώς
υπάρχουν τάσεις απόθεσης αυτών, όπως φαίνεται και από τις αποθέσεις των τραβερτινών.
Το νερό της γεώτρησης προκαλεί επικαθίσεις αλάτων και χρησιμοποιούνται κάποιοι χημικοί
αναστολείς για την αποτροπή των καθαλατώσεων στη γεώτρηση [175].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 180


Σχ. 143. Γεωλογικός χάρτης και γεωλογική τομή στην περιοχή των πηγών Reşadiye [175].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 181


Πίνακας 82. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων
νερών από τις θερμές πηγές και τη γεώτρηση S-1 του
πεδίου Reşadiye [175]
Πίνακας 83. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) των γεωθερμικών πεδίων της Επαρχίας Tokat [143]

(β) Γεωθερμικό πεδίο Sulusaray (Σεβαστούπολης)

Η περιοχή Sulusaray (Σεβαστούπολης) βρίσκεται στο


νότιο της Επαρχίας Tokat (Σχ. 142) και σε απόσταση 3 km ΝΔ της
πόλης Sulusaray (Σεβαστούπολης) αναβλύζει θερμή πηγή [176].
Το 1986 ανορύχθηκαν στην περιοχή 3 γεωτρήσεις, οι SS-2, 3 και
5, οι οποίες έδωσαν θερμοκρασίες 53, 54 και 27oC με παροχές 2,
21 και 9 kg/s αντίστοιχα [47].

Στον Πίνακα 83 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών


αναλύσεων νερών από γεωτρήσεις τόσο από την περιοχή Reşadiye
όσο και από την περιοχή Sulusaray.

3.5.6 Γεωθερμικό Πεδίο Çerkeş - Çavundur

Το γεωθερμικό πεδίο Çerkeş - Çavundur εντοπίζεται.


στην Επαρχία Çankiri, που βρίσκεται στη Κεντρική Ανατολία και
στο βόρειο τμήμα της, βόρεια της Άγκυρας (Σχ. 2, 3, 9, 106, 144).
Τo γεωθερμικό πεδίο Çerkeş - Çavundur εντοπίζεται στην
Κοιλάδα Çerkeş, η οποία βρίσκεται 10 km Νότια του Ρήγματος

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 182


Σχ. 144. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Çankiri με τις επιμέρους περιοχές της [177].

της Βόρειας Ανατολίας


(North Anatolian Fault,
NAF) και είναι παράλ-
ληλη προς αυτό (Σχ.
145) καθώς και γύρω
από τις περιοχές
Çerkeş και Atkaracalar
(Σχ. 144).
Στην περιοχή
αυτή υπάρχει το Ρήγμα
Ulusu, μέσω του οποί-
ου αναβλύζουν οι πη-
γές των λουτρών
Çavundur και των θερ-
μών μεταλλικών νερών
Kösehamami. Οι ασβε-
στόλιθοι Dumlupinar,
ηλικίας Ιουρασικού -
Κρητιδικού, αποτελούν
τον υδροφορέα των
θερμών πηγών
Çavundur και διαιρού-
νται σε αργιλικούς και
πυριτικούς ασβεστόλι-
θους. Επίσης, εμφανί-
Σχ. 145. Θέση του γ/θ πεδίου Çerkeş – Çavundur [178]. ζονται βασάλτες και
συσσωματώματα. Στην

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 183


περιοχή η ηφαιστειότητα εκδηλώνεται σε 3 φάσεις
με τελευταία στο τέλος Πλειοκαίνου. Βασάλτες,
συσσωματώματα και τόφφοι Μειοκαινικής ηλικίας,
με χαμηλή διαπερατότητα, έχουν ευρεία εμφάνιση.
Αναπτύσσονται διάφοροι ιζηματογενείς - σχηματι-
σμοί με ασβεστόλιθους, μάργες, λασπόλιθους, κρο-
καλοπαγή και ψαμμίτες. Μάργες Μειοκαινικής ηλι-
κίας αποτελούν μια ενότητα με πολύ χαμηλή διαπε-

CMS: Ψυχρή μεταλλική πηγή Çavundur, CW: Γεωθερμική γεώτρηση Çavundur, KS: Πηγή Kösehamami
ρατότητα. Πάνω σ’ αυτές τοποθετούνται κροκαλο-
παγή, ψαμμίτες και λασπόλιθοι. Επίσης,
συναντώνται αλλούβια και τραβερτινικές αποθέσεις.
Κοντά στα Λουτρά Çavundur και μέσα στους
ασβεστόλιθους Dumlupinar, οι οποίοι είναι καρστι-
Πίνακας 84. Χημική σύσταση νερών περιοχής Çerkeş – Çavundur [178]

κοί, ανορύχθηκε το 1987 από το MTA γεώτρηση


βάθους 250 m. Διατρήθηκαν περίπου 20 m ασβεστο-
λίθων στη γεώτρηση αυτή και μετά δεν υπήρξε καμιά
πρόοδος και εξέλιξη. Η γεώτρηση Çavundur έχει
αρτεσιανή ροή με θερμοκρασία νερού 54oC και
παροχή 47 l/s. Στην ίδια περιοχή, υπάρχει μια ψυχρή
πηγή με μεταλλικό νερό και χαμηλή παροχή.
Στον Πίνακα 84 παρατίθενται αποτελέσματα
χημικών αναλύσεων νερών από τη γεωθερμική
γεώτρηση και την πηγή Çavundur καθώς και από την
πηγή Kösehamami, η οποία έχει νερά θερμοκρασίας
26,8oC. Οι ισοτοπικές αναλύσεις υποδεικνύουν ότι
τα νερά των Λουτρών Çavundur έχουν αλληλεπί-
δραση νερού - πετρώματος. Τα θερμά νερά είναι Na-
HCO3 τύπου.
Ως πηγή θερμότητας στην περιοχή θεωρείται η
γεωθερμική βαθμίδα καθώς και η ηφαιστειακή
δραστηριότητα [178].

3.5.7 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία


Eskipazar

Το Eskipazar είναι πόλη και περιοχή της


Επαρχίας Karabük, βόρεια της Άγκυρας κοντά στη
Μαύρη Θάλασσα (Σχ. 146).
Μια σειρά από εκφορτίσεις πηγών
παρατηρούνται μέσω ρήγματος που εντοπίζεται
βόρεια των Karabük – Eskipazar - χωριού
İmanlar. Οι πηγές έχουν θερμοκρασία 35oC και
παροχή 4-5 l/s. Άλλες εκφορτίσεις παρατηρούνται
επίσης στην περιοχή Eskipazar-Akkaya, κοντά στο
Ilicadere. Η θερμοκρασία του νερού είναι 43oC και
η παροχή 9-10 l/s [163]. Η έντονη και ενεργός τεκτο-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 184


Πίνακας 85. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από πηγές (s) γεωθερμικών πεδίων της Επαρχίας Çankiri και της περιοχής Eskipazar [143]

Σχ. 146. Γεωγραφική θέση της περιοχής Eskipazar της


Επαρχίας Karabük [179].

νική της ευρύτερης περιοχής Eskipazar εξαιτίας της


παρουσίας της Ρηξιγενούς Ζώνης της Βόρειας Ανατολίας
(NAFZ) [180] παίζει τον κύριο και καθοριστικό ρόλο στην
παρουσία των θερμών πηγών.
Στον Πίνακα 85 παρατίθενται τα αποτελέσματα χη-
μικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από πηγές γεωθερμικών
πεδίων της Επαρχίας Çankiri καθώς και από την περιοχή
Eskipazar.

3.5.8 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Amasya

Η Διοικητική Επαρχία Amasya (Αμάσεια) και η


ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την πρωτεύουσα της
Επαρχίας, βρίσκονται στο βόρειο τμήμα της Κεντρικής
Ανατολίας κοντά στη Μαύρη Θάλασσα (Σχ. 1, 3, 9, 147).
Στην Επαρχία αυτή, γεωθερμικό ενδιαφέρον
παρουσιάζουν κατά κύριο λόγο η περιοχή Gözlek καθώς και
οι περιοχές Terziköy και πηγών Arkutbey στην πόλη
Hamamözü (Σχ. 148). Στη συνέχεια παρατίθενται κάποια
στοιχεία σχετικά με τα γεωθερμικά χαρακτηριστικά των
περιοχών αυτών (θερμοκρασίες και χημική σύσταση των
θερμών νερών).

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 185


Πίνακας 86. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από πηγή (s) και γεωτρήσεις (w) γεωθερμικών περιοχών της Επαρχίας Amasya [143]

Σχ. 147. Γεωγραφική τοποθέτηση της Επαρχίας Amasya


[181].

Σχ. 148. Τοπογραφικός χάρτης της Επαρχίας Amasya με τις


περιοχές γεωθερμικού ενδιαφέροντος [184].

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Gözlek


Το γεωθερμικό πεδίο Gözlek βρίσκεται σε απόσταση 20
km NΔ της Amasya. Στην περιοχή αυτή ανορύχθηκε το 1987
ερευνητική γεώτρηση βάθους 400 m, η οποία παράγει νερό
θερμοκρασίας 42oC (στην κεφαλή της γεώτρησης) με παροχή
10,5 kg/s [47]. Κατά τους Yapmiş et al. (2005) στην περιοχή
Gözlek υπάρχει παραγωγική γεώτρηση βάθους 800 m, η οποία

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 186


δίνει νερά θερμοκρασίας 41oC [182]. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στην περιοχή αυτή
υπάρχουν και εγκαταστάσεις λουτρών με νερά θερμοκρασίας 39,5oC [183].

(β) Περιοχή Terziköy


Η περιοχή Terziköy βρίσκεται σε απόσταση 35 km από το κέντρο της πόλης
Amasya. Υπάρχουν πηγές και λουτρά με νερά θερμοκρασίας 37-39,5oC [47, 183].

(γ) Πηγές Arkutbey στην πόλη Hamamözü


Οι πηγές Arkutbey βρίσκονται σε απόσταση 95 km δυτικά της πόλης Amasya [185].
Το νερό έχει θερμοκρασία 42,5oC [183]. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στην θέση Arkutbey
αναφέρεται από τους Mutlu & Güleç (1998) η ύπαρξη γεώτρησης H-1 με νερά
θερμοκρασίας 42,5oC [143].

Στον Πίνακα 86 παρουσιάζονται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων


νερών από γεωτρήσεις των περιοχών Arkutbey και Gözlek καθώς και από πηγή της περιοχής
Terziköy [143].

3.5.9 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Çorum

Η Διοικητική Επαρχία Çorum και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την
πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στο βόρειο τμήμα της Κεντρικής Ανατολίας, προς τη
Μαύρη Θάλασσα (Σχ. 1, 2, 3, 9, 149).

Σχ. 149. Γεωγραφική τοποθέτηση της Επαρχίας Çorum [186].

Στην Επαρχία αυτή γεωθερμικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιοχή κοντά στο χωριό
Figani και η περιοχή Hamamliçay (βλ. χάρτη Σχ. 150) [143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 187


Πίνακας 87. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από γεωτρήσεις (w) γεωθερμικών περιοχών της Επαρχίας Çorum [143]

Σχ. 150. Τοπογραφικός χάρτης μέρους της Επαρχίας Çorum [188],


με τις θέσεις των περιοχών γεωθερμικού ενδιαφέροντος.

• Κοντά στο χωριό Figani, 16 km από την πόλη Mecitözü (Σχ.


150) [187] αναβλύζουν θερμές πηγές (λουτρά Beke), ενώ η
γεώτρηση F-2 δίνει νερά θερμοκρασίας 37oC [143].
• Στην περιοχή Hamamliçay, βόρεια της πόλης Çorum (βλ.
Σχ. 150), η γεώτρηση ÇΗ-1 δίνει νερά θερμοκρασίας 30oC [143].
Στον Πίνακα 87 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικών
αναλύσεων δειγμάτων νερών από γεωτρήσεις των περιοχών Figani
και Hamamliçay της Επαρχίας Çorum.

3.5.10 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Bilecik

Η Διοικητική Επαρχία Bilecik και η ομώνυμη πόλη, που


αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στο δυτικό
τμήμα της Ζώνης του Ρήγματος της Βόρειας Ανατολίας (NAFZ)
(Σχ. 1, 2, 3, 9, 90, 151), ανατολικότερα της Θάλασσας του
Μαρμαρά και της Προύσσας.
• Στην περιοχή Söğüt - Çalti (Çalti είναι χωριό της περιοχής
Söğüt), που βρίσκεται σε απόσταση περίπου 30 km από την πόλη
Bilecik [190], αναβλύζει θερμή πηγή θερμοκρασίας 38oC [143].
Στον Πίνακα 88 δίνεται η χημική σύσταση δείγματος νερού
από τη θερμή πηγή Söğüt - Çalti.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 188


Πίνακας 88. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από θερμή πηγή (s) της περιοχής Söğüt - Çalti της Επαρχίας Bilecik [143]

Σχ. 151. Γεωγραφική τοποθέτηση της Επαρχίας Bilecik με τις


επιμέρους περιοχές της [189].

3.5.11 Γεωθερμικό Πεδίο Rize – Ayder (Επαρχίας Rize)

Σχ. 152. Γεωγραφική τοποθέτηση της Επαρχίας Rize [191].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 189


Η Διοικητική Επαρχία Rize και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί
και την πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στην ανατολική
πλευρά της Μαύρης Θάλασσας (Σχ. 1, 2, 3, 9, 152).
Στην Επαρχία αυτή εντοπίζεται το γεωθερμικό πεδίο Rize –
Πίνακας 89. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από θερμή πηγή (s) της περιοχής Çamlıhemşin - Ayder της Επαρχίας Rize [143]

Ayder. Η περιοχή Ayder είναι ορεινή περιοχή κατά μήκος της Μαύ-
ρης Θάλασσας και απέχει 17 km από το Çamlıhemşin [192]. Εκεί
αναβλύζει θερμή πηγή θερμοκρασίας 33oC [143]. Στον Πίνακα 89 πα-
ρουσιάζονται τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος νερού
από την πηγή Çamlıhemşin - Ayder. Το 1987 ανορύχθηκε η γεώτρηση
ΑΚ-2, πιθανού βάθους 260 m [193], η οποία δίνει νερά θερμοκρασίας
55oC με παροχή 14 kg/s [47]. Γεωθερμικό νερό θερμοκρασίας 54oC
χρησιμοποιείται για τη θέρμανση του λουτροθεραπευτικού κέντρου
Rize - Ayder σε υψόμετρο 1.700 m πάνω από την επιφάνεια της
θάλασσας [194, 22, 97].

Σχ. 153. Λουτρά Ayder, Riza [193].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 190


3.5.12 Γεωθερμικά Πεδία Επαρχίας Bolu

Σχ. 154. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Bolu με τις επιμέρους περιοχές της [195].

Σχ. 155. Τοπογραφικός Χάρτης της Επαρχίας Bolu [196].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 191


Η Διοικητική Επαρχία Bolu (Βιθύνιο) και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την
πρωτεύουσα της Επαρχίας αυτής, βρίσκονται στο ΒΔ τμήμα της Ανατολίας, μεταξύ
Κων/πολης και Άγκυρας, Νότια της Μαύρης Θάλασσας (Σχ. 1, 3, 9, 154).
Στην Επαρχία αυτή γεωθερμικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιοχές Seben-Pavlu,
Bolu Hamamlari και Mudurnu [182]. Στη συνέχεια παρατίθενται στοιχεία για τα τα
προαναφερθέντα γεωθερμικά πεδία, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο γεωθερμικό πεδίο Seben
- Pavlu.

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Seben - Pavlu (Kesenözü)

Η περιοχή Seben - Pavlu (ή Kesenözü) τοποθετείται 45 km Ν της πόλης Bolu και 10


km ΝΔ της πόλης Seben (βλ. Σχ. 154, 155). Περιλαμβάνει τις θερμές και μεταλλικές πηγές
Seben (Λουτρά Pavlu ή Kesenözü) και της γύρω περιοχής (Σχ. 156). Αυτές οι πηγές
αναβλύζουν από 8 διαφορετικές θέσεις και οι θερμοκρασίες τους κυμαίνονται μεταξύ 41 και
78oC. Οι πηγές αναβλύζουν σε υψόμετρο 720 m. Υπάρχει μια πηγή (Kubbeli hamam),
ανατολικά του Ποταμού Hamambogazi με θερμοκρασία νερού 60-78oC και παροχή 19 l/s.
Άλλες 3 πηγές βρίσκονται δυτικά του ποταμού αυτού με θερμοκρασίες 41-70oC και
συνολική παροχή αυτών 16 l/s. Θερμά νερά λαμβάνονται επίσης από ρηχές γεωτρήσεις και
στις δύο πλευρές του ποταμού [197]. Έτσι, γεώτρηση βάθους 2,5 m παράγει νερά
θερμοκρασίας 47oC ενώ γεώτρηση βάθους 4 m δίνει νερά θερμοκρασίας 58oC [182].
Επίσης, υπάρχει μια γεώτρηση (W-1), που ανορύχθηκε από το MTA, με θερμοκρασία νερού
στην κεφαλή της 60oC και παροχή 5 l/s (αρτεσιανή ροή) [197]. Οι θερμές πηγές αναβλύζουν
εξαιτίας της παρουσίας ρήγματος διεύθυνσης ΒΒΔ-ΝΝΑ κατά μήκος του Ποταμού
Hamambogazi. Πρόκειται για οριζόντιας μετατόπισης, δεξιόστροφο ρήγμα με κατακόρυφη
συνιστώσα [197].
Ο γεωθερμικός ταμιευτήρας στην περιοχή αυτή συνίσταται από ασβεστόλιθους του
Ανώτερου Ιουρασικού - Κατώτερου Κρητιδικού, που βρίσκονται πάνω σε μεταμορφωμένα
πετρώματα. Οι ασβεστόλιθοι έχουν δευτερογενές πορώδες λόγω ρωγμών, διαρρήξεων και
ρηγμάτων και καλά ανεπτυγμένη διαπερατότητα με κάποια καρστικά χαρακτηριστικά. Ο
ταμιευτήρας οριοθετείται με ρήγματα στις τρεις πλευρές και καλύπτεται από ηφαιστειακά
πετρώματα στην ανατολική πλευρά. Γύρω από τις θερμές πηγές Seben - Kesenözü υπάρχουν
κροκαλοπαγή και ψαμμίτες του Ανώτερου Κρητιδικού με υδροφορία. Οι γεωλογικοί
σχηματισμοί που αποτελούν το γεωλογικό «κάλυμμα» του γεωθερμικού πεδίου της περιοχής
αποτελούνται από μάργες, αργίλους και αργιλικούς ασβεστόλιθους του Ανώτερου
Κρητιδικού (Σχηματισμός Kesenözü). Εκτός του πεδίου, ανατολικά και βόρεια αυτού και σε
μεγάλες εκτάσεις, συναντώνται ηφαιστειακά πετρώματα αποτελούμενα από ανδεσιτικές και
βασαλτικές λάβες και τόφφους, τοφφίτες και συσσωματώματα (π.χ. κατά μήκος του δρόμου
Seben-Bolu). Η ηφαιστειότητα στην περιοχή ήταν πιο συνήθης στο Μειόκαινο –
Πλειόκαινο. Κατά μήκος του Ποτ. Gokpinar φαίνεται να υπάρχει ένα πιθανό ρήγμα, το
οποίο όμως καλύπτεται από αλλουβιακές αποθέσεις [197].
Στον Πίνακα 90 παρουσιάζονται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων από τα θερμά
νερά της περιοχής Seben - Kesenözü (οι θέσεις δειγματοληψίας σημειώνονται στον χάρτη
του Σχ. 197Α). Το Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων (TDS) είναι 1.160-1.920 mg/l και κυρι-
αρχούν τα ιόντα Na+ και HCO3-. Επικαθίσεις ανθρακικών ορυκτών αναμένονται για όλα τα
θερμά νερά κατά τη διάρκεια της παραγωγής. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα εκτιμήσεων
του ταμιευτήρα το συνολικό χρησιμοποιήσιμο ενεργειακό δυναμικό του πεδίου Seben είναι
περίπου 1,443 x 1017 J και η εκτιμώμενη ισχύς 46 MWth [197].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 192


Σχ. 156. (Α) Απλοποιημένος γεωλογικός χάρτης περιοχής Seben - Λουτρών Kenesözü.
(Β) Μοντέλο του Γεωθερμικού Πεδίου Seben - Kenesözü [197].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 193


Πίνακας 90. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών περιοχής Seben - Kesenözü (οι συγκεντρώσεις σε mg/l) [197]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ


Πίνακας 91. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από θερμές πηγές (s) και γεώτρηση (w) της Επαρχίας Bolu και από την πηγή Derdin [143]

194
(β) Γεωθερμικό Πεδίο Mudurnu
Στην περιοχή Babas – Mudurnu, γεωτρήσεις βάθους 80 και 125 m παράγουν νερά
θερμοκρασίας 39 και 40oC [182]. Επίσης θερμές πηγές που αναβλύζουν στην περιοχή
Mudurnu έχουν θερμοκρασία 35-40oC [143, 112].

(γ) Γεωθερμική Περιοχή Bolu – Kucuk – Kaplica (Spa)


Η περιοχή αυτή βρίσκεται 10 km ΝΔ της πόλης Bolu. Στην περιοχή των Λουτρών
αυτών υπάρχουν 3 γεωτρήσεις, που παράγουν νερά θερμοκρασίας 43,7oC με παροχή 30 l/s
[112].

(δ) Γεωθερμική Περιοχή Bolu Hamamlari


Στην περιοχή αυτή, στο κέντρο της πόλης Bolu, 2 γεωτρήσεις παράγουν θερμά νερά
θερμοκρασίας 45oC. Τα βάθη των ζωνών παραγωγής αυτών των γεωτρήσεων είναι 83 και
150 m [182].

Στον Πίνακα 91 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών


από πηγές και γεώτρηση περιοχών της Επαρχίας Bolu καθώς και από την πηγή Derdin.

3.5.13 Συγκεντρωτική παρουσίαση θερμών πηγών και γεωθερμικών γεωτρή-


σεων σε περιοχές κατά μήκος της Ρηξιγενούς Ζώνης της Βόρειας
Ανατολίας (NAFZ)

Πίνακας 92. Θερμές πηγές και γεωτρήσεις γεωθερμικών περιοχών κατά μήκος της
Ρηξιγενούς Ζώνης της Βόρειας Ανατολίας (NAFZ) [182]
Πηγή / Γεώτρηση
o
Τοποθεσία T ( C) (Τα βάθη των παραγωγικών ζωνών για γεωτρήσεις
παραγωγής δίνονται μέσα σε παρένθεση)
Kursunlu -
56 Γεώτρηση Παραγωγής (165 m)
Cavundur
Γεώτρηση Παραγωγής (83 m)
Bolu - Hamamlari 45
Γεώτρηση Παραγωγής (150 m)
Efteni - Gölyaka 44 Πηγή
Babas - Mudurnu 39 Γεώτρηση Παραγωγής - 80 m
Babas - Mudurnu 40 Γεώτρηση Παραγωγής - 125 m
Seben - Pavlu 73 Πηγή
Seben - Pavlu 58 Γεώτρηση Παραγωγής - 4 m
Seben - Pavlu 47 Γεώτρηση Παραγωγής - 2,5 m
Resadiye - Tokat 46 Πηγή
Gözlek - Amasya 41 Γεώτρηση Παραγωγής - 800 m

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 195


Στον Πίνακα 92 παρουσιάζονται συγκεντρωτικά κάποιες θερμοκρασίες νερών από
πηγές και γεωτρήσεις περιοχών της Βόρειας Ανατολίας, κατά μήκος της Ρηξιγενούς Ζώνης
της Βόρειας Ανατολίας (NAFZ), οι θέσεις των οποίων απεικονίζονται στον χάρτη του Σχ.
157.

Σχ. 157. Χάρτης με τις θέσεις γεωθερμικών περιοχών κατά μήκος της Ρηξιγενούς
Ζώνης της Βόρειας Ανατολίας (North Anatolian Fault Zone, NAFZ), που πα-
ρατίθενται στον Πίνακα 92 [182].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 196


3.6 ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΑ ΠΕΔΙΑ
ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ (ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑ)

3.6.1 Γενικά

Η Ανατολική Τουρκία δεν φαίνεται να αντιπροσωπεύεται από πολύ σημαντικά


γεωθερμικά πεδία παρά την εκτεταμένη και πρόσφατη ηφαιστειακή δραστηριότητα
(Σχ. 7 και 12).
Υπάρχουν περιοχές γεωθερμικού ενδιαφέροντος, όπως π.χ. τα πεδία Nemrut
Caldera (D1), Erciş - Zilan (D2) και Diyadin (D3), τα οποία όμως είναι γεωθερμικά
πεδία χαμηλής ενθαλπίας (οι θέσεις των πεδίων αυτών παρουσιάζονται στον Χάρτη του
Σχ. 106).
Η έλλειψη πολύ αξιόλογων γεωθερμικών πόρων απαιτεί κάποια γεωλογική ερμηνεία.
Ο ηπειρωτικός φλοιός στην περιοχή έχει κατακερματισθεί καθώς η υποπλάκα της Ανατολίας
μετατοπίζεται από την Αραβική Πλάκα (βλ. Χάρτη Σχ. 6). Αυτή η θραύση και ο τεμαχισμός
επέτρεψαν στο μάγμα να ανέλθει, με αποτέλεσμα την εκτεταμένη ηφαιστειακή
δραστηριότητα και τον σχηματισμό μερικών μεγάλων κεντρικών ηφαιστείων (Σχ. 7, 12),
όπως τα Ağri, Tendürek, Aladağlar, Süphan και Nemrut. Υπήρξαν εκρηκτικές διαχύσεις
όξινων μαγμάτων και ιγκνιμβριτών, εκρήξεις λαβών ενδιάμεσης σύστασης, σχηματισμός
στρωματοηφαιστείων (π.χ. Ağri και Süphan) και τύπου Χαβάης ασπιδόμορφα ηφαίστεια
(shield volcanoes) (π.χ. Tendürek).
Εκτός από όλη αυτή την ηφαιστειακή δραστηριότητα δεν υπάρχουν ανωμαλίες
περιφερειακής θερμικής ροής, παρά μόνον τοπικές, που μπορεί να παρουσιάζουν μικρά,
χαμηλής θερμοκρασίας υδροθερμικά συστήματα. Απαιτείται λεπτομερής ηφαιστειολογική
και συστηματική γεωφυσική έρευνα των ηφαιστειακών δομών της Ανατολικής Τουρκίας για
να προσδιορισθεί εάν υπάρχουν βαθείς γεωθερμικοί πόροι, που να συνδέονται με τα μεγάλα
κεντρικά ηφαίστεια στην περιοχή [75].
Στη συνέχεια παρουσιάζονται στοιχεία και χαρακτηριστικά γεωθερμικών πεδίων
της Ανατολικής Τουρκίας.

3.6.2 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Erzurum

Η Διοικητική Επαρχία Erzurum καθώς και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την
πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στην Ανατολική Τουρκία (βλ. Σχ. 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10,
158).
Γεωθερμικό ενδιαφέρον παρουσιάζεται στην Κοιλάδα Erzurum και στις περιοχές
Erzurum - Ilica - Pasinler και Erzurum - Dumlu [47, 199].
Στη συνέχεια περιγράφονται οι γεωθερμικές συνθήκες στην Κοιλάδα Erzurum καθώς
και στην περιοχή Erzurum - Pasinler. Επίσης, δίνονται στοιχεία σχετικά με τη χημική
σύσταση των θερμών νερών των περιοχών αυτών.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 197


Σχ. 158. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Erzurum με τις επιμέρους περιοχές της [198].

(α) Γεωθερμική Περιοχή Κοιλάδας Erzurum (Erzurum Valley)

Στην Κοιλάδα Erzurum το γεωθερμικό ενδιαφέρον εστιάζεται κατά μήκος των κλι-
τύων (πλαγιών) των κοιλάδων Erzurum και Karasu (βλ. Σχ. 159) με την ανάβλυση πηγών.
Παρά την αραίωση των θερμών νερών με ψυχρά υπόγεια νερά η θερμοκρασία των
θερμών πηγών φθάνει τους 30-35oC με Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων (ΣΔΑ ή TDS) 1,5-2
g/kg.
Στην ράχη Palandönken (Σχ. 159) κατά μήκος των ρηγμάτων, που «κόβουν» τη μάζα
αυτή, εμφανίζονται ανθρακικά αέρια με τη μορφή φυσαλίδων στα νερά των πηγών.
Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των γεωθερμικών συνθηκών της περιοχής παίζουν
τα ενεργά βαθιά ρήγματα της Ανατολικής - ΒορειοΑνατολικής Ανατολίας κατά μήκος των
οποίων αναπτύσσονται οι κοιλάδες Erzurum και Karasu. Επίσης, οι γεωθερμικές συνθήκες
της περιοχής επηρεάζονται από τις Νεογενείς - Τεταρτογενείς ηφαιστειακές μάζες που
σχημάτισαν το ορεινό πλαίσιο αυτών των λεκανών.
Στον απλοπλοιημένο γεωλογικό - υδρογεωλογικό χάρτη του Σχ. 159 παρουσιάζονται
οι γεωλογικοί σχηματισμοί που δομούν την περιοχή της Κοιλάδας Erzurum.
Το βάθος της οροφής του θερμού υδροφορέα δεν είναι σταθερό και μεταβάλλεται
ανάλογα με τα γεωλογικά - τεκτονικά χαρακτηριστικά των μορφλογικών δομών της
περιοχής [199].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 198


Σχ. 159. Απλοποιημένος γεωλογικός - υδρογεωλογικός χάρτης της περιοχής της
Κοιλάδας Erzurum [199].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 199


(β) Γεωθερμική Περιοχή Pasinler

Η περιοχή Pasinler βρίσκεται Ανατολικά της πόλης Erzurum και σε απόσταση περί-
που 40 km από αυτή (βλ. Σχ. 158). Στην περιοχή αυτή αναβλύζει θερμή πηγή θερμοκρασίας
39-45oC με παροχή 15 l/s και τα νερά είναι HCO3-Cl-Na σύστασης με κάποια ραδιενεργό
σύσταση [200].
Στο Pasinler υπάρχουν δύο γεωτρήσεις, βάθους 200 m, με νερά θερμοκρασίας 40oC
και παροχές 75-95 l/s [201, 202].
Σε απόσταση 18 km από το Erzurum βρίσκονται τα Λουτρά Ilica με νερά θερμοκρα-
σίας 39,4oC και παροχή 6 l/s. Τα νερά περιέχουν Na, Mg, Fe, Al, Cl και HCO3 [200]. To
1985 ανορύχθηκε στην περιοχή Ilica ερευνητική γεώτρηση ED-1, βάθους 605 m, η οποία
συνάντησε νερά θερμοκρασίας 48oC [47]. Η γεώτρηση αυτή δίνει νερά θερμοκρασίας 39oC
[201, 202], με παροχή 6 kg/s [47]. Η βαθύτερη θερμοκρασία του γεωθερμικού ρευστού
εκτιμάται στους 60oC [47].
Στο Σχ. 160 δίνεται
μια γενικευμένη στρω-
ματογραφική στήλη της λε-
κάνης Pasinler - Horasan.
Φαίνεται η παρουσία (α) των
αλλουβιακών αποθέσεων
του Τεταρτογενούς, (β) των
ηφαιστιτών και ηφαιστειο-
κλαστιτών (volcanics,
volcano-clastics) του Ανώ-
τερου Μειόκαινου - Πλειό-
καινου, (γ) κροκαλοπαγών,
ψαμμιτών, αργιλιτών και
ασβεστολίθων με παρεμ-
βολές ηφαιστιτών του Ανώ-
τερου Μειόκαινου, (δ) κρο-
καλοπαγών, ψαμμιτών, λα-
σπολίθων με ασβεστολιθικές
παρεμβολές ηλικίας Κατώ-
τερου - Μέσου Μειοκαίνου,
(ε) λαβών, συσσωματωμά-
των και τόφφων του Ανώτε-
ρου Ηώκαινου, (στ) εναλλα-
γών μαργών, αργιλολίθων
και κροκαλοπαγών του Ανώ-
τερου Ηώκαινου και (ζ)
οφιολιθικού συμπλέγματος
(Μέσο Ηώκαινο) [203].

Στον Πίνακα 93
παρουσιάζονται συγκεντρω-
τικά οι γεωθερμικές περιο-
χές - πεδία της Επαρχίας
Σχ. 160. Γενικευμένη στρωματογραφική στήλη της Erzurum της Ανατολικής
λεκάνης Pasinler-Horasan (όχι υπό κλίμακα) [203]. Τουρκίας.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 200


Πίνακας 94. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από θερμή πηγή (s) και γεώτρηση (s) της Επαρχίας Erzurum της Ανατολικής Τουρκίας [143] Πίνακας 93. Γεωθερμικό δυναμικό της Επαρχίας Erzurum [204]

[Πηγή: SPO, VII. Five Year Development Plan- Select Committe-


497 (1996)]

Στον Πίνακα 94 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικών


αναλύσεων δειγμάτων νερών από πηγή της περιοχής Erzurum,
θερμοκρασίας 38oC, καθώς και από τη γεώτρηση PS-2,
θερμοκρασίας 42oC στην περιοχή Pasinler της Επαρχίας Erzurum
της Aνατολικής Τουρκίας.

3.6.3 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Ağri

Η Διοικητική Επαρχία Ağri (Αραράτ) (πρώην Karaköse ή


Karakilise) καθώς και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την
πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στην Ανατολική Τουρκία
κοντά στα σύνορα με το Ιράν (βλ. Σχ. 1, 3, 4, 7, 9, 106, 161).
Στην περιοχή αυτή βρίσκεται το όρος Αραράτ (τουρκικά
Ağri Daği) [206], το οποίο είναι ένα στρωματοηφαίστειο (strato-
volcano), ύψους 5.165 m, στο οποίο δεν έχει καταγραφεί κάποια
έκρηξη κατά τους ιστορικούς χρόνους, ενώ η τελευταία του
έκρηξη ήταν πιθανόν στα τελευταία 10.000 χρόνια [207]. Στη
Φωτογραφία του Σχ. 162 παρουσιάζεται το ηφαίστειο από τα ΝΔ.
Στην Επαρχία Ağri γεωθερμικό ενδιαφέρον παρουσιάζε-
ται στην περιοχή Diyadin, η οποία βρίσκεται βόρεια της λίμνης
Van και στους πρόποδες του Όρους Tandürek, το οποίο είναι ένα
ασπιδόμορφο ηφαίστειο [75]. Η Diyadin είναι πόλη της Επαρχίας
αυτής κοντά στα σύνορα με το Ιράν και την Αρμενία και σε ση-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 201


μαντική απόσταση από το Αραράτ. Στους Χάρτες του Σχ. 163 φαίνεται η θέση της πόλης και
της περιοχής Diyadin.

Σχ. 161. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Αğri με τις επιμέρους περιοχές της [205].

Σχ.162. Το ηφαίστειο Αραράτ από τα ΝΔ [206].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 202


(α) Γεωθερμικό Πεδίο Diyadin

Το γεωθερμικό πεδίο Diyadin βρίσκεται νότια και σε απόσταση 5-7 km από το


κέντρο της πόλης Diyadin. Το δυναμικό αυτής της γεωθερμικής περιοχής είναι μέχρι 750 l/s.
Υπάρχουν 6 γεωτρήσεις με συνολική παροχή 750 l/s, και με μια μέση θερμοκρασία εξόδου
νερού από τις γεωτρήσεις αυτή των 78oC. Στην περιοχή Diyadin αναπτύχθηκε ένα Ενιαίο -

Σχ. 163. Γεωγραφική θέση της περιοχής Diyadin [208].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 203


Πίνακας 95. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από θερμή πηγή (s) της Επαρχίας Αğri της Ανατολικής Τουρκίας [143]

Σχ. 164. Γεωθερμική γεώτρηση στο πεδίο Diyadin [208].

Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Αξιοποίησης της Γεωθερμικής Ενέργειας


(Diyadin Geothermal Energy Integrated Project, DGEIP), που αποτελεί
μια από τις σημαντικότερες εφαρμογές στην Τουρκία εξαιτίας της ολο-
κληρωμένης - ενιαίας επένδυσης. Οι κύριοι τομείς αυτής της ολοκλη-
ρωμένης αξιοποίησης σε άμεσες χρήσεις είναι: (α) η τηλεθέρμανση
(συνοικιακή θέρμανση), (β) η γεωργία (θέρμανση θερμοκηπίων), (γ) η
λουτροθεραπεία (θερμικά ξενοδοχεία), (δ) οι υδατοκαλλιέργειες (δεξα-
μενές ψαριών) και (ε) βιομηχανικές διεργασίες (υγροποίηση CO2 και
καθίζηση των προϊόντων CaCO3). Το σύστημα έχει συνολικά 6 γεω-
τρήσεις, από τις οποίες 3 είναι σε λειτουργία με συνολική παροχή 750
l/s και μέση θερμοκρασία νερού στις κεφαλές των γεωτρήσεων 78oC.
Περιγραφή του συστήματος αυτού γίνεται στο κεφάλαιο των Εφαρμο-
γών και της Αξιοποίησης της Γεωθερμικής Ενέργειας στην Τουρκία,
που ακολουθεί.
Το κύριο πρόβλημα με τα γεωθερμικά ρευστά στις γεωτρήσεις
του πεδίου Diyadin είναι οι επικαθίσεις αλάτων. Για να ελαχιστοποι-
ηθούν τα προβλήματα των καθαλατώσεων εισάγεται χημικός ανα-
στολέας καθαλατώσεων μέσα στις γεωτρήσεις. Επίσης χρησιμοποιού-
νται εναλλάκτες πλακών από τιτάνιο εξαιτίας των τάσεων διάβρωσης
και απόθεσης που έχουν τα γεωθερμικά ρευστά του πεδίου αυτού [208].
Πρέπει να σημειωθεί ότι, εκτός των 6 ανορυχθέντων γεωτρή-
σεων, στην περιοχή Diyadin - Köprüçermik - Yilanli αναβλύζουν θερ-
μές πηγές θερμοκρασίας 34-71oC, συνολικής παροχής 20 l/s [204].
Στον Πίνακα 95 παρατίθενται αποτελέσματα χημικής ανάλυσης
δείγματος νερού, θερμοκρασίας 53oC, από πηγή της τοποθεσίας Köprü
της Επαρχίας Αğri.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 204


3.6.4 Γεωθερμικά Πεδία Περιοχής Van

Στην περιοχή της λίμνης Van και της ομώνυμης πόλης στην Ανατολική Τουρκία (βλ.
Σχ. 1, 2, 7, 9, 10, 163) εντοπίζονται κάποιες περιοχές γεωθερμικού ενδιαφέροντος, όπως τα
πεδία Erciş - Zilan και Nemrut Daği (Caldera).

(α) Γεωθερμικό Πεδίο Van - Erciş - Zilan

Το γεωθερμικό πεδίο Erciş - Zilan - Van εντοπίζεται βόρεια της λίμνης Van και πε-
ρίπου 20 km βόρεια της πόλης Erciş [47]. Στην περιοχή υπάρχουν θερμές αναβλύσεις θερ-
μοκρασίας 36-78oC [209, 47]. Το 1988 το Ινστιτούτο MTA ξεκίνησε την έρευνα του πεδίου.
Κατασκευάσθηκαν 2 γεωτρήσεις: μια βαθειά (βάθος 1.196 m) και μια ρηχή (βάθος 394 m)
[47]. Στη γεώτρηση βάθους 394,20 m, η οποία ανορύχθηκε το 1988, βρέθηκε η θερμοκρα-
σία των 105oC (η θερμοκρασία του ρευστού είναι 80oC) και σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία
η θερμική ισχύς του ρευστού με παροχή 40 l/s (144 t/h) είναι 7.534 MWth (6.479.928
kcal/h). Το 1989 πραγματοποιήθηκε η ανόρυξη γεώτρησης (ZD-1) σε βάθος 1.172,70 m
στην περιοχή της θερμής πηγής Hasanabdal η οποία βρίσκεται 25 km από την περιοχή του
Erciş [209, 47]. Η πηγή Hasanabdal έχει νερά θερμοκρασίας 65oC [143]. Η θερμοκρασία
που προσδιορίσθηκε από τη βαθειά γεώτρηση ήταν 105oC [209], αλλά η γεώτρηση ήταν
στεγνή, χωρίς νερό [47].

(β) Γεωθερμικό Πεδίο Van -Ayrancı-Özalp

Στην περιοχή αυτή, μετά από εκτίμηση των ερευνών που έγιναν το 2001 και των
γεωφυσικών μελετών που πραγματοποιήθηκαν το 2002, ανορύχθηκε από το MTA το 2003
μια γεώτρηση βάθους 452 m. Η γεώτρηση αυτή παράγει γεωθερμικά ρευστά θερμοκρασίας
87oC με παροχή 30 l/s, τα οποία θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για δημοτική θέρμανση,
σε αγροτικές χρήσεις και στον ιαματικό τουρισμό - θερμαλισμό [128].

(γ) Γεωθερμική
περιοχή Nemrut -
Daği

Το Nemrut -
Daği είναι ένα στρω-
ματοηφαίστειο (strato-
volcano) της Ανατολι-
κής Τουρκίας, με καλά
αναπτυγμένo σύστημα
ελλειπτικής καλδέρας
(9 x 5 km), που βρί-
σκεται βόρεια της πό-
λης Tatvan της Επαρ-
χίας Bitlis και έχει
ύψος 2948 m και κα-
λύπτει μια έκταση πε-
Σχ. 165. Ηφαίστειο Nemrut - Daği (NASA Space Shuttle image
ρίπου 36 km2 [210,
ISS001-E-6354, 2001) [210].
211]. Η δυτική πλευρά

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 205


Σχ. 166. Γεωλογικός χάρτης και χάρτης αναγλύφου του ηφαιστείου Nemrut [211].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 206


ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ
Σχ. 167. Χάρτης αναγλύφου με τις θέσεις 3 γεωτρήσεων (Nemrut-5, 7 και 8) γύρω από το ηφαίστειο Nemrut και τις στήλες αυτών [211].

207
της καλδέρας πληρούται εν μέρει με λίμνη (caldera
lake) [210]. Η καλδέρα βρίσκεται κοντά στο ΝΔ
άκρο της λίμνης Van και φαίνεται ότι υπάρχει στενή
Πίνακας 96. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από θερμές πηγές (s) της περιοχή της Λίμνης Van της Ανατολικής Τουρκίας [143]

σχέση μεταξύ της ανάπτυξης του ηφαιστείου και της


εξέλιξης της λίμνης Van. Αποτελεί ένα τυπικό παρά-
δειγμα ηφαιστειακής δραστηριότητας που τέθηκε σε
λειτουργία από εφελκυσμό Β-Ν. Το στρωματοηφαί-
στειο Nemrut έχει δώσει με εκρήξεις διάφορα ηφαι-
στειακά προϊόντα (λάβες, σκωρία και πυροκλαστικά)
καλύπτοντας από την εξελικτική κλίμακα από βα-
σάλτες μέχρι ρυόλιθους κατά τη διάρκεια της μακράς
γεωλογικής του ιστορίας. Διακρίνονται 3 στάδια:
προ-καλδερικό, μετα-καλδερικό και πρόσφατο [211].
Μια σειρά κώνων από σκουριές και δομές λάβας
έχουν σχηματισθεί κατά μήκος ρωγμών γενικής
διεύθυνσης Β-Ν, στη βόρεια πλευρά του ηφαιστείου.
Η πιο πρόσφατη δραστηριότητα συγκεντρώνεται
κατά μήκος διάρρηξης ΒΒΔ-ΝΝΑ διεύθυνσης, που
κόβει το δάπεδο της ανατολικής καλδέρας και
εκτείνεται πέρα από το βόρειο χείλος του κρατήρα.
Στρώματα τέφρας στη λίμνη Van τεκμηριώνουν
πολυάριθμες Ολοκαινικές εκρήξεις και μια ιστορική
έκρηξη το 1441 σημειώθηκε από διάρρηξη στη
βόρεια πλευρά [210]. Στο Σχ. 166 δίνεται γεωλογικός
χάρτης της περιοχής του ηφαιστείου Nemrut [211].
Κατά τα έτη 1987-88 πέντε (5) γεωτρήσεις, οι
Nemrut-3, 4, 5, 7 και 8, με βάθη 527-1.465 m,
ανορύχθηκαν για τη γεωθερμική έρευνα γύρω από το
ηφαίστειο Nemrut από την Εταιρία TPAO σε
κοινοπραξία με τη UNOCAL [47]. Στον χάρτη του
Σχ. 167 δίνονται οι θέσεις των γεωτρήσεων Nemrut-
5, 7 και 8 μαζί με τις στρωματογραφικές τους στήλες
και τις συντεταγμένες τους.
Στην περιοχή του ηφαιστείου Nemrut συνα-
ντώνται εκτεταμένα φουμαρόλες και θερμές πηγές
[47]. Η θερμοκρασία των πηγών φτάνει τους 66oC
[204].

Στον Πίνακα 96 παρατίθενται αποτελέσματα


χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από θερμές
πηγές διαφόρων περιοχών γύρω από τη λίμνη Van.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 208


Πίνακας 97. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από θερμές πηγές (s) των Επαρχιών Bitlis και Muş της Ανατολικής Τουρκίας [143] 3.6.5 Γεωθερμικές Περιοχές της Επαρχίας Bitlis

Σχ. 168. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Bitlis με τις


επιμέρους περιοχές της [212].

Η Διοικητική Επαρχία Bitlis καθώς και η ομώνυμη


πόλη, που αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρί-
σκονται στην Ανατολική Τουρκία, δυτικά της Λίμνης Van (βλ.
Σχ. 1, 2, 3, 9, 168).
Στην πόλη Bitlis και στην γύρω περιοχή αναβλύζουν
πολλές θερμές πηγές κατά μήκος τεκτονικής γραμμής. Π.χ. οι
πηγές Simek και Çukur (Güroymak) έχουν θερμοκρασία
νερού 40oC [143, 213]. Η χημική σύσταση δειγμάτων νερών
από τις πηγές αυτές παρουσιάζεται στον Πίνακα 97 [143].
Επίσης, θερμή πηγή στην τοποθεσία Ilicaköy δίνει νερά
θερμοκρασίας 44oC με παροχή 1,3 l/s [204].

3.6.6 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Muş

Η Διοικητική Επαρχία Muş καθώς και η ομώνυμη πόλη,


που αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται
στην Ανατολική Τουρκία (Σχ. 1, 3, 7, 9, 169).
Στην Επαρχία αυτή καταγράφεται η παρουσία θερμής
πηγής στην περιοχή Bazikan, με νερό θερμοκρασίας 34oC, του
οποίου η χημική σύσταση παρατίθεται στον Πίνακα 97.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 209


Πίνακας 98. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από θερμή πηγή (s) της Επαρχίας Tunceli της Ανατολικής Τουρκίας [143]

Σχ. 169. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Muş [214].

3.6.7 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Tunceli

Σχ. 170. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Tunceli [215].

Η Διοικητική Επαρχία Tunceli βρίσκεται στην Ανατολική


Τουρκία (Σχ. 2, 3, 9, 170).
Στην Επαρχία αυτή, και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή
Hozavit, αναβλύζει θερμή πηγή με νερό θερμοκρασίας 48oC, του
οποίου η χημική σύσταση παρουσιάζεται στον Πίνακα 98 [143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 210


3.6.8 Γεωθερμική Κατάσταση στις Επαρχίες Siirt, Mardin και Şirnak

Σχ. 171. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Siirt [216].

Η Διοικητική Επαρχία Siirt καθώς και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την
πρωτεύουσα της Επαρχίας, βρίσκονται στη Νοτιοανατολική Τουρκία (Σχ. 1, 3, 9, 171).
Σ’ αυτήν την Επαρχία και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή Billurus αναβλύζει θερμή
πηγή με νερό θερμοκρασίας 33-35oC και με αυξημένες συγκεντρώσεων των ιόντων Ca2+,
HCO3- και SO42-[143, 217].

Σχ. 172. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Mardin [218].

Η Επαρχία Mardin βρίσκεται στη ΝΑ Τουρκία, ΝΔ της Επαρχίας Siirt (Σχ. 3, 172).
Στην Επαρχία αυτή [219] αναβλύζει θερμή πηγή στην περιοχή Germiab με
θερμοκρασία νερού 40oC [143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 211


Πίνακας 99. Χημική σύσταση (σε ppm) νερών από θερμές πηγές (s) των Επαρχιών Siirt, Mardin και Şirnak της ΝΑ Τουρκίας [143]

Σχ. 173. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Şirnak [220].

Η Επαρχία Şirnak βρίσκεται στη ΝΑ Τουρκία,


Ανατολικά της Επαρχίας Mardin και Νότια της Επαρχίας Siirt
(Σχ. 173).
Στην Επαρχία αυτή καταγράφεται η ύπαρξη θερμής
πηγής, θερμοκρασίας 63oC στην περιοχή Hista Çermiği [143,
8]. Επίσης, σε απόσταση 5 km από το χωριό Beytüşebab της
Επαρχίας Şirnak, στην περιοχή Zümrüt Dağı, εντοπίζεται
θερμή πηγή θερμοκρασίας 44oC με παροχή 20 l/s [163].

Στον Πίνακα 99 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα


χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από τις θερμές πηγές
Billurus, Hista Çermiği, Germiab.

3.6.9 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία


Diyarbakir

Η Διοικητική Επαρχία Diyarbakir, καθώς και η ομώ-


νυμη πόλη, που αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας,
βρίσκεται στην Ανατολική Τουρκία (Σχ. 1, 2, 3, 4, 7, 9, 174).
Στην Επαρχία αυτή το γεωθερμικό ενδιαφέρον
εστιάζεται στην Περιοχή Çermik. Στη συνέχεια δίνεται
συνοπτικά η κατάσταση του γεωθερμικού πεδίου Çermik -
Diyarbakır.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 212


(α) Γεωθερμικό Πεδίο Çermik - Diyarbakır

Σχ. 174. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Diyarbakir με τις επιμέρους περιοχές της [221].

Σχ. 175. Η Επαρχία Diyarbakir με τη θέση της περιοχής Çermik, που παρουσιάζει
γεωθερμικό ενδιαφέρον [222].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 213


Στην περιοχή Çermik - Diyarbakır, 3 km έξω από το Çermik και
Πίνακας 100. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από γεώτρηση (w) της περιοχής Çermik της Επαρχίας Diyarbakir της Ανατολ.Τουρκίας [143]
σε απόσταση 90 km Δ του Diyarbakır, καταγράφεται η ανάβλυση θερ-
μής πηγής θερμοκρασίας 48-50oC [223, 224].
Στην περιοχή αυτή το Ινστιτούτο ΜΤΑ προχώρησε στην κατα-
σκευή 3 γεωτρήσεων. Η μοναδική πηγή στέρευσε από τις εργασίες ανό-
ρυξης της 1ης γεώτρησης. Η 1η γεώτρηση κατασκευάσθηκε το 1984 και
η παροχή της είναι 21 l/s. Η 2η γεώτρηση ανορύχθηκε το 1984 αλλά δεν
υπήρξε παραγωγή νερού από αυτήν. Η 3η γεώτρηση κατασκευάσθηκε
το 1991. Το Πανεπιστήμιο Dicle - Κέντρο Φυσικής Αποκατάστασης και
μερικές πανσιόν και κέντρα λουτροθεραπείας χρησιμοποιούν το
γεωθερμικό νερό [224].
Στον Πίνακα 100 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικής
ανάλυσης δείγματος νερού από την 1η γεώτρηση της περιοχής Çermik -
Diyarbakir.

Σχ. 176. Εγκαταστάσεις στο Çermik-Diyarbakır [225].

3.6.10 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Hakkari

Η Διοικητική Επαρχία Hakkari, καθώς και η ομώνυμη πόλη,


που αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας αυτής, βρίσκεται στη
ΝΑ Τουρκία (Σχ. 1, 3, 9, 177), στα σύνορα με το Ιράκ και το Ιράν.
Στην Επαρχία αυτή και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή
Killogon καταγράφεται η ανάβλυση θερμής πηγής θερμοκρασίας 41oC.
Στον Πίνακα 101 παρατίθενται τα αποτελέσματα χημικής
ανάλυσης δείγματος νερού από την πηγή αυτή.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 214


Πίνακας 101. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από πηγή (s) της Επαρχίας Hakkari της ΝΑ Τουρκίας [143]

Σχ. 177. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Hakkari [226].

3.6.11 Γεωθερμικές Περιοχές της Επαρχίας Bingöl

Σχ. 178. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Bingöl [227].

Η Διοικητική Επαρχία Bingöl, καθώς και η ομώνυμη πόλη, που


αποτελεί και την πρωτεύουσα της Επαρχίας αυτής, βρίσκεται στην
Ανατολική Τουρκία (Σχ. 1, 2, 3, 9, 178).
Στον Πίνακα 102 παρουσιάζονται συγκεντρωτικά οι γεωθερμι-
κές περιοχές - πεδία της Επαρχίας Bingöl της Ανατολικής Τουρκίας. Η
περιοχή Hozavit με τη θερμή πηγή θερμοκρασίας 48oC έχει ήδη ανα-
φερθεί στην Επαρχία Tunceli, αφού σύμφωνα με τους Mutlu & Güleç

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 215


βρίσκεται στην Επαρχία Tunceli Πίνακας 102. Γεωθερμικό δυναμικό της Επαρ-
[143]. χίας Bingöl [204]

(α) Γεωθερμικό πεδίο Kös


Η περιοχή Kös βρίσκεται 18
km ΒΑ της πόλης Bingöl (Σχ. 179),
στον αυτοκινητόδρομο προς την
πόλη Karliova [228]. Εκεί αναβλύ-
ζουν θερμές πηγές θερμοκρασίας 36-
47οC [204].
Στο πεδίο αυτό, το Ιν-
στιτούτο MTA προχώρησε στην
ανόρυξη γεώτρησης βάθους 150 m,
η οποία παράγει νερά θερμοκρασίας
47oC με παροχή 15 l/s [204].

(β) Γεωθερμικές Περιοχές


Haciköy και Harur [Πηγή: SPO, Seventh Five Year Development
Plan- Select Committe-497 (1996)]
Όπως φαίνεται
και από τον Πίνακα 102,
η ύπαρξη θερμών ανα-
βλύσεων θερμοκρασίας
62oC, με μικρές παροχές,
διαπιστώνεται στις περιο-
χές Haciköy και Harur
(Σχ. 179) [204].

(γ) Γεωθερμική
Περιοχή Bingöl -
Yayladere

Στην περιοχή Bingöl


- Yayladere (Σχ. 179)
αναβλύζουν οι θερμές
πηγές Alınyazı,
Sabırtaşı και Hasköy με
παροχές 1, 2 και 5 l/s και
θερμοκρασίες νερών 30,
33 και 34oC αντίστοιχα Σχ. 179. Χάρτης της Επαρχίας Bingöl [229], με προσθήκες
[128]. από συγγραφέα.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 216


Πίνακας 103. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από πηγές (s) της Επαρχίας Bingöl καθώς και από το γεωθερμικό πεδίο Kolan [143] 3.6.12 Γεωθερμικό Πεδίο Kolan

Το γεωθερμικό πεδίο Kolan βρίσκεται 24 km ΒΔ της


περιοχής Karakoçan (Σχ. 179, 180).

Σχ. 180. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Elâzığ με τις επι-


μέρους περιοχές της (η Διοικητική Επαρχία Elâzığ, καθώς
και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την πρωτεύουσα της
Επαρχίας αυτής, βρίσκεται δυτικά της Επαρχίας Bingöl)
[230].

Τα παλαιότερα πετρώματα της περιοχής είναι οι κρυσταλ-


λικοί ασβεστόλιθοι Keban, ηλικίας Πέρμιου - Λιθανθρακοφόρου,
πάνω στα οποία βρίσκονται ο Ηωκαινικός Σχηματισμός Kırkgeçit,
αποτελούμενος από κροκαλοπαγή, ψαμμίτες, ασβεστόλιθους και
μάργες σε εναλλαγές. Η νεότερη ενότητα της περιοχής είναι ο
Σχηματισμός Karabakır, που συνίσταται από βασάλτες, ανδεσίτες
και τόφφους. Οι θερμές πηγές του πεδίου Kolan αναβλύζουν κατά
μήκος 2 κύριων ζωνών ρηγμάτων. Η θερμοκρασία του νερού των
θερμών πηγών είναι 38-45oC. Τα θερμά νερά της περιοχής φαίνε-
ται ότι θερμαίνονται με τη γεωθερμική βαθμίδα. Τα νερά είναι
Ca>(Na+K)>Mg - HCO3>SO4>Cl και είναι υπερκορεσμένα ως
προς τα ανθρακικά ορυκτά ασβεστίτη, δολομίτη και αραγωνίτη,
ενώ με βάση ισοτοπικά δεδομένα τα νερά του Kolan είναι μετεω-
ρικής προέλευσης προερχόμενα από μεγάλα υψόμετρα και τα
οποία στη συνέχεια κυκλοφόρησαν σε μεγάλα βάθη [231].
Στον Πίνακα 103 παρουσιάζονται αποτελέσματα χημικών
αναλύσεων δειγμάτων νερών από θερμές πηγές των περιοχών Kös
και Hacıyan της Επαρχίας Bingöl καθώς και από το γεωθερμικό
πεδίο Kolan.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 217


3.6.13 Γεωθερμική Κατάσταση στην Επαρχία Urfa (ή Şanlıurfa)

Η Διοικητική
Επαρχία Urfa (ή
Şanlıurfa) καθώς και
η ομώνυμη πόλη, που
αποτελεί και την πρω-
τεύουσα της Επαρ-
χίας αυτής, βρίσκεται
στη Νότια Τουρκία
(Σχ. 1, 3, 9, 181), στα
σύνορα με τη Συρία.
Στην Επαρχία
αυτή γεωθερμικό εν-
διαφέρον παρουσιά-
ζεται κοντά στο χω-
ριό Karaali.

(α) Γεωθερμική
Περιοχή Yardımci - Σχ. 181. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Urfa (ή Şanlıurfa) με
Karaali τις επιμέρους περιοχές της [232].

Η περιοχή
Karaali βρίσκεται σε
απόσταση 41 km από
της πόλη Urfa [233]
(Σχ. 182). Στην περι-
οχή Yardımci -
Karaali αναβλύζει
θερμή πηγή θερμο-
κρασίας 29,5oC. Με
την ανόρυξη τριών
(3) γεωτρήσεων βά-
θους 138-198 m προ-
έκυψαν νερά θερμο-
κρασίας 41,5-49οC με
παροχές 20-36 l/s ανά
γεώτρηση. Η γεωτρη-
τική έρευνα στην πε-
ριοχή και οι διαγρα-
φίες στο εσωτερικό
των γεωτρήσεων δεί-
χνουν ότι το θερμό
νερό λαμβάνεται από
τους ασβεστόλιθους.
Μπορεί να θεωρηθεί
ότι το θερμό νερό Σχ. 182. Τοπογραφικός χάρτης περιοχής Yardımci-Karaali
ανέρχεται διαμέσου [234].
των ρηγμάτων της πε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 218


ριοχής και εξαπλώνεται μέσα στον ασβεστολιθικό υδροφορέα με ανά-
μιξη ψυχρού νερού και εξαιτίας αυτής της διεργασίας ελαττώνεται η
θερμοκρασία του θερμού νερού [234]. Στο Σχ. 183 παρουσιάζεται σχη-
ματική γεωλογική τομή της περιοχής του χωριού Karaaali, με την οποία
γίνεται και μια προσέγγιση του γεωθερμικού μοντέλου του πεδίου.
Πίνακας 104. Χημική σύσταση (σε ppm) νερού από πηγή (s) της Επαρχίας Urfa (ή Şanlıurfa) της Νότιας Τουρκίας [143]

Σχ. 183. Σχηματική γεωλογική τομή της περιοχής κοντά στο


χωριό Karaali [234].
[1-Σχηματισμός Adıyaman (Πλειόκαινο, ακολουθία αργίλων,
μαργών, άμμων και χαλίκων, γεωλογικό κάλυμμα)
2-Σχηματισμός Fırat (Ανώτερο Ηώκαινο - Κατώτερο Μειόκαινο,
ασβεστόλιθοι με ρηγματώσεις και διόδους νερών, πέτρωμα
ταμιευτήρα)
3-Σχηματισμός Gaziantep (Κατώτερο Ηώκαινο, ακολουθία
αργιλικών ασβεστολίθων και ασβεστολίθων με πυριτόλιθους)
4-Μαγματική διείσδυση (πηγή θερμότητας)
5-Ρήγμα
6-Κυκλοφορία ψυχρού νερού
7-Κυκλοφορία θερμού νερού
8-Μεταφορά θερμότητας]

Στον Πίνακα 104 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα χημικής


ανάλυσης δείγματος νερού από την πηγή της περιοχής Yardımci -
Karaali [143].
Στον Πίνακα 105 παρατίθενται αποτελέσματα χημικών αναλύ-
σεων δειγμάτων από τις τρεις (3) γεωτρήσεις που ανορύχθηκαν (οι συ-
γκεντρώσεις είναι εκφρασμένες σε meq/l, πλην του SiO2) [234]. Στα
νερά των 3 γεωτρήσεων η κατανομή των ιόντων έχει ως εξής:

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 219


Ca>Na+K>Mg - HCO3+CO3>SO4>Cl και Ca>Na+K>Mg - HCO3+CO3>Cl>SO4 και συνε-
πώς αυτά είναι του τύπου Ca-HCO3. Τα νερά αυτά εμφανίζονται κορεσμένα ως προς τα αν-
θρακικά ορυκτά ασβεστίτη και δολομίτη. Η εκτιμώμενη θερμοκρασία ρευστού του γεωθερ-
μικού ταμιευτήρα υπολογίστηκε χρησιμοποιώντας την αρχική χημική σύσταση του ρευστού
(πριν την ανάμιξή του με ψυχρά νερά) στα γεωθερμόμετρα SiO2 και Na-K και προέκυψε ως
πιθανότερη θερμοκρασία του βαθύτερου, αρχικού γεωθερμικού ρευστού αυτή των 132-
138oC (με την παραδοχή ανάμιξης 18% θερμού και 82% ψυχρού νερού) [234].

Πίνακας 105. Αποτελέσματα χημικών αναλύσεων δειγμάτων νερών από τις


γεωτρήσεις της περιοχής Yardımci – Karaali της Επαρχίας Urfa
(Şanlıurfa) [234]

3.6.14 Γεωθερμική Κατάσταση της Επαρχίας Batman

Η Διοικητική Επαρχία Batman καθώς και η ομώνυμη πόλη, που αποτελεί και την
πρωτεύουσα της Επαρχίας αυτής, βρίσκεται στη ΝΑ Τουρκία (Σχ. 1, 184).
Στην Επαρχία αυτή γεωθερμικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιοχή Kozluk-
Taşlidere [236]. Τα γεωλογικά και γεωθερμικά χαρακτηριστικά της περιοχής αυτής
παρουσιάζονται στη συνέχεια.

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 220


Σχ. 184. Γεωγραφική θέση της Επαρχίας Batman με τις επιμέρους περιοχές της [235].

(α) Γεωθερμικό Πεδίο


Kozluk-Taşlidere

Η γεωθερμική πε-
ριοχή Taşlidere – Kozlut
(βρίσκεται 40 km βόρεια
της πόλης Batman πάνω
στη σιδηροδρομική γραμμή
Batman - Sason (βλ. Σχ.
185).
Γεωλογικά, η περι-
οχή αυτή βρίσκεται κοντά
στη «ζώνη συρραφής»
(suture zone) Bitlis-Zagros
και μάλιστα στην πλευρά
της Αραβικής Πλάκας (βλ.
και Σχ. 5 και 6). Η γεωλο-
γική δομή της περιοχής του
πεδίου παρουσιάζεται με το
Σχ. 186. Οι γεωλογικές
ενότητες που εμφανίζονται
στην περιοχή, από τις πα-
λαιότερες προς τις νεότερες
είναι οι ακόλουθες: Μετα- Σχ. 185. Γεωγραφική θέση του γεωθερμικού πεδίου
μορφωμένα Bitlis, Σχη- Kozluk-Taşlidere (Batman) [236].
ματισμοί Cüngüş, Fırat,

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 221


Σχ. 186. Γενικευμένη στρωματογραφική τομή και υδρογεωλογικές ιδιότητες των
ενοτήτων του πεδίου Kozluk-Taşlidere (Batman) [236].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 222


Lice, Selmo και Yapraklı καθώς και αλλούβια. Το πρόσφατο τεκτονικό πλαίσιο της περιο-
χής κυριαρχείται από την ηπειρωτική σύγκρουση των πλακών Ανατολίας και Αραβικής. Δεν
υπάρχουν κάποια κύρια συστήματα ρηγμάτων στην περιοχή. Οι πιο γνωστές νεοτεκτονικές
δομές είναι τα ρήγματα εφίππευσης της «ζώνης συρραφής Bitlis - Zagros». Εντούτοις,
υπάρχει ένα μικρό ρήγμα διεύθυνσης Β-Ν κοντά στο χωριό Bacak, ΝΔ της περιοχής του
πεδίου. Οι δολομίτες και οι ασβεστόλιθοι της Ομάδας Mardin (βλ. Σχ. 186) δείχνουν
χαρακτηριστικά ταμιευτήρα. Το ίδιο και ο Σχηματισμός του Ανώτερου Sinan. Υδροφορία
παρουσιάζουν οι ασβεστόλιθοι των Σχηματισμών Hoya και Firat (μέτρια) και τα στρώματα
κροκαλοπαγών και ψαμμιτών του Σχηματισμού Selmo (ασθενής μέχρι μέτρια). Οι
Σχηματισμοί Antak, Germik, Lice και Yapraklı είναι οι σχηματισμοί που συνιστούν το
γεωλογικό κάλυμμα της περιοχής. Αυτοί οι σχηματισμοί αποτελούνται κυρίως από αργιλλί-
τες, μάργες, ανυδρίτες, αργιλόλιθους και λασπόλιθους [236].
Στην περιοχή του πεδίου Kozluk-Taşlidere (Batman) δεν παρατηρούνται ούτε θερμές
πηγές ούτε κάποιες εξαλλοιώσεις. Όμως, γύρω από την πόλη Batman, μερικές από τις γεω-
τρήσεις που ανορύχθηκαν για την παραγωγή πετρελαίου έχουν υψηλές τιμές γεωθερμικής
βαθμίδας και λίγες από αυτές παράγουν θερμά νερά (Selmo32-A, Dogu Kentalan-1). Εκτι-
μάται ότι τα ηφαιστειακά πετρώματα, Τεταρτογενούς ηλικίας, είναι ένας από τους παράγο-
ντες που προκαλούν αύξηση της γεωθερμικής βαθμίδας στην περιοχή. Ένας άλλος πιθανός
παράγοντας αύξησης της γεωθερμικής βαθμίδας θεωρείται μια ενδογενής μάζα διείσδυσης
10 km βόρεια του πεδίου [236].
Τα θερμά ρευστά της περιοχής Taşlıdere εκφορτίζονται από τη γεώτρηση Selmo32-
A, που ανορύχθηκε από την Εταιρεία Πετρελαίου Shell και έχει βάθος 2.400 m. Το θερμό
νερό έχει θερμοκρασία 83oC και η παροχή της γεώτρησης με αρτεσιανή ροή είναι 16 l/s. Το
θερμό νερό είναι άχρωμο, άοσμο, με τάσεις επικαθίσεων και αφήνει φαιοκίτρινου χρώματος
ίζημα. Η γεώτρηση Selmo32-A, σωληνώθηκε μέχρι το βάθος των 2.172 m. Το θερμό νερό
ανέρχεται κάτω από αυτό το βάθος. Με βάση τη λιθολογία, ο ταμιευτήρας φαίνεται να βρί-
σκεται σε βάθη μεταξύ 1.700-2.400 m. Στο Σχ. 187 παρουσιάζεται η γεωλογική τομή και η
λιθολογική στήλη της γεώτρησης Selmo32-A. Η μέση τιμή της γεωθερμικής βαθμίδας για τη
γεώτρηση Selmo32-A βρέθηκε ότι είναι 1,46°C / 33 m (=0,44°C/10m).
Υδρογεωλογικά, τα πετρώματα του ταμιευτήρα της περιοχής είναι δολομίτες και
ασβεστόλιθοι της Ομάδας Mardin (μέτρια μέχρι καλή διαπερατότητα) και του Σχηματισμού
Sinan (μέτρια), οι ασβεστόλιθοι Hoya και οι σχηματισμοί Firat (μέτρια), κροκαλοπαγή και
στρώματα ψαμμιτών του Σχηματισμού Selmo (ασθενής μέχρι μέτρια διαπερατότητα).
Στον Πίνακα 106 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα χημικής ανάλυσης δείγματος
θερμού νερού της περιοχής Taşlidere (δηλ. από τη γεώτρηση Selmo-32A), θερμοκρασίας
83oC. Το θερμό νερό είναι του τύπου Ca-Na-SO4-Cl και έχει Σύνολο Διαλυμένων Αλάτων
(ΣΔΑ ή TDS) 2.090 mg/l. Στο θερμό νερό, η σειρά επικράτησης των ανιόντων είναι
SO4>Cl>HCO3 και των κατιόντων Ca>Na+K>Mg.
Στο Σχ. 188 παρουσιάζεται μια σχηματική γεωλογική - τεκτονική τομή που δείχνει
την πιθανή προέλευση του θερμού νερού του γεωθερμικού ταμιευτήρα. Τα νερά ρέουν μέσω
των πετρωμάτων της Ομάδας Mardin (δολομίτες και ασβεστόλιθοι) προς τα ανατολικά και
εξαιτίας της θέσης των πετρωμάτων σε μεγάλα βάθη και της ταφής τους κάτω από τους άλ-
λους σχηματισμούς θερμαίνονται και σχηματίζουν τα γεωθερμικά νερά του πεδίου.
Τα γεωθερμικά νερά του πεδίου Kozluk-Taşlidere μπορούν να χρησιμοποιηθούν για
τηλεθέρμανση και για θέρμανση θερμοκηπίων καθώς και για λουτροθεραπευτικούς σκοπούς
[236]. Ήδη στις 12-1-2008 εγκαινιάσθηκε το πρώτο γεωθερμικό θερμοκήπιο στην περιοχή
(βλ. Φωτ. Σχ. 189), το οποίο θα παράγει περίπου 85 τόνους ντομάτας ετησίως [237].
Στη Νοτιο-ανατολική Τουρκία, κοντά στις ερευνημένες περιοχές, υπάρχουν πολλές
γεωτρήσεις που ανορύχθηκαν από την TPAO για πετρέλαιο, χωρίς όμως να εμπεριέχουν
πετρέλαιο αλλά θα μπορούσαν να περιέχουν θερμά νερά [236].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 223


Σχ. 187. Γεωλογική τομή και λιθολογική στήλη της γεώτρησης Selmo32-A του πεδίου
Kozluk-Taşlidere [236].

Πίνακας 106. Χημική σύσταση του γεωθερμικού νερού (σε mg/l) της περιοχής
Taşlidere [236]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 224


Σχ. 188. Σχηματική γεωλογική - τεκτονική τομή που δείχνει το πιθανό γεωθερμικό
μοντέλο του γεωθερμικού πεδίου Kozluk-Taşlidere [236].

Σχ. 189. Γεωθερμικό θερμοκήπιο στην περιοχή Taşlidere (Batman) [237].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 225


3.6.15 Θερμές Πηγές στην Ανατολική Τουρκία (Ανατολική Ανατολία)

Πίνακας 107. Θέσεις και θερμοκρασίες των θερμών πηγών στην Ανατολική Τουρκία [Το
σύμβολο Ì δείχνει θερμές πηγές με νερά θερμοκρασίας T>45οC, ενώ το σύμβολο c δείχνει
θερμές πηγές με νερά θερμοκρασίας T<45οC. Μερικές θέσεις είναι κοντά η μια στην άλλη με
διαφορετικές, όμως, θερμοκρασίες και έτσι αυτές σημειώνονται με έντονη γραφή (bold)] [238]

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 226


Πίνακας 107 (συνέχεια) [238]

Στον Πίνακα 107 παρουσιάζονται συγκεντρωτικά οι θερμές πηγές στην Ανατολική


Τουρκία (Ανατολική Ανατολία). Αναφέρονται οι θέσεις όπου εντοπίζονται οι πηγές αυτές
καθώς και οι θερμοκρασίες αυτών.

3.7 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΩΘΕΡΜΙΚΩΝ


ΠΕΔΙΩΝ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ

Στο Σχ. 190 παρουσιάζεται η κατανομή γεωθερμικών περιοχών στην Τουρκία σε


σχέση με τις κύρια τεκτονικά και ηφαιστειακά χαρακτηριστικά. Ο εσωτερικός χάρτης
δείχνει τις κύριες νεοτεκτονικές περιοχές της Τουρκίας. Η κατανομή των θερμών πηγών
στην Τουρκία σε γενικές γραμμές ακολουθεί την κατανομή των κύριων συστημάτων
ρηγμάτων και των Τριτογενών – Τεταρτογενών ηφαιστειακών σχηματισμών. Η γεω-
δυναμική ιστορία της Τουρκίας κυριαρχείται από το Μεσοζωικό από την σχετική κίνηση της
Ευρασιατικής πλάκας με τις λιθοσφαιρικές πλάκες Αφρικής και Αραβίας και τα συνοδά
τεκτονικά επεισόδια του διαχωρισμού, της σύγκρουσης, της περιστροφής και της
παραμόρφωσης των μικρών ηπειρωτικών πλακών στις μεσολαβούσες περιοχές. Τα όρια
αυτών των μικρών πλακών συνιστούν σεισμικές ζώνες, που σημαδεύονται από νέα
ηφαίστεια και ενεργά ρήγματα. Τα ενεργά ρήγματα επιτρέπουν την κυκλοφορία των νερών
και της θερμότητας [143]. Η θερμοκρασία εκφόρτισης των θερμών πηγών φτάνει τους
103,1οC και η υψηλότερη θερμοκρασία πηγής καταγράφεται σε θερμή πηγή στο Çanakkale -
Tuzla της Δυτικής Τουρκίας (Μικράς Ασίας) [163] (βλ. Φωτογραφία Σχ. 191). Η μέγιστη
καταγεγραμμένη θερμοκρασία στο εσωτερικό γεώτρησης ανέρχεται στους 242οC.
Αναφορικά με το χημισμό τους, ο κυρίαρχος τύπος των θερμών νερών είναι o
Na(Ca)-HCO3 εκτός από νερά του τύπου Na-Cl, που είναι χαρακτηριστικά των παράκτιων
περιοχών της Δυτικής Τουρκίας και λίγων περιοχών της ενδοχώρας στην Δυτική και
Κεντρική Τουρκία, όπου υπάρχει βαθιά κυκλοφορία του νερού [143]. Οι επικαθίσεις ασβε-

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 227


Σχ. 190. Κατανομή γεωθερμικών πεδίων στην Τουρκία σε σχέση με τα κύρια
τεκτονικά και ηφαιστειακά χαρακτηριστικά. Ο εσωτερικός χάρτης δείχνει τις κύριες
νεοτεκτονικές περιοχές της Τουρκίας [143].
Γεωθερμικά πεδία – περιοχές:
(1) Aksaray, (2) Ankara, (3) Kırşehir, (4) Yozgat, (5) Niğde, (6) Nevşehir, (7)
Eskişehir, (8) Konya, (9) Sivas, (10) Amasya, (11) Çorum, (12) Ordu, (13) Rize,
(14) Tokat, (15) Samsun, (16) Çankırı, (17) Erzincan, (18) Sakarya, (19) Bolu,
(20) Bilecik, (21) Yalova, (22) Bursa, (23) Erzurum, (24) Ağrı, (25) Tunceli, (26)
Bingöl, (27) Bitlis, (28) Muş, (29) Van, (30) Diyarbakır, (31) Siirt, (32) Urfa,
(33) Hakkari, (34) İzmir, (35) Kütahya, (36) Denizli, (37) Manisa, (38) Muğla,
(39) Çanakkale, (40) Aydın, (41) Afyon, (42) Balıkesir.

στίτη είναι ένα σοβαρό πρόβλημα στη χρήση των γεωθερμικών ρευστών και ιδιαίτερα εκεί-
νων με υψηλή περιεκτικότητα CO2 καθώς η απώλεια CO2 είναι η αιτία που το νερό γίνεται
υπερκορεσμένο ως προς τον ασβεστίτη. Η συντριπτική πλειοψηφία των θερμών νερών της
Τουρκίας παρουσιάζουν να έχουν τάσεις ανθρακικών επικαθίσεων (κυρίως ασβεστίτη) και
υπάρχει μια γενική τάση ο δείκτης κορεσμού να αυξάνει με την αλατότητα, η οποία εκφρά-
ζεται αναφορικά με την ιοντική ισχύ. Ιδιαίτερα τα γεωθερμικά ρευστά της Δυτικής Τουρ-
κίας, με τις υψηλότερες θερμοκρασίες, παρουσιάζουν και τους μεγαλύτερους δείκτες κορε-
σμού ως προς τον ασβεστίτη. Η χρήση χημικών αναστολέων και υπόγειων εναλλακτών
θερμότητας μέσα στις γεωτρήσεις θεωρούνται ως οι καλύτερες τεχνικές για την αποτροπή
των επικαθίσεων ασβεστίτη στα γεωθερμικά πεδία της Τουρκίας [143].

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ 228


Η πρώτη γεωθερμική έρευνα ξεκίνησε στην Τουρκία το 1962 από το Ινστιτούτο
MTA [8, 18, 19, 22, 97, 239]. Με βάση τα
υπάρχοντα δεδομένα υπάρχει ένα σύνολο
277 τοποθεσιών με γεωθερμικές
εμφανίσεις και πεδία σε 63 Επαρχίες σε
ολόκληρη την Τουρκία. Αυτός ο αριθμός
περιλαμβάνει τις φυσικές πηγές και εκ-
φορτίσεις που χρησιμοποιούνται, καθώς
και τα πεδία που έχουν αναγνωρισθεί με
την ανόρυξη γεωτρήσεων. Υπάρχουν πε-
ρίπου 110 πεδία που εντοπίσθηκαν και
αναγνωρίσθηκαν με τουλάχιστον μια γεώ-
τρηση που κατασκευάσθηκε. Σχεδόν 60
πεδία αναγνωρίζονται μόνον από τις Σχ. 191. Η πηγή με την μεγαλύτερη
γεωθερμικές εκδηλώσεις, όπως οι φυσικές θερμοκρασία (103,1oC) της Τουρκίας σε
πηγές και οι εκφορτίσεις [4]. Συνολικά, Çanakkale - Tuzla [163].
λοιπόν, έχουν εντοπισθεί πάνω
από 170 γεωθερμικά πεδία και
περίπου 1.500 θερμές και με-
ταλλικές πηγές, με θερμοκρασίες
20-242oC [18].
Πρόσφατα (Φεβρουά-
ριος 2009) ανακοινώθηκε ότι ο
συνολικός αριθμός των εντοπι-
σθένων από το Ινστιτούτο ΜΤΑ
γεωθερμικών πεδίων της Τουρ-
κίας ανέρχεται στα 187 [239].
Πέντε από τα πρόσφατα εντοπι-
σθέντα γεωθερμικά πεδία στην
περιοχή Aydın και συγκεκριμένα
τα πεδία Aydın - Umurlu
(150oC), Aydın - Sultan-hisar
(146oC), Aydın - Bozköy
(143oC), Aydın - Atça (124oC)
και Aydın - Pamukören (188oC)
είναι κατάλληλα για ηλεκτροπα-
ραγωγή [239]. Σχ. 192. Γράφημα της συχνότητας των γεωθερμικών
Το αναγνωρισμένο γεω- ρευστών που αναγνωρίσθηκαν από τις γεωτρή-
θερμικό δυναμικό με βάση τις σεις σε συνάρτηση με τη θερμοκρασία [4].
277 τοποθεσίες με θερμοκρασία
T>20oC είναι 3.700 MWt. Αυτό το δυναμικό υπολογίζετ